मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

तदूर्ध्वं वाजनं चांशमायामं वा त्रिभागिकम् ।
एकांशं मध्यभद्रं तु मध्ये युक्त्या प्रकोष्ठकम् ॥ ५५ ॥
ग्रीवभूषणतुङ्गे च विभजेत्तु षडंशकम् ।
द्विभागं चोत्तरोत्सेधं तदधं वाजनं भवेत् ॥ ५६ ॥ 112
द्विभागं [च] गलभि(लो)त्सेधं वाजनं चैकभागिकम् ।
मध्यकोष्ठोत्तरं तस्यात्क्षुद्रपादैः स(सु)भूषितम्(तैः) ॥ ५७ ॥
पञ्जरे प्रतिकायामे चाष्टभाग(गे) विभाजिते ।
सप्तांशे वेदिकायामे पद्मवाजनकान्त(कमंश)कम् ॥ ५८ ॥ 116
वेदितारं चतुर्भागं त्रिभागं ग्रीवविस्तृतम् ।
वेदितारसमं नासी(सि) शालायां प्रकल्पयेत् ॥ ५६ ॥
तदायामे त्रिभागैकं मध्यनासी(सि) विशालकम् ।
विशालार्धं त्रिपादं वा मध्यनास्योदयं भवेत् ॥ ६० ॥ 120
पार्श्वयोर्बहुनास्योश्व शिखरस्य समोन्नतम् ।
तच्छिखरं चोत्तरान्तं स्यात्क(किम्)बरीवक्रसंयुतम् ॥ ६१ ॥
नासिकापत्रसंयुक्तं मध्य(ध्ये) क्षुद्रं च निम्नकम् ।
शिरस्यो(स्यू)र्ध्वं पट्टिकानां च मध्यनासी(सि) शिखान्तकम् ॥ ६२ ॥ 124
शिरोलम्बोत्तरान्तं वा वलभा(भी)वति(ती)मेव वा ।
शिखरस्योध्वं पट्टोध्वमुत्तरोच्चं समं भवेत् ॥ ६३ ॥
तदूर्ध्वं वाजनं पद्मं निम्नं कुम्भं सदण्डकम् ।
पद्म(द्मं) वाजन(नं) पद्मं च तदग्रे कुड्म्लान्वितम् ॥ ६४ ॥ 128
एतत्स्तूपिद्वयं प्रोक्तं भागं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
तच्छिखरे(रः) समलङ्कृत्य पत्रवल्ल्यादिशोभितम् ॥ ६५ ॥
एतत्पञ्जरशालां च पद्मानेकं शिखात्रयम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं कुर्याद्वै तच्चकोश(कः स) तु ॥ ६६ ॥ 132
अथवा तोरणं कृत्वा स्तम्भस्योपरि वाजनम् ।
मूले(ल)पादविशाले तु चैकदण्डं तथोन्नतम् ॥ ६७ ॥
पूर्ववद्भागमानेन चोत्तरादिक्रियान्वितम् ।
तदूर्ध्व तोरणास्यान्ते मकरा(र)पत्रसंयुतम् ॥ ६८ ॥ 136

७                स्तम्भलक्षणम्                ४४
तदूर्ध्वं तोरणान्तं स्यादेकदण्डं तु वच्छिरः ।
मकरीवक्रसंयुक्तं सर्वालङ्कारशोभितम् ॥ ६९ ॥
कोष्ठं(ष्ठस्य)च पार्श्वयोश्चैव क्षुद्रपादसमन्वितम् ।
मूलपादविशालं स्यात्त्रिपाद(दं) क्षुद्राङ्घ्रितारकम् ॥ ७० ॥              140
तस्यपादविशालेन पादभूषण(शं) मानयेत् ।
फलकायान्तकाद्यं च वीरकण्ठै(ण्ठमे)कदण्डकम् ॥ ७१ ॥
बोधिकादि(दिं) विनायुक्तं फलकादिक्रिया(यां) न्यसेत् ।
फलकायाम(मं) द्विदण्डं चाप्यर्थदण्डकं तत्कुम्भविस्तृतम् ॥ ७२ ॥            144
ताटिवक्रं सपादं स्यात्तुङ्गं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं युक्त्या तत्रैव योजयेत् ॥ ७३ ॥
बोधिकान्तं ललाटे च स्यादुत्सेधं चोर्ध्वे वाजनम् ।
तद्वाजनं तु पादान्तं पार्श्वयोस्तन्मुखावृतम् ॥ ७४ ॥              148
अधोभागे त्रिभागैकं मध्यभद्राकृतिं न्यसेत् ।
वह्नि(र्द्धि)पार्श्वे तु चैकैकं कर्तृ(ण्ठ) छेदम(न) मिष्यते ॥ ७५ ॥
पार्श्वयोर्वाजनस्याधो वक्त्रं वक्राकृति तथा ।
ऊर्ध्ववाजन(नं) तद्युक्त्या कुर्यात्क्षुद्रादि वाजनम् ॥ ७६ ॥             152
पार्श्वयोः स्तम्भ[स्त]स्योर्ध्वं मध्यभद्रादिभूषितम् ।
द्वाभ्यां तत्कर्ण(ण्ठ)दण्डान्तं मध्ये पार्श्वे च निम्नकम् ॥ ७७ ॥
बोधिके च तरङ्गं स्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
तदेव तुङ्गमाने तु द्वादशांशे विभाजिते ॥ ७८ ॥              156
अधोभागे त्रिभागेन तरङ्गाकृतिं विन्यसेत् ।
तदूर्ध्वं बोधिकोत्सेधं षडंशेन विशेषतः ॥ ७९ ॥
प्रफुल्लानन(नं) सर्व(र्वा)भं पुष्पसंप(पद्म)वदाननम् ।
एतदूर्ध्वं शिरस्यो(स ऊ)र्ध्वं चांशेन हरिता(हारिका) भवेत् ॥ ८० ॥            160
एकदण्ड(ण्डं) त्रिपादं वा वाजनान्तं शिर उन्नतम् ।
तस्मात्तदायते दीर्घे निर्गमस्यम(चा)धोमुखम् ॥ ८१ ॥
कन्द(द)लीसूतदण्डाभमग्निमूर्ध्वं निरोपमम् ।
अग्रे समगळं चैव तरङ्गं तत्समाधिकम् ॥ ८२ ॥              164

१०० मानमारे [अध्यायः
ललाटे चित्र (त्रं) भागैकमधो मूर्ध्नि विशालकम् ।
तस्योर्ध्वं कर्णा(ण्ठ)भागेन कर्णकम्पाब्जवाजनम् ॥ ८३ ॥
पत्रवल्यादिरङ्गैश्च पत्रचित्रादिभूषितम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं पुष्पबोध(धि)कमीरितम् ॥ ८४ ॥ 168
उपपीठवदाकारं दण्डकादीनि विन्यसेत् ।
क्षुद्रकम्पं च (म्पैश्च) पद्मैश्च पुष्परत्नैश्च भूषितम् ॥ ८५ ॥
तरङ्गा (ङ्गं) दण्डकां(का) चैव बोधिकादीनि पालिका ।
एकवक्त्रं द्विवक्त्रं वा त्रिवक्त्रं चतुराननम् ॥ ८६ ॥ 172
पञ्चषट् सप्ताष्टं वा यथा शक्तिवशान्न्यसेत् ।
तस्याधो वीरकर्णो (ण्ठे) तु फलका बोधिकान्तरम् ॥ ८७ ॥
आधारार्थं तु शोभार्थं सिंहचित्रादिमण्डितम् ।
वीरकर्णा(ण्ठ)स्योदयं ज्ञात्वा नवभाग (गे) विभाजिते ॥ ८८ ॥ 176
एकांशं पादुकां कुर्यात्पञ्चभागं तु संग्रहम् ।
तदूर्ध्वे क(ङ्का) रिकांसं(कमंशं) स्यादब्जमंशेन कारयेत् ॥ ८९ ॥
तदूर्ध्वं वाजनं चांशं संग्रहं च द्विवक्त्रयुक् ।
पद्माकृतिकरादीन् रेखा मूलवती न्यसेत् ॥ ९० ॥ 180
रत्नवल्यादि [ना] संभूष्य शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
संग्रहं (ह) रूपमित्युक्तं वीरकर्णो (ण्ठे) पुरान्वितम् ॥ ९१ ॥
पद (दा) ङ्गाद्वदनं कृत्वा पश्चादुद्वृत्तहस्तवत् ।
तदेव सिंहादिरूपैर्वा नाटकाद्यैरलंङ्कृतम् ॥ ९२ ॥ 184
एतत्तु मुष्टिबन्धं स्यात्फलकोच्चं त्रिभागिकम् ।
एकांशो (शसु) त्सन्धियुक्तं स्यात्तदधो क्षेपणा(शर्म)शकम् ॥ ९३ ॥
तदधोऽब्जां (ब्जमं) शं पद्मं च ह्यंशेनाब्जमथापि वा ।
कुम्भोर्ध्वं चाष्टभागेन चांशेन पद्मकम्पकम् ॥ ९४ ॥ 188
कुम्भाधो (धश्) चोर्ध्वदेशे तु वटपत्रादिशोभितम् ।
निम्नं च ताटिकादीनि युक्त्या प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ९५ ॥
कुम्भस्तम्भप्रतिस्तम्भे कोष्ठकादीनि का (चा) न्द्रिके ।
कुम्भस्तम्भानि सर्वेषामेवमुक्तं पुरातनैः ॥ ९६ ॥ 192

१५] स्तम्भलक्षणम् १०१
भुवो(व ङ)परिष्टान्मुनिभागतुङ्गे
त्रिभाग(गं) मध्यं गलमंश(शं) चोर्ध्वके ।
फलं(लकं) वि(द्वि)भागं शाला शिरा(रः) कुम्भमंशकम्
क्रमात्प्रकुर्वन्विति पञ्जरादिकम् ॥ ९७ ॥ 196
पञ्चभाग(गं) पुरतो(त ङ)क्ततुङ्गे
द्व्यंशकं त्रिप(पा)दं सार्धकं त्रिपात्(धा) ।
पञ्चांशं गल्लनासिकाटन[म्]
कुम्भयुक्तचरणाग्रभूषणम् ॥ ९८ ॥ 200
( कुम्भालङ्कारम् )
अथवक्ष्ये विशेषेण कुम्भालङ्कारमुच्यते ।
तन्मूलपालिकोत्सेधं विभजेत्तु षडंशकम् ॥ ९९ ॥
एकांशं पादुकं चैव पद्मत्तुङ्गं तु तत्समम् ।
कम्पमर्धं तदूर्ध्वं तु कन्धरं च द्विभागिकम् ॥ १०० ॥ 204
कम्पमर्धेन तस्योर्ध्वं पद्ममंशेन योजयेत् ।
अथवा चोर्ध्वके कम्पं तस्याधो(धः) पद्ममंशकम् ॥ १०१ ॥
कण्ठमेकांशकं कुर्याच्छेषं प्रागुक्तवद्भवेत् ।
तदेवोर्ध्वोऽर्धं पद्मं च तस्योर्ध्वं(र्ध्वं एं)कं कपोतकम् ॥ १०२ ॥ 208
अर्धेन वाजनं चोर्ध्वं यथाशोभं तु कारयेत् ।
तदूर्ध्वं कुम्भमूले तु पाल्यां(ल्यमं)शेनांश(शं) पद्मकम् ॥ १०३ ॥
तदूर्ध्वं कम्पमर्धेन शेषं युक्त्या यथाकृति(म्) ।
तदूर्ध्वं वक्रतुङ्गं स्यान्नवभाग(गे) विभाजिते ॥ १०४ ॥ 212
कुम्भो(म्भा)र्धांशेन जन्म स्याद्वाजनं चार्धभागिकम् ।
पद्ममंशेन संयुक्तं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ १०५ ॥
सार्धद्व्यंशं गलोत्तुङ्गं कम्पमर्धेन कारयेत् ।
तत्समं पद्मत्तुङ्गं स्यात्सार्धांशं तु कपोतकम् ॥ १०६ ॥ 216
एकांशं प्रतिसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
कर्ण(ण्ठ)तुङ्ग(ङ्गं) द्विभागं पद्ममध्यर्धमेव वा ॥ १०७ ॥

१०२ मानधारे [प्रध्यायः
अथवा वक्रतुङ्गं स्यादेकदण्डेन कारयेत् ।
पालिकस्यो(कसु)कवत्कुर्याद्यथाशोभं तु कारयेत् ॥ १०८ ॥ 220
अस्योर्ध्वेऽर्धेन दण्डेन कुद्मलाकृति(तिं) न्यसेत् ।
तदा स्यान्निर्गमं भार्यं कुम्भान्तं लंभ(लम्ब)येत् पुनः ॥ १०६ ॥
कुम्भमध्ये रत्नबन्धं वस्त्रनिप्यं च विन्यसेत् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं पादमूले तु विन्यसेत् ॥ ११० ॥ 224
तदास्यं निर्गमं भार्यं कुम्भान्तं नासिकं भवेत् ।
अथवा नासिकां लप्त्वा पञ्जरस्योपरि न्यसेत् ॥ १११ ॥
पादस्योर्ध्वं पाल्यन्तं पद्मवल्यादिभूषितम् ।
मूलपादविशालं वा तन्त्रिपादविशालकम् ॥ ११२ ॥ 228
एतत् कुम्भाङ्घ्रिकं प्रोक्तं चान्तरालं च योजयेत् ।
कुर्याद्वहिःप्रदेशे तु मध्ये वा चान्तरालके ॥ ११३ ॥
भित्तिमध्ये च कूटे च शिरोदेशे विशेषतः ।
विशालपञ्जराद्यैश्च योजयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ ११४ ॥ 282
(स्तम्बलक्षणम्)
तस्तम्बलक्षणं वक्ष्ये तुङ्गादी चोक्तवन्नयेत् ।
मूलस्तम्भविशालेन त्रिपादं वार्थमेव वा ॥ ११५ ॥
संयोगस्तम्भविस्तारं यन्मानोरम्य(म्यं) मानयेत् ।
बोधिका(कां) फलकान्तं च मूलदण्डेन मानयेत् ॥ ११६ ॥ 236
पालिकाद्यङ्गं सर्वेषामुपदण्डेन मानयेत् ।
बोधिकादीनि सर्वाङ्गं(नि) पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ ११७ ॥
उपपादानि सर्वेषां पूर्वपादे तु योजयेत् ।
उपपादां(दं) मूलपादान्तमुपदण्डसमन्तकम् ॥ ११८ ॥ 240
तद्दण्डस्य त्रिपादं वा दण्डार्धं वाथवांशकम् ।
एकोपपादसंयुक्तं द्वित्र्युपपादेन संयुतम् ॥ ११९ ॥
एवं क्रममिति प्रोक्तं मूले पद्मासनान्वितम् ।
वेदोपपादसंयुक्तं ब्रह्मकान्तमी(मिती)रितम् ॥ १२० ॥ 244

१५] स्तम्भलक्षणम् १०३
पञ्चोपपादसंयुक्तं शिवकान्तमितीरितम् ।
षडो(ड्डु)पपादसंयुक्तं स्कन्दकान्तमिति स्मृतम् ॥ १२१ ॥
अष्टोपपादसंयुक्तं विष्णु कान्तमुदीरितम् ।
सर्वेषां पादमूले तु पालिकां चोपपीठवत् ॥ १२२ ॥ 248
कुर्यात्सिंहस्य रूपं वा पादं पत्रादिभूषितम् ।
शिले(लया) दारुजे(वा) वापि कारयेदुक्तवद्बुधः ॥ १२३ ॥
(दारुसंग्रहणम् )
दारुसंग्रहणं वक्ष्ये पश्चादारोह लक्षणम् ।
दक्षिणायनकाले तु चोत्तरायणमे(णे ए)व वा ॥ १२४ ॥ 252
माघादौ च चतुर्मासे कुर्याद्वारोह संग्रहम् ।
कृष्णपक्षे शुभदिने सुमुहूर्ते सुलग्नके ॥ १२५ ॥
दारुसंग्रहणं कुर्यात्स्थपतिः स्थापकैः सह ।
कुठारखट्ट(ट)खड्गादीन् (दे) रक्षासूत्रेण बन्धनम् ॥ १२६ ॥ 256
पीत्वा शुद्धं पयो रात्रावुपोष्याधिवसेद्बुधः ।
प्रभाते तु समुत्थाय कर्ता स्वानुचरैः सह ॥ १२७ ॥
वनप्रयाणमार्गे तु पश्येत्तु शकुनानि वै ।
संमुखे तु सुराभाण्डं मांसं वृषभं तु वा ॥ १२८ ॥ 260
पूर्णकुम्भं गजं वेश्या(श्यां) द्विजानां सङ्घमेव च ।
दर्पणं पुष्पमालां च राजानं चक्र(छत्र)मेव च ॥ १२९ ॥
आन्दोलिका(कां) बलिं पूर्णघटं च शिखिनं तथा ।
वस्त्रधूपमजकं चैव कामधेनुं सुमङ्गलम् ॥ १३० ॥ 264
धनधान्यसमृद्धिं च दृष्ट्वा सर्वमेतच्छुभावहम् ।
मुक्तकेशं नासिहीनं तैलभाण्डं तथैव च ॥ १३१ ॥
एक(कं) द्विजं यतिं चैव कपालारक्तवाससान् (सः) ।
क्षयरोगं वा (गिनम) ङ्गहीनं नव्यङ्गादिगं (त्वत्यङ्गादिकं) तथा ॥ १३२ ॥ 268
मार्गे [तु] संमुखं दृष्ट्वा त्वमङ्गलमिति स्मृतम् ।
भारद्वाजं दिवाभीतं नर्तकं श्वानकं तथा ॥ १३३ ॥

१०४ मानमारे [अध्यायः
वरदासीस्मरं वामे शुभदं दक्षिणेऽशुभम् ।
वायसं च मयूरं च दीर्घपुच्छं तथैव च ॥ १३४ ॥ 272
कृष्णपक्षद्वयं चैव श्वेताक्षं कृकलासकम् ।
रक्तक्रोधं च फणिनं सारङ्गं व्याघ्रमेव च ॥ १३५ ॥
जम्बुकं च तथा वामं(माद्) दक्षिणे गमनं शुभम् ।
दक्षिणां वामतो गच्छेदशुभं भवति ध्रुवम् ॥ १३६ ॥ 276
अन्धकं शकुनं चैवारण्ये श्वेतलोचनम् ।
हरिणं च शशं चैव मार्गकीटं तथैव च ॥ १३७ ॥
बहुवर्णं च गृध्रं च रक्तश्वानं च सूकरम् ।
दक्षिणाद्वामगमनं मङ्गलं भवति ध्रुवम् ॥ १३८ ॥ 280
वामतो दक्षिणे गच्छेदशुभं प्राप्यते ध्रुवम् ।
परिहा(प्रतिका)रं च वक्ष्यामि ग्रामसीम्नि शुभं तु चेत् ॥ १३९ ॥

१५] स्तम्भलक्षणम् १०५
रक्तेन मिश्रितं चान्तं स्तुति चैव सदा जपेत् ।
मुख्यं चापि भृगं चैव चादितिमुदितिं(तं) तथा ॥ १४८॥ ३००
वितथं चान्तरि(री)क्षं च भृशं पूषणमेव च ।
एतेभ्यो राक्षसेभ्यश्च मांसमन्नं बलिं क्षिपेत् ॥ १४६॥
फलानि क्षीरमन्नं च स्थपतिस्तु वनस्पतेः(तये) । ३०४
बलिं दद्यात्स्वनाम्नै(मभि)श्चान्येषां च स्वनामभिः ॥ १५०॥
शुद्धिं कृत्वा ततः पश्चात्पुण्याहं वाचयेत्ततः ।
स्वस्तिवाचनकं कुर्यात्पश्चाद्ब्राह्मणभोजनम् ॥ १५१॥
दारुच्छेदनकाले तु वहिर्गच्छेद्वनस्पतेः(तिः) ।
(मन्त्रः)
(ओं) राक्षसैः सह भूतैश्च कर्तारं रक्षते(श्रे) नमः ॥ १५२॥ ३०८
पश्चात्तु स्थापकेनैव ब्रह्मार्थं निक्षिपेद्बलिम् ।
कुर्याद्धोमं स्थापकस्तु पूजयित्वा वनदेवताः ॥ १५३ ॥
प्रोक्षयेत्परशुं तत्र प्राङ्मुखश्चोत्तरेऽपि वा ।
परशुं तक्षकं श्रेष्ठं स्थपतिः स्थापककरात् ॥ १५४॥ ३१२
स्वीकृत्य दारु विच्छिद्य चान्यैरनुचरैः सह ।
स्थूलमूलं कृशाग्रं च नि(निः) ष्टङ्गं स्निग्धरूपकम् ॥ १५५॥
अनं(अन्तः)शाखासंकीर्णं [च] छत्रवन्निश्श्रथं यदि ।
सुशीतलं तु सुच्छायं छायावृक्षमिति स्मृतम् ॥ १५६॥ ३१६
वृक्षस्य मूलमध्ये तु वृक्षाग्रे समनाहकम् ।
निःशाखः स पुमान्प्रोक्तं स्निग्धरूपं च शीतलम् ॥ १५७॥
अग्रस्थूलं कृशे(शं) मूले नानाविटपशाख(खा)युक् ।
दुर्भरं भिन्नसुषिरं चोष्णं विवृतशाखकम् ॥ १५८॥ ३२०
दृष्टान्तं मनुजा(ज)योग्यं छायायामं(वन्तं) नपुंसकम् ।
स्त्रीपुमान्वृक्षकरश्लेषः सुमुहूर्ते सुलग्नके ॥ १५६॥
वृक्षच्छेदनकाले तु उ(चो)त्पथ न पतेद्यदि ।
पतन्ति चोत्तरे वा प्राग्दिग्भागे न चामङ्गलम् ॥ १६०॥ ३२४
14

१०६ मानसारे [अध्यायः
याम्ये वा पश्चिमे वापि देशे [नि]पतन्वि मङ्गळम् ।
ईशं(शे) नैऋ(र्ऋ)तिकोणे वा सर्वसंपत्करं भवेत् ॥ १६१ ॥
अनलानिलकोणे वा चान्यथा चान्तरालके ।
उद्धतमिति तत्र स्यात्सकलानीत्यमङ्गळम् ॥ १६२ ॥ 328
छिन्नवृक्षस्य पतने वृषभं(भ) ह्यक्षकुञ्जरम् (राणाम्) ।
निन(ना)दं भवति श्रेष्ठं वाह्यत्वा(ता)ने त्वमङ्गळम् ॥ १६३ ॥
समीपे(प) स्थितवृक्षा (क्षां)श्च हत्वा यदि पतेत्तरुः ।
अशुभं तत्समुद्दिष्टो (ष्टं) पतन्ति मनुजोपरि ॥ १६४ ॥ 332
पूर्वे वा चोत्तरे वापि वृक्षास्तत्र पतन्ति चेत् ।
तत्रादे(दौ) तत्क्रमं नास्ति चान्ये (न्य) दिक्षु त्वमङ्गळम् ॥ १६५ ॥
सर्वदोषं समुद्दिश्य शान्तिं कुर्याद्विचक्षण

१५] स्तम्भलक्षणम् १०७
नालिकेरं च तालं च वेणु मैनी च किंशुकम् ।
पूगं च पुष्कलं चैव चाम्रक्षकं च किंशिरि ॥ १७५ ॥
हरितं च सप्तपर्णा चोर्ध्ववृक्षमुदीरितम् ।
तेषां(तैश्च) देवालयं कुर्यान्नृणां सर्वैः(द्य) विशेषतः ॥ १७६ ॥ ३५६
व्याघ्र(घ्रं) चन्दनरक्तं च चन्दनं तिन्तिणी तथा ।
अन्यानि दारुसर्वाणि द्विजातीनां गृहे न्यसेत् ॥ १७७ ॥
तत्तज्जातिद्रुमाभावे ए(त्वे)कजात्या च सर्वशः ।
वृक्षस्य मूलं शतशा(मूले चा)ग्रे चाग्रं तथैव च ॥ १७८ ॥ ३६०
भूमिस্পর্শमुखं ज्ञात्वा तदूर्ध्वं परभागवः ।
(स्तम्भस्थापनम्)
देवालयादिसर्वेषां स्तम्भस्थापनमुच्यते ॥ १७९ ॥
यथाभागावसाने तु स्थापयेदखिलाङ्घ्रिकम् ।
स्तम्भान्ते स्तम्भयुक्तं चेद्वास्तुवस्तु विनाशनम् ॥ १८० ॥ ३६४
यद्वास्त्वन्तर्बहिः सूत्रं स्थापयेदृजुसूत्रकम् ।
स्तम्भमध्यात्तु बाह्यान्तं यथापादं तथाश्रयम् ॥ १८१ ॥
धत्रदेश(शे) विशालार्थं तत्र दोषो न विद्यते ।
पुष्य(ष्ये) माघं च चैत्रं च वैशाखं चोत्तरायणे ॥ १८२ ॥ ३६८
आषाढं श्रावणाश्वी च कार्त्तिकं दक्षिणायने ।
सुमुहूर्त्तं सुलग्ने च शुक्लपक्षे शुभदिने ॥ १८३ ॥
स्तम्भमावाहनं कुर्याच्छ्लेष्मासे च(चा) भावके ।
अङ्कुरार्पणकर्मादौ स्थापनान्तं यथाक्रमम् ॥ १८४ ॥ ३७२
जलाधिवासने स्नानं कुर्यात्स्वपि सर्वशः ।
ईशाने नैर्ऋतिकोणे तु मध्ये चाङ्घ्रिकमेव च ॥ १८५ ॥
पादस्थानस्य यद्देशे वस्तुत(स्तो)श्च बलं यथा ।
तदूर्ध्वं धारपट्टं स्याद्दण्डाभ्यर्धं द्विदण्डकम् ॥ १८६ ॥ ३७६
घनं च विस्तृतं चैव चायामं तद्यथेष्टकम् ।
शिलास्तम्भे शिलाधारं दारुस्तम्भे द्रुमस्(मं) तथा ॥ १८७ ॥

१०८ मानसारे [अध्यायः
अथवा चाश्मनं सर्वमाधारं चतुरश्रकम् ।
एकहस्तं द्विहस्तं वा त्रिहस्तं विपुलं भवेत् ॥ १६८ ॥ 380
आधारस्य तु मध्ये स्याद्रत्नस्थापनतोऽवटम् ।
प्रासादाभिमुखे चैव मण्डपं परिकल्पयेत् ॥ १६९ ॥
मण्डपान्तं प्रदेशे तु स्तम्भं संप्राप्य वेशयेत् ।
स्थण्डिले चण्डितं कृत्वा बीजं व्रीह्यादि विन्यसेत् ॥ १७० ॥ 384
तत्र स्तम्भं च विन्यस्य पूर्वं वाप्युदगग्रकम् ।
नववस्त्रेण संवेष्ट्य कुम्भं कुर्यादभिभूषणम् ॥ १७१ ॥
कर्पटं तु शिरीषादिधान्यं कार्पासबीजकम् ।
सूत्रेण बध्वा पश्चात्तु स्तम्भकर्णे च बन्धनम् ॥ १७२ ॥ 388
तदग्रे स्थण्डिलं कृत्वा शुक्लशालै(लिभि)श्च लाजकैः ।
दर्भैरास्तीर्य तत्रैव प्रागुदक् स्यात्तदग्रकम् ॥ १७३ ॥
पीठं वा चोपपीठं वा चोक्तवत्पद(दं) कल्पयेत् ।
जलसंपूर्णकुम्भादि तत्र चावाहयेद्बुधः ॥ १७४ ॥ 392
सूत्रपल्लवकूर्च्याद्यान्(दीन्) नववस्त्रेण वेष्टयेत् ।
तदग्रे स्थण्डिलं कृत्वा रत्नलोहादि चावहेत् ॥ १७५ ॥
पादप्रक्षालनं कुर्यादाचम्य स्थपतिर्बुधः ।
भस्मं वा चन्दनं वापि धारयेत्तु त्रिपुण्ड्रकम् ॥ १७६ ॥ 396
सकलीकरणं कृत्वा पुण्याहं वाचयेत्ततः ।
ब्रह्मादिदेवताः सर्वाः पादस्थाने समर्पयेत् ॥ १७७ ॥
हृल्लेखामध्यकुम्भान्तं पूजयेत्तु विशेषतः ।
देव्याव[क]रणं सर्वेषां परितः कलशोदके ॥ १७८ ॥ 400
आवाह्य पश्चादभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ।
रत्नाधिवासनं कुर्यात्तत्तद्देवत(स्य) नामभिः ॥ १७९ ॥
गन्धपुष्पादिधूपैश्च नैवेद्यान्तं समर्पयेत् ।
तदग्रे पूर्वदिग्देशे होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०० ॥ 404
पश्चात्तु शिल्पी संप्राप्य संस्पृशेत्स्तम्भमूलकम् ।
गैरिकार्पितसूत्रैश्च चतुःसूत्राणि विन्यसेत् ॥ २०१ ॥

१५] स्तम्बलक्षणम् १०६
स्वर्णसूत्र(चीं) सदंभांशं(भीं) च घृतक्षीरेण योजयेत् ।
धूपदीपं ददे(द्या)त् पश्चाद्गन्धपुष्पैः समर्चयेत् ॥ २०२ ॥ 408
हिमाद्रिरूपं तत्स्तम्भं ध्यात्वा हस्तेन संस्पृशेत् ।
ततोऽधिवासनं कुर्यात्स्तम्भं तद्देशिकोत्तमः ॥ २०३ ॥
पश्चात्सच्चकमुख्यैस्तु स्तम्भमुद्धृत्य हस्ततः ।
वास्तुप्रदक्षिणं कुर्यात्स्वकीयानुचरैः सह ॥ २०४ ॥ 412
सर्वमङ्गलघोषैश्च स्तम्भस्थापनदेशकम् ।
संप्राप्य हस्ततः स्तम्भमवरोह्य च पश्चिमे ॥ २०५ ॥
तत्स्तम्भं पूर्ववदनं(नमा) धारं प्रोक्ष्य संस्थितम् ।
अधिवासितरत्नानि व्याहृत्यावटतः क्षिपेत् ॥ २०६ ॥ 416
मध्ये तु हेमं(म) निक्षिप्य चैन्द्रे ताम्रं विनिक्षिपेत् ।
याम्ये तु चायसं स्थाप्य कांस्यं वा वारुणे न्यसेत् ॥ २०७ ॥
सौम्ये तु रजतं स्थाप्य पुष्प(पद्म)रागं तु मध्यमे ।
पुष्परागमिन्द्रकोष्ठे गोमेदं चाग्निकोष्ठके ॥ २०८ ॥ 420
महानीलं च याम्ये तु मरतकं नैऋते न्यसेत् ।
स्फटिकं वारुणे(ण)कोष्ठे तु प्रवालं वायुकोष्ठके ॥ २०९ ॥
सौम्ये तु मौक्तिकं न्यस्य चेन्द्रनीलं तथैशके ।
तत्स्तम्भं तत्र निक्षिप्य स्थपतिः कर्तृभिः सह ॥ २१० ॥ 424
सर्वमङ्गलघोषैश्च ब्राह्मणैः स्वस्तिवाचनम् ।
अधिवासितकुम्भानि सर्वाण्यादाय शिल्पकः ॥ २११ ॥
वास्तुप्रदक्षिणं कृत्वा स्तम्भं मन्त्राभिषेचयेत् ।
धूपदीपं दधेत्(द्यात्) पश्चाद्वस्त्रमाल्यैर्विभूषितम् ॥ २१२ ॥ 428
गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य नैवेद्यं च निवेदयेत् ।
( मन्त्रः )
[ओँ] स्तम्भ महामेरो वास्तु दद्याद्यश(व्याप्तावच)श्चन्द्रदिवारम्(शै) ॥ २१३ ॥
अन्यैः(न्यान्) स्तम्भै(म्भां)श्च मूर्ध्ना ते धृत्वा रक्षतु चोन्नतम् ।
एतन्मन्त्रं पठित्वा तु कुर्यादनुनयं बुधः ॥ २१४ ॥ 432

११० मानमारे [अध्यायः
प्रासादे मण्डपे वापि प्राकारे गोपुरे तथा ।
द्विजातीनां च वर्णानां सद्ममासपकादि(न्यार्यकादी)नाम् ॥ २१५ ॥
स्तम्भप्रतिष्ठां सर्वत्र चैवं कुर्याद्विचक्षणः ।
पुरातनैश्च ऋषिभिः ब्रह्माद्यै(दिभि)श्च सुरैरपि ॥ २१६ ॥ 436
स्तम्भप्रतिष्ठा चोक्ता स्याद्विनाचेदशुभं भवेत् ।
तस्मात्स्तम्भप्रतिष्ठां तु कारयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ २१७ ॥
स्थपतिः(तिं) स्थापकं विप्र(प्रं) स्थापनं(न)कर्मगो(ग्यौ) वृतौ ।
पूजयेद्विधिवदुक्तमार्गतः स्वस्वात्मशिविरान्ततः प्रतिष्ठा चोक्ता स्यात् ॥ २१८ ॥ 440
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे स्तम्भलक्षणं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

१६] प्रस्तरविधानम् १११
प्रस्तरविधानम्
प्रस्तरस्य विधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना ।
अधिष्ठानत्रिपादं वा समं वा पादमधिकम् ॥ १ ॥
अर्धत्रिपादमाधिक्यं तत्समाधिकमेव वा ।
षड्विधं कुट्टिमोत्तुङ्गं प्रस्तरोदयमीरितम् ॥ २ ॥ 4
अथवा हस्तमानेन देवजातिवशो(शादु)च्यते ।
सप्तहस्तं समारभ्य सार्धवेदकरान्तकम् ॥ ३ ॥
अर्धार्लिकहान्येन षड्विधं प्रस्तरोदयम् ।
देवानां भूसुराणां च भूपतीनां(ति)युवराजयोः ॥ ४ ॥ 8
वैश्यानां शूद्रजातीनां सद्य(द्मनि) जातिवशात्क्रमात् ।
अथवा पादतुङ्गाधं तत्समं वा विशेषतः ॥ ५ ॥
चतुर्भागैकहीनं वा तत्पादाधिकमेव च ।
अर्धाधिकं त्रिपादं वा तत्समाधिकमेव वा ॥ ६ ॥ 12
एतत्तु षड्विधं प्रोक्तं युक्त्या तत्प्रस्तरोदयम् ।
अथवा पादोदये चाष्टभागं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ७ ॥
सप्तषट्पञ्चभागाधिस्त्रिभागह्रांशमेव च ।
एवं तु षड्विधं प्रोक्तं प्रस्तरोच्चं मुनीश्वरैः ॥ ८ ॥ 16
उत्तरादिप्रदेशान्तं सर्वेषां प्रस्तरोदयम् ।
कपोतं प्रस्तरं चैव मञ्चं प्रच्छादनं तथा ॥ ६ ॥
गोपानं च वितानं च वल्लभी मत्तवारणम् ।
विधानं च लुपं चैवमेते पर्यायवाचकाः ॥ १० ॥ 20
प्रस्तरोच्चादि सर्वेषामङ्गैः सर्वमिहोच्यते ।
तत्सेधं चैकत्रिंशं तु भागं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ११ ॥
चोत्तरं सार्धबह्वंशमंशं तद्वाजनं भवेत् ।
वल्लभो(भ्यु)त्सेधं बन्ध्वंशं सार्धांशं वाजनं भवेत् ॥ १२ ॥ 24

११२ मानमारे [अध्यायः
उत्तरोर्धं त्रयांशं वा वाजनं चैकभागिकम् ।
तत्समं क्षुद्रपद्मं स्यात्त्र्यंशं चोर्ध्वे महाम्बुजं ॥ १३ ॥
तदूर्ध्वे वाजनं चैकं धातुभागं कपोतकम् ।
आलिङ्गांशकं चैवमेकार्धमन्तरितं तथा ॥ १४ ॥ 28
द्व्यंशकं प्रस्तरं चैव सार्धांशं वाजनं भवेत् ।
उत्तरोर्ध(ध्र्वे) चतुष्यष्टषट्सप्ताष्टकं भवेत् ॥ १५ ॥
तत्तदेकांशमानेन हर्म्यपादं तु बाह्यके ।
यन्मानोरस्यमानेन चोत्तरं(र)निर्गमं भवेत् ॥ १६ ॥ 32
उत्तराद्वाजनं चैव तत्समं निर्गमं भवेत् ।
वलभी [तत्]समं वापि त्रिपादं निर्गमं भवेत् ॥ १७ ॥
तदूर्ध्वे वाजनं युक्त्या तच्चतुर्थांश(शं) निर्गमम् ।
कपोतं तत्समं वापि वाजनं(निर्गमं) तु बहिर्भवेत् ॥ १८ ॥ 36
अथ त्रिपादमर्धं वा पादं वा निर्गमं न्यसेत् ।
आलिङ्गपादबाह्यस्य निम्न(र्ग)मेवं तु कारयेत् ॥ १९ ॥
तस्मादन्तरितं चोर्ध्वं तत्समं निर्गमं तु वा ।
त्रिपादं चार्धमेवं वा प्रति(विं) तत्समं(म)निर्गमम् ॥ २० ॥ 40
ऊर्ध्वे वाजनमुच्चे तु निर्गमं पादबाह्यतः ।
प्रतिं च प्रस्तरं चैव प्रतिवाजनमेव च ॥ २१ ॥
अन्वन्तं चावसानं च विधानं च विधानकम् ।
एतत्सर्वमिति प्रोक्तं पर्यायाख्यानि पण्डितैः ॥ २२ ॥ 44
प्रतिरूपं दलाकारं वाजनं च द्व्यांशकम् ।
वाजनं क्षेपयां वेत्रं पट्टमुत्तर(रं) पट्टिका ॥ २३ ॥
कम्पं टृकं (त्रिकं) च मन्दादि चान्तरितं पर्यायमेव च ।
तुलादण्डं जयन्ती [च] फलका पर्यायवाचकम् ॥ २४ ॥ 48
कपोतं वक्रहस्तं च लुपा गोपानकं तथा ।
चन्द्रमेवत्तु सर्वाणि(वै) प्रोक्तं पर्यायवाचकाः(कम्) ॥ २५ ॥
संग्रहं मुष्टिवन्धं च महलो(लमु)दृधृतहस्तकम् ।
वलभी धारणं चैवमेते पर्यायवाचकाः ॥ २६ ॥ 52

has a dot and curve. In line 20 it'sङ्ग! चैतक्रियाङ्गमेव चorचैतत्क्रियाङ्गमेव च. It looks like चैतक्रियाङ्गमेव च`.

Line 21:
तदूर्ध्वे पादमूलोष्ठ(चं) तत्तद्भागेन विन्यसेत् ॥ ३६ ॥ 72
Wait, look at तदूर्ध्वे: is the े there?
Look at line 21: तदूर्ध्वं or तदूर्ध्वे?
Ah! There is an anusvara! तदूर्ध्वं!
Wait, look at line 21: त दूँ र्ध्वं? No, तदूर्ध्वं with an anusvara, or is it तदूर्ध्वे?
Wait, look at the matra: there is र्ध्वे? No, look at line 14: तदूर्ध्वे वाजनं. Line 16: तदूर्ध्वे द्व्यंश.... Line 18: तदूर्ध्वे च.
Line 21: the mark on top of र्ध्व is just the र् and े or ं?
Wait, there is a ं (anusvara) over दू? No, that's the bottom of the line above or a printing smudge.
Look at

म क म्->गोपानसीमकम्`!

• Line 17:
  अधःपादवशा[न्]न्यस्य(स्यं) सर्वेषां क्षुद्रनासिकम् ॥ ४८ ॥
  Wait, look at [न्]:
  अधःपादवशा[न्]न्यस्य(स्यं):
  अधःपादवशा then [ न् ] then न्यस्य then ( स्यं )!
  Right margin: 96.

• Line 18:
  कर्णपादवशात्क्षुद्रनासि(सं) स्तम्भाप्रमर्धकम् ।
  Wait, स्तम्भाप्रमर्धकम् or स्तम्भाग्रमर्धकम्?
  Look at प्र vs ग्र:
  In प्रागुक्तवन्नयेत् (line 14), प्रा has प + ्रा.
  In line 18, स्तम्भाग्रमर्धकम्?
  Wait, स्तम्भा then ग्र or प्र?
  It looks like प्र: स्तम्भाप्रमर्धकम् or स्तम्भाग्रमर्धकम्?
  Wait, Sanskrit architectural term: स्तम्भाग्रमर्धकम् (half of stambhā

१६] प्रस्तरविधानम् ११५
तदूर्ध्वेऽर्धं च सर्वेषां तत्पादं बहिर्निर्गमम् ।
एकदण्डं द्विदण्डं वा त्रिदण्डं वाथ निर्गमम् ॥ ५५ ॥
भूतरूपगणैश्चैव यच्चविद्याधरं(रैस्) तथा ।
नरैर्वा नाटकाङ्गे तु कुर्याद्देवालयादि(दी)नाम् ॥ ५६ ॥ 112
यच्चविद्याधरादीनां भूपहर्म्ये तु योजयेत् ।
हर्म्यान्तरालयाः सर्वे(र्वाः) नृणां नाटकसंयुतम् ॥ ५७ ॥
सर्वेषां मुष्टिबन्धानां कुर्यात्पादे(दान्) ऋजुस् (जून्) तथा ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ५८ ॥ 116
एतत्तु प्रस्तरस्योर्ध्वे नाटकस्योर्ध्वशा(स्यां)शवत् ।
कुर्यादेतत्कपोतं स्यादष्टभागाधिकं तथा ॥ ५९ ॥
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्प्रस्तरं चाष्टभेदकम् ।
प्रस्तरोक्षमिति प्रोक्तं प्रच्छादनमिहोच्यते ॥ ६० ॥ 120
प्रासादादीनि(नां) सर्वेषां प्रच्छादनादिलक्षणम् ।
उत्तरान्तत्रिकान्तं वा वलभी चोर्ध्वमेव वा ॥ ६१ ॥
कपोतान्तकमेवं स्यात्तस्योर्ध्वं प्रस्तरांशकम् ।
एतत्प्रच्छादनात(न)स्थाने दण्डं चोपरि शाययेत् ॥ ६२ ॥ 124
एतद्द्वारवशादीर्घं तस्योपरि जयन्तिकाम् ।
दारुदण्डं शिला वापि इ(चे)त्केन जयन्तिकाम् ॥ ६३ ॥
अथवा दारुजयन्तिश्च शिल़ा चेत्स[ङ्ग] दण्डकम् ।
विनादण्डं तथा कुर्यात्पाषाणं फलका(कां) न्यसेत् ॥ ६४ ॥ 128
एतत्सर्वालये कुर्याद्देवहर्म्ये विशेषतः ।
शुद्धं मिश्रं च संकीर्णं त्रिविधं तद्दशान्यसेत् ॥ ६५ ॥
एकद्रव्यं तु शुद्धं स्याद् द्विद्रव्यं मिश्रकं भवेत् ।
त्रिद्रव्यैस्तु संकीर्णं तज्ज्ञात्वा कारयेद्बुधः ॥ ६६ ॥ 132
केवलं चेष्टकाहर्म्ये दारुप्रच्छादनम(ना)न्वितम् ।
शिलाहर्म्ये शिलातैर्लिं कुर्यात्तत्तद्विशेषतः ॥ ६७ ॥
कर्णं च पट्टिकायुक्तं मध्यं मध्यावसानकम् ।
चतुरश्रा(श्रमा)यताश्रं वा यथा कर्मानुकूलतः ॥ ६८ ॥ 136

kudmala usually means bud. In Sanskrit manuscripts, द्म and द्य or ह्म are often confused.
Look at the bracketed letter: it has ह with म? No, ह with a loop at the bottom-right: that's ह्म!
Wait, look at the letter before the parenthesis: कु then द्य? It has द and a subscript: कुद्य or कुद्म?
Wait, look at the letter inside: ह्य or ह्म?
Actually, could it be कुच(ह्य)लम्?
Look at the letter: is that a च?
Wait! कु च ( ह्य ) ल म्? No, look at च in चतुष्कानां: च is flat. Here it is curved like द or च.
Wait, look at कुद्य(ह्य)लम्:
Let's zoom in on कु...:
कु + letter with a top bar, curved body like द, subscript?
Wait, is it कुद्दालम्? No, ends in लम्.
Wait, look at the parenthetical letter: it has ह and under it is म? Wait, ह्म! Or ह्य?
Wait, what about कुड्मलम्? In Nagari, `

: wait, could it be यत्तच्छक्तिविशालत्त्वं? Wait, why are people seeing च्छि? Look at the stroke above: Is it an e-matra? No, it's an i-matra. Wait! In Acharya's edition of Manasara: Chapter 16, verse 91: यत्तच्छिक्विशालत्त्वं? Wait, what if it is यत्तच्छिक्विशालत्त्वं? Let's re-read the glyphs: य त्त च्छि क्व शा ल त्त्वं? Wait, where is वि? Is there a वि? Between that glyph and शा: there is NO वि! WAIT! Look at the spacing: यत्तच्छिक्विशालत्त्वंhas: य(1) त्त(2) च्छि(3) क्व(4) शा(5) ??? No, wait, look at the character beforeशा! There is a वि! Wait, let's count characters from यtoप्रस्तरं`:

1. य
2. त्त
3. च्छि
4. `क्व