मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

१४] अधिष्ठानविधानम् ८३
द्विभागं जन्मतुङ्गं स्यात्तत्समम्बुजं भवेत् ।
एकांशं क्षेपणं चैव वप्रतुङ्गं रसांशकम् ॥ ६६ ॥ 132
कुमुदोर्ध्वं युगांशं स्यात्कम्पमेकेन कारयेत् ।
कन्धरं च द्विभागं स्यात्कम्पमंशेन योजयेत् ॥ ६७ ॥
पट्टिकोच्चं द्विभागं स्यात्कम्पमंशं तदूर्ध्वके ।
कर्णमेकेन कर्तव्यं वाजनं चैकभागिकम् ॥ ६८ ॥ 136
प्रतिमं चैकांशकं स्याद्वाजनं चैकभागिकम् ।
त्रिपट्टं कुमुदं वापि प्रतिरे(मे)वं त्रिपट्टकम् ॥ ६६ ॥
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्प्रत्यलङ्कार(रं) पूर्ववत् ।
तदेव पट्टिकं चोर्ध्वे कन्धरं चैकभागिकम् ॥ ७० ॥ 140
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं युक्तालंकार(रं) योजयेत् ।
एवं चतुर्विधं प्रोक्तं श्रेणीबन्धमिति स्मृतम् ॥ ७१ ॥
देवानांमपि सर्वेषां हर्म्याणां कल्पयेद्बुधः ।
(श्रेणीबन्धं चतुर्विधम्)
अष्टादशांशकं तुङ्गे जन्ममर्धा(न्माध्य)र्धभागिकम् ॥ ७२ ॥ 144
अर्धार्श क्षुद्रकम्पं तु भूतांशं तन्महाम्बुजम् ।
एकांशं कन्धरं चांशं चाब्जं कुम्भं गुणांशकम् ॥ ७३ ॥
तदूर्ध्वं पद्मांशं स्यादालिङ्गां(ङ्गमं)शं तदूर्ध्वके ।
एकांशं वाजनं चोर्ध्वे प्रतिं ह्यंशमंशं वाजनम् ॥ ७४ ॥ 148
द्वाविंशांशकं कृत्वा पञ्चांशं जन्मतुङ्गकम् ।
क्षुद्रं क्षेपणमर्धाशं सार्धवेदांशका(कम)म्बुजम् ॥ ७५ ॥
एकांशं कन्धरं चोर्ध्वं तत्समं चाब्जकं भवेत् ।
कुम्भं(म्भ)तुङ्गं गुहाशं च पद्मतुङ्गं शिवांशकम् ॥ ७६ ॥ 152
कम्पमेकं तदूर्ध्वं तु कन्धरं चाक्षभागिकम् ।
क्षेपणं चैकभागं तु पद्मं चैकेन कारयेत् ॥ ७७ ॥
द्विभागं पट्टिकोत्तुङ्गं पद्मांशमंशं वाजनम् ।
तस्मादेकांशमाधिक्यं सार्धयुग्मं तु पादुकम् ॥ ७८ ॥ 156

: का, र, ये, त्स, र्व्वं, सि, द्ध्यै?
Wait, सि with short i, then द्ध with two slants on top: द्धयै!
Wait, सिद्ध्यै (dative singular of siddhi): कारयेत् सर्वसिद्धयै श्रीसौभाग्यप्रदायकम् ।
Wait, is there an anusvara on र्व्वं? Yes, there's a dot: कारयेत्सर्व्वंसिद्धयै or maybe ink spot, but visually कारयेत्सर्व्वंसिद्धयै or कारयेत्सर्व्वसिद्धयै. Let's look closely: it's above र्व्व. Could be anusvara. Let's transcribe faithfully.

Center subtitle:
(पद्मबन्धं चतुर्विधम् ) or ( पद्माबन्धं चतुर्विधम् )?
Look at the first word: ( प द्मा ब न्धं च तु र्वि ध म् ) -> wait, is that an ा on द्म?
Look at पद्माबन्धं vs पद्मबन्धं:
There is a space or an ा? It looks like पद्मबन्धं or पद्माबन्धं? Wait, there is a vertical line: `

१४] अधिष्ठानविधानम् ८५
तदेवाब्जं प्रदेशे तु कम्पमेकेन पूर्ववत् ।
तदूर्ध्वे द्विशं (ह्यंशं) कर्णं स्यात्कम्पमेकं तदूर्ध्वके ॥ ९२ ॥ 184
द्वि (ह्यं) शं वान्तरितं चोर्ध्वं प्रतिं चैकांशमेव च ।
तदूर्ध्वे वाजनं चांशं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ९३ ॥
जन्मोच्चं त्र्यंशकं स्यात्पद्ममेकेन कारयेत् ।
कन्धरं चैकभागं स्यादूर्ध्वे पद्मं शिवांशकम् ॥ ९४ ॥ 188
कुम्भतुङ्गं शरांशं स्यात्पद्ममेकेन कारयेत् ।
तदूर्ध्वे कम्पमेकेन कर्णांशं तदूर्ध्वके ॥ ९५ ॥
पद्ममेकं तदूर्ध्वे तु कपोतोच्चं कलांशकम् ।
आलिङ्गमंशकं चैवमेकांश (शम) न्तरितं तथा ॥ ९६ ॥ 192
प्रतिवाजनमेकेन कुम्भबन्धं चतुर्विधम् ।
गृहसिंहादिसर्वेषां (वैः) युक्ता देशैः (शम) लङ्कृतम् ॥ ९७ ॥
( कुम्भबन्धं चतुर्विधम् )
उत्सेधे तु चतुर्विंशाङ्गं कुर्याद्विशेषतः ।
जन्मोच्चं तु द्विभागं स्यात्तत्समं पद्मतुङ्गकम् ॥ ९८ ॥ 196
कम्पमेकं तदूर्ध्वे तु कर्णतुङ्गं गुणांशकम् ।
तदूर्ध्वे कम्पमेकांशं पट्टिकोच्चं कलांशम् ॥ ९९ ॥
तदूर्ध्वे कम्पमंशेन चाधो (धः) पद्मं कलांशकम् ।
कर्णमेकांशकं चोर्ध्वं पद्ममेकांश (शं) कारयेत् ॥ १०० ॥ 200
तदूर्ध्वे कुम्भ (म्भं) त्र्यंशं स्यात्पद्ममेकांशमेव च ।
तदूर्ध्वे निम्नमंशं स्यात्तस्योर्ध्वं कम्पमंशकम् ॥ १०१ ॥
तदूर्ध्वे तत्समं निम्नमूर्ध्वे प्रतिमेकांशमेव च ।
तदेव पूर्ववदुत्सेधं पद्मकर्णं विशेषतः ॥ १०२ ॥ 204
मध्ये कुम्भं कलांशं स्यात्तस्योर्ध्वे एकाश (शं) निम्नकम् ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्तद्भागेन विशेषतः ॥ १०३ ॥
द्विभागं जन्मतुङ्गं स्यात्पद्मतुङ्गं तु तत्समम् ।
निम्नमेकं तदूर्ध्वे तु कुम्भतुङ्गं कलांशकम् ॥ १०४ ॥ 208

त्र = न्नवत्रान्वितम्!
Let's transcribe it faithfully as: कारयेन्नवत्रान्वितम् (or कारयेन्नक्त्रान्वितम्). Looking at it, "कारयेन्नवत्रान्वितम्" is the most direct representation.

Wait, line 22:
पट्टिकोष्ठ(शं) or पट्टिकोश(शं)?
Letter before paren:
प - ट्टि - क - ो - ष्ठ
Wait, is it ष्ठ or ष?
It has a loop with a diagonal, and something below? No, it's 'ष' with an anusvara?
Wait, look at: पट्टिकोश(शं) or पट्टिकोष्ठ(शं)?
There is a 'ष' or 'श'? It has 'ष' with '्' and 'ठ' below it: ष्ठ!
Wait, let's look at the parenthesis: (शं). If the text has 'कोष्ठ', why would the variant be '(शं)'?
Because "पट्टिकोशं" vs "पट्टिकोष्ठं"! Kosa vs Koshtha!
So the text had "पट्टिकोष्ठ(शं)" or "पट्टिकोष(शं)"!
Wait, in line 22: "पट्टिकोष्ठ(शं)" or "पट्टिकोष(शं)"? Look at the letter: it's definitely ष्ठ or ष. Let's write "

१४] अधिष्ठानविधानम् ८७
एतत्पञ्चवि(चतुर्वि)धं प्रोक्तं कुम्भदेशे विशेषतः ।
वृत्तं विधिं त्रिपट्टं वाधाराय कटकान्वितम् ॥ ११९ ॥
एतत्कलशबन्धाख्यं देवभूपत्योरालये(षु) ।
( वप्रबन्धम् )
वप्रबन्धमधिष्ठानमेकत्रिंशांशतुङ्गके ॥ १२० ॥ 240
जन्मं(न्म) तु द्व्यंशकं तुङ्गे कम्पमर्धेन कारयेत् ।
पद्मं सार्धं(धं) शिवांreq स्यात्तदूर्ध्वार्धेन वाजनम् ॥ १२१ ॥
वप्रोच्चं सार्धवह्व्यंशं पद्मामर्धमर्धं कम्प[कं]म् ।
कन्धरोच्चं द्विभागं स्यादाधौ(र्धम) र्धकम्प(म्पं) पद्माकम् ॥ १२२ ॥ 244
पट्टिकोच्चं कलांशं स्यात्पद्ममर्धा(र्धम)र्ध(र्धं) वाजनम् ।
युगांशं कर्णतुङ्गं स्यात्क्षेपणांश(शमंशम)म्बुजा(जम)र्धकम् ॥ १२३ ॥
कपोतोच्चं द्विभागं स्यादेकांशं प्रतिवाजनम् ।
वप्रबन्धमिति प्रोक्तं वज्रबन्धमिहोच्यते ॥ १२४ ॥ 248
( वज्रबन्धम् )
तदेव तुङ्गभागेन जन्मतुङ्गं कलांशकम् ।
तदूर्ध्वेऽर्धेन कम्पं स्यात्सार्धार्धं पद्मतुङ्गकम् ॥ १२५ ॥
अर्धेन कम्पकं चोर्ध्वं कन्धरं तत्समं भवेत् ।
कम्पमर्धेन तस्योर्ध्वे पद्ममर्धेन कारयेत् ॥ १२६ ॥ 252
वज्रकुम्भं द्व्यंशं स्यात्तदूर्ध्वेऽर्धं सरोरुहम् ।
कम्पमर्धेन तस्योर्ध्वे कर्णतुङ्गं कलांशकम् ॥ १२७ ॥
तदूर्ध्वं कम्पमर्धेन तत्समं चाम्बुजं भवेत् ।
कपोतं द्विभागं स्यादेकांशं प्रतिवाजनम् ॥ १२८ ॥ 256
कन्धरं चाश्विनीभागं चांशेन कम्प(म्पं) पद्मकम् ।
वज्रपट्टं द्विभागं स्यात्तद्वा(द्यां) कम्पं शिवांंशकम् ॥ १२९ ॥
वज्रबन्धमिति प्रोक्तं श्रीभोगं तमिहोच्यते ।
( श्रीभोगम् )
तुङ्गे तु सप्तविंशांशं सार्धद्व्यंशेन जन्मसु(च) ॥ १३० ॥ 260

८८ मानसार अध्यायः
क्षुद्रकम्पा(म्पम)र्धभागेन अ(वा)म्बुजोर्ध्वं गुणांशकम् ।
अर्धेन क्षुद्रपद्मं स्यात्कम्पमर्धेन योजयेत् ॥ १३१ ॥
तदूर्ध्वं कर्णांशं स्यात्कम्पमर्धेन योजयेत् ।
क्षुद्राब्जं तत्समं चैव कुमुदोर्ध्वं गुणांशकम् ॥ १३२ ॥ 264
तदूर्ध्वं पद्ममर्धेन तत्समं क्षेपणं भवेत् ।
कर्यातुङ्गं कलांशं स्यात्कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ १३३ ॥
तत्समं पद्मतुङ्गं स्यात्पट्टिकोर्ध्वं कलांशकम् ।
पद्ममर्धेन कम्पा(म्पम)र्धं कन्धरं द्व्यंशमिष्यते ॥ १३४ ॥ 268
कम्प(म्पं) पद्मं शिवांशं तु सार्धार्थांशं कपोतकम् ।
तदूर्ध्वं द्व्यंशकेनैवमालिङ्गा(ङ्गम्)न्तादि योजयेत् ॥ १३५ ॥
अथवा जन्म युग्मांशं क्षुद्रोपानं शिवांशकम् ।
महाम्बुजं शिवांशं स्यादर्धेन क्षुद्रपङ्कजम् ॥ १३६ ॥ 272
अर्धेन कम्प(म्पं) कर्या दृकम्प(म्पं) पद्मं शिवांशकम् ।
कपोतं चाश्विनीभागमम्बरांशं गलोदयम् ॥ १३७ ॥
प्रतिवाजनमेकांशं द्विभागांशं(गं च) गलोदयम् ।
व्योमांशं पद्म(द्मं) कम्पं च द्व्यंशकं पट्टिकोदयम् ॥ १३८ ॥ 276
अध्यर्धांशं गलोत्तुङ्गं वाजनं कम्पमूर्ध्वके ।
तत्समं पद्मतुङ्गं स्यात्सार्धद्व्यंशं कपोतकम् ॥ १३६ ॥
द्व्यंशेन प्रतिमं चैव सप्तविंशतिकोदयम् ।
श्रीभोगं स्याद्द्विधा(विधं) प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ १४० ॥ 280
( रत्नबन्धम् )
रत्नबन्धमधिष्ठानं षड्विंशत्यंशकं भवेत् ।
अध्यर्धांशं तु जन्म स्यादर्धांशं क्षुद्रवाजनम् ॥ १४१ ॥
वप्रयो(मं)शं तु पद्मं स्यात्तदूर्ध्वेऽर्धेनासनम् ।
रत्नवप्रं तु बन्धां(न्धं)शमर्धेन(धर्मेब्जं) कारयेत् समम् ॥ १४२ ॥ 284
तत्समं चोर्ध्वकम्पं स्यान्निम्नमर्धेन कारयेत् ।
तदूर्ध्वा(र्ध्वम)र्धेन कम्पं स्यादर्धेनाब्जं तदूर्ध्वके ॥ १४३ ॥

१४] अधिष्ठानविधानम् ८३
रत्नकम्प(म्पं) द्विभागं स्यात्तदूर्ध्वेऽर्धेन कम्प(चाम्बु)जम् । 288
तदूर्ध्वा(र्ध्वम)र्धेन कम्पं स्यात्कन्धरं च द्विभागिकम् ॥ १४४ ॥
कम्पपद्मं शिवांशं स्याद्रत्नपट्टं कलांशकम् ।
तदूर्ध्वे पद्मकम्पं च व्योमांशेनैव योजयेत् ॥ १४५ ॥
सार्धांशं तु कर्णं स्यादर्धांशं चोर्ध्ववाजनम् । 292
अर्धेनाब्जं तदूर्ध्वं तु द्वयंशकं कपोतकम् ॥ १४६ ॥
आलिङ्गं सार्धभागेन शेषं तत्प्रतिवाजनम् ।
तद्देश(शं) व्यालरूपादिमकरादिविभूषितम् ॥ १४७ ॥
अन्यत्सर्वाङ्गकै रत्नैः पङ्कजैश्च विभूषितम् । 296
शिवविष्णुवास्त्वयं(ये) कुर्याद्रत्नबन्धमुदीरितम् ॥ १४८ ॥
(पट्टबन्धम्)
जन्मादिवाजनान्तस्य तुङ्गे तद्दर्शकं भवेत् ।
जन्मतुङ्गं द्विभागं स्यात्तदूर्ध्वेऽर्धेन वाजनम् ॥ १४९ ॥
महाब्जं सार्धयुग्मं स्यात्पद्मकम्पं शिवांशकम् । 300
निम्नकम्पं तथैकांशं तदूर्ध्वेकेन पद्मकम् ॥ १५० ॥
महापट्ट(ट्टं) द्विभागं स्यात्पद्मकम्पं शिवांशकम् ।
कन्धरं चैकभागं स्यात्तच्छेषाब्जं शरांशकम् ॥ १५१ ॥
कपोताद्यं द्विभागं स्याच्छेषं तत्प्रतिवाजनम् । 304
एतत्तु पट्टबन्धं स्यात्सर्व्वालङ्कारसंयुतम् ॥ १५२ ॥
(कुक्षिबन्धं चतुर्विधम्)
त्रिषडंशं तदुत्सेधं द्व्यंशकं जन्मतो(नः) षट्कयम् ।
कम्पमर्धं तदूर्ध्वे तु सार्धद्व्यंशं महाम्बुजम् ॥ १५३ ॥
पद्मकम्पं तथैकेन निम्नमन्तरितां(तर्म)शकम् । 308
अध्यर्धांशं प्रतिं चैव वाजनं चैकभागिकम् ॥ १५४ ॥
कन्धरं चैकभागं स्यात्कम्पपद्मं शिवांशकम् ।
वृत्तकुम्भं द्विभागं स्यात्पद्माच्छेषमंशकम् ॥ १५५ ॥
कर्णाभेकेन तस्योर्ध्वे कम्पपद्मं शिवांशकम् । 312
कपोतं सार्धभागं स्यात्तदूर्ध्वा(र्ध्वम)र्धेन वाजनम् ॥ १५६ ॥
12

(मम)न्तरितं->तत्सम(मम)न्तरितं? Wait, look at the brackets: तत्समा(मम)न्तरितं`!

In line 10:
एकांशेन प्रतिं चोर्द्ध्वे वाजनं चार्द्धभागिकम् ।

In line 11:
एकांशं कन्धरं प्रोक्तं कम्पमर्द्धेन योजयेत् ॥ १६१ ॥

In line 12:
पद्मार्द्धेन सार्द्धांशं कपोतां(तं)शेन वाजनम् ।

In line 13:
एकं तत्प्रतिबन्धं स्याद्द्विविधं तत्प्रकीर्तितम् ॥ १६२ ॥ 324
Wait, in तत्प्रकीर्त्तितम्: does it have double त् त्?
Look at line 13: तत्प्रकीर्तितम् or तत्तत्प्रकीर्तितम्?
Look at the characters: त प्र की र्त्ति त म्. There's no extra त. It's तत्प्रकीर्त्तितम्.

In line 14:
शेषं तु पूर्व्ववत्कुर्य्यात्सर्व्वालङ्कारसंयुक्तम् ।

In line 15:
तुङ्गे

१४] अधिष्ठानविधानम् ६१
तदूर्ध्वं चांश(शं) कम्पं चं तत्समं चोर्ध्वकन्धरम् ।
कम्पमेकं तदूर्ध्वं तु पद्ममेकेन कारयेत् ॥ १७१ ॥
कपोतोर्ध्वं त्रियं(त्रयां)शं स्यादेकांशं कन्धरं भवेत् ।
तत्समो(ममू)र्ध्वं प्रतिं चैव कुम्भमष्टांशमेव च ॥ १७२ ॥ 344
कपोते भद्रपट्टं स्यात्पत्रपट्टकमेव च ।
एतच्चतुर्विधं प्रोक्तं कम्पबन्धं प्रकीर्तितम् ॥ १७३ ॥
(कम्पबन्धम्)
षट्षड्भागकृते तुङ्गे जन्मादी(दि)वाजनान्तकम् ।
चतुर्भागेन जन्म स्यात्क्षुद्रोपानं शिवांशकम् ॥ १७४ ॥ 348
महाब्जं पञ्चभागं स्यात्क्षुद्राब्जं तु शिवांशकम् ।
तदूर्ध्वं कम्पमेकेन निम्नमंशेन योजयेत् ॥ १७५ ॥
तदूर्ध्वं वाजना(नमं)शं तत्समं चोर्ध्वं पद्मकम् ।
महाब्जोच्चसमं कुम्भं तदूर्ध्वं चाब्जमंशकम् ॥ १७६ ॥ 352
कम्पमेकं तदूर्ध्वं तु चालिङ्गोपरि चांशकम् ।
तदूर्ध्वन्तरितं चांशं प्रति(र्ति) द्वयंशेन योजयेत् ॥ १७७ ॥
तस्योर्ध्वं वाजनं चांशं क्षेपणं चैकभागिकम् ।
तस्योर्ध्वं कन्धरं चांशं कम्पमेकेन कारयेत् ॥ १७८ ॥ 356
पद्यमंशं तदूर्ध्वं तु कपोतांशं त्रियं(त्रयां)शकम् ।
आलिङ्गमंशकं चोर्ध्वं प्रतिमेकेन कारयेत् ॥ १७९ ॥
(श्रीकान्तम्)
वृत्तं वा तत्र पट्टं वा कुम्भं(म्भ)देशे विशेषतः ।
श्रीकान्तं चतुर्विधं(तथाविधं) प्रोक्तं सर्वालङ्कारशोभितम् ॥ १८० ॥ 360
तदेव (अष्टत्रिंशत्) तुङ्गभागे[न] त्र्यंशं चोपानतुङ्गकम् ।
क्षुद्रोपानं तथैकांशं चाष्टांशं महाम्बुजम् ॥ १८१ ॥
क्षुद्राब्जं चैकभागेन कन्धरं तत्समं भवेत् ।
पद्ममेकं तदूर्ध्वं तु पट्टिकोर्ध्वं गुहांशकम् ॥ १८२ ॥ 364
क्षुद्रकम्पं शिवांशं स्यात्पद्मात्तुङ्गं युगांशकम् ।
क्षुद्राब्जं(ब्ज)तुङ्गमंशं च निम्नं चोर्ध्वैकभागिकम् ॥ १८३ ॥

" or "चोपानां"?
Look at the characters:
त, द, े, व = तदेव
च, ो, प, ा, न, ा, ं = चोपानां (or चोपाना? wait, is it चोपानां or चोपानं? It's चोपानां or चोपाना? Wait, looking at the letter: चो, then पा, then ना with anusvara? Yes, चोपानां or चोपाना?). Wait, look at line 13: "उपानीतुङ्गसमं" -> upānī! So line 12 is about upāna: "चोपानां" (ca upānāṃ) or "चोपानं"?
Wait, after चोपानां: "सर्वे(वै)" -> स, र्, व, े, (, व, ै, ) = सर्वे(वै).
"यथाशोभं तु कारयेत् ।"

Line 13:
उपानीतुङ्गसमं वापि तत्पादोनाविवर्धनात् ॥ १८९ ॥
Wait:
उ, प, ा, न, ी (or नी? wait, it has a top loop? Wait: उपानतुङ्गसमं or उपानीतुङ्गसमं? Look at 'नी': it has an ī-kāra! Wait, no, look at line 13 first word:
उ-प

१४] अधिष्ठानविधानम् ६३
एवं चतुःषष्टिमसूरकाणि
शास्त्रोक्तमानेन विभाजितानि ।
ज्ञात्वा प्रकुर्वनिह शिल्पिवर्य
स्तद्वास्तुभर्तुः प्रददाति संपत् ॥ १६७ ॥ 396
विमानशालेषु च मण्डपेषु
निधानसङ्गेष्वपि गोपुरेष्वपि ।
एतेष्वधोदेशतलोपपीठे
तस्योपरिष्टात्कृतकुट्टिमानि ॥ १६८ ॥ 400
किं चोपपीठेन सहैव कुर्यात्
पीठोपपीठात्समसूत्रकानि ।
एवं तु सत्यकृतेव भक्तौ
सिध्यन्ति लक्ष्म्या सह मुक्तिभुक्तिम् ॥ १६६ ॥ 404
समस्तहर्म्यादि च धातुसर्वं
कृतं विमान(नं) मसूरेण सह यदि [न] स्यात् ।
लोकेत्वनावृष्ट्य(ष्टिर)पि कर्तृनाशं तु
अश्रीकरं स्यात्खलु सर्वहानिः ॥ २०० ॥ 408
तस्मान्मसूरेण सहैव सर्वं
कृतं विमानेषु च भूषणानि ।
अनूनलक्ष्मीरिह भुक्तिमुक्तिम्
आयुष्यमारोग्यकरं सुखं च ॥ २०१ ॥ 412
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे अधिष्ठानविधानं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ।

or रु?
Look at it: ) then [रु]? No, it looks like रु or ऋ or कृ with a stroke through it?
Wait, look at the footnote/brackets. It looks like a character was struck through, or is it ङ्घ्रितुङ्गकम्?
Wait, look at तुङ्गकम्: तु ङ्ग क म् - wait, there is an ा? ङ्गा? No, तुङ्गकम्.
Wait, what is that character right before ङ्घ्रि?
Wait! Let's re-read line 15:
अष्टहस्तावसानं स्याच्चतुर्थांश(द्वादशाम)ङ्घ्रितुङ्गकम् ।
Wait, what is the word?
"चतुर्थांशं द्विरष्टांशं" or "द्वादशांशं"?
Ah! In Manasara:
"चतुर्थांशं द्वादशांशं वा..." or similar!
Wait, द्वादशांशं! Look inside the parentheses:
द्वा द श ा शं?
Wait, look at श: then ा, then श or म?
Wait, look at the character before ङ्घ्रि: it has a vertical line, a horizontal strike-through? No

१६] स्तम्बलक्षणम् ९५
मूलं मध्यं चाग्रं च चतुरश्रमथापि वा ।
भ्रमतारसमा(सम)ग्रे तत्कर्ण(कण्ठ)माना(नम)ग्रमन्तकम् ॥ १३ ॥
तत्समं मध्यमाश्रा(श्रा)न्तं मध्यमाश्रं समाश्रकम् ।
मध्यमास्रस्यं द्वयोः पादमप्रा(प्र)स्य च मा(समा)न्तकम् ॥ १४ ॥ 28
शेषं तत्पांदमूले तु चतुरश्राकृतिं न्यसेत् ।
चित्रकर्ण(ण्ठ)मिति प्रोक्तं तत्र(त्) सर्वार्थ्यं(ये) भवेत् ॥ १५ ॥
तन्मूले चासनं कुर्यात्पादु कं वा सहाम्बुजम्(जेन) ।
मूलाग्रे चित्रसंयुक्तमग्रान्ते सुकुलान्वितम् ॥ १६ ॥ 32
तन्मूले पालिकाऽहं(का हि) स्याद्यथाशोभं तु कारयेत् ।
अन्तरे चित्रपट्टं स्यात्परितो ह्यङ्गुलेन चं ॥ १७ ॥
पत्रादिरत्नपुष्पैश्च एतत्पट्टैश्च भूषितम् ।
मध्याग्रे पद्मपत्रादि ऊर्ध्वा(मूला)धोऽर्ध(म्रे) तु कुङ्मलम् ॥ १८ ॥ 36
मूलवच्चाग्रमप्रे तु चाप्रोधः कुङ्मलान्वितम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं पद्माकान्तमिति स्मृतम् ॥ १९ ॥
मूले विनासनस्तम्भं चित्रक(स्कं)म्भमुदीरितम् ।
अङ्घ्रिकायाममानेन बोधिकादीनि विन्यसेत् ॥ २० ॥ 40
तत्तत्पादप्रदेशे तु तद्विशालेन मानयेत् ।
विस्तारं च(रस्य) समु(म्मु)त्सेधं त्रिपादं वार्धमेव वा ॥ २१ ॥
अथ पादांशकं चैव यन्मानोरम्यमानकम् ।
दण्डके बोधिका वापि पालिका वाध चोन्नतम् ॥ २२ ॥ 44
द्विद्ण्डं वा त्रिदण्डं वा चतुः(तुष्)पञ्चकमेव वा ।
एतदायामविस्तारमुन्न तस्य समं भवेत् ॥ २३ ॥
दण्डं सपाद्दण्डं वा बोधिकाविस्तृतं(तिः) भवेत् ।
एतद्(एक)दण्डं (ण्ड)समं वापि त्रिपादार्धकमेव वा ॥ २४ ॥ 48
एवं तु वीरकण्ठोर्ध्वं विस्तारार्धं विशालकम् ।
फलकोश्चै(रुन्मे)कदण्डं वा त्रिपादं वा तथोन्नतम् ॥ २५ ॥
द्विद्ण्डं वा त्रिदण्डं वा फलकायाममिष्यते ।
पादतारं चतुर्थांशं तत्समं निम्नकं भवेत् ॥ २६ ॥ 52

or(ले प). It is printed: पादमूले(ले प)कदण्डेन`!

• L23: तद्विस्तारं द्विदण्डेन कुम्भतुङ्गं द्विदण्डकम् ॥ ३७ ॥

• L24: तद्विस्तारं त्रिदण्डं स्यात्तदर्धं वास्य तुङ्गकम् ।

• L25: तत्पादस्याग्रके कुर्यान्नासिकापञ्जरान्वितम् ॥ ३८ ॥
  Right margin: 76

• L26: शक्तिध्वजै(जमे)कदण्डं स्यान्नासितुङ्गं द्विदण्डकम् ।
  Wait, शक्तिध्वजै(जमे)कदण्डं - let's check spacing:
  शक्तिध्वजै(जमे) कदण्डं or शक्तिध्वजै(जमे)कदण्डं?
  There is a tiny space: शक्तिध्वजै(जमे) कदण्डं or शक्तिध्वजै(जमे)कदण्डं. Let's look closely at (जमे):
  शक्तिध्वजै(जमे)कदण्डं - wait, the editor emended जै to जमे: शक्तिध्वजमेकदण्डं!
  Yes! शक्तिध्वजै -> (जमे) replaces जै! So `शक्तिध्वजमे

१५] स्तम्बलक्षणम् ६७
यथाशोभं ततः(था) कुर्यात्तस्याधो वीरकण्ठं(ण्ठ)कम् ।
पादतारसमोत्सेधं विस्तारं तत्समं भवेत् ॥ ४१ ॥
तस्याधो फलकादीनां(नि) पूर्ववत्कारयेत्क्रमात् ।
कुम्भस्तम्भमिति प्रोक्तं कोष्ठस्तम्भादि वक्ष्यते ॥ ४२ ॥ 84
कोष्ठकं तद्द्विपार्श्वे तु ऋजु पादाकृतिं स(त)था ।
पञ्जरस्यो(मु)त्तरादींश्च कोष्ठवासाकृति(ती)स्तथा ॥ ४३ ॥
तदेव कोष्ठपादे च तदूर्ध्वं पञ्जरादिकम् ।
मूलपादविशालेन पञ्जरादीनि कारयेत् ॥ ४४ ॥ 88
पञ्जरं च द्विदण्डेन तदर्धं चोर्ध्वकैः(के) गलम् ।
तदूर्ध्वे च द्विदण्डेन नासिकाशिखरान्वितम् ॥ ४५ ॥
तदर्धं स्तूपिकोत्तुङ्गे(ङ्गे) तन्मा(न्म)हानासिकाश्रये ।
अथवा मूलपादोच्चं पङ्किरन्ध्राष्टभाजिते ॥ ४६ ॥ 92
तत्तदङ्गे गुणांशेन कोष्ठोर्ध्वं भूषयोदयम् ।
तत्तुङ्गं पञ्चधा कृत्वा चैकांशं पञ्जरोदयम् ॥ ४७ ॥
तत्समं ग्रीवतुङ्गं स्यात्तद्द्वयं नासितुङ्गकम् ।
स्तूपितुङ्गं तदर्धं स्यान्नासिकाग्रं च तत्समम् ॥ ४८ ॥ 96
द्विदण्डाद्दण्डवृद्ध्या च दशदण्डावसानकम् ।
पञ्जरादिविशालं यच्छ्रेष्ठं चोर्ध्वेऽङ्घ्रिकम् ॥ ४९ ॥
एकोनविंशांशं स्यात्पञ्जरोच्चं विभाजिते ।
द्विभागं चोत्तरोत्तुङ्गमेकांशं वाजनोदयम् ॥ ५० ॥ 100
तदूर्ध्वपद्मं द्विभागं स्याद्वाजनं चैकभागिकम् ।
अष्टांशेन कपोतोच्चं तदूर्ध्वे आ(चा)लिङ्गमंशकम् ॥ ५१ ॥
तत्सममन्तरितं चोर्ध्वे द्व्यंशं तत्प्रतिकोन्नतम् ।
तदूर्ध्वे वाजनं त्र्यंशं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ५२ ॥ 104
ग्रीवतुङ्गं त्रिधा भज्यमेकांशं वेदिकोन्नतम् ।
ग्रीवतुङ्गं सपादार्थं शेषांशं ग्रीवभूषणम् ॥ ५३ ॥
वेदिकोर्ध्वे तु सप्तांशं सार्धवन्धं(न्धु) गलोदयम् ।
सदूर्ध्वे कम्पमेकांशं सार्धांशं पद्मत्तुङ्गकम् ॥ ५४ ॥ 108
13

तदूर्ध्वं वाजनं चांशमायामं वा त्रिभागिकम् ।
एकांशं मध्यभद्रं तु मध्ये युक्त्या प्रकोष्ठकम् ॥ ५५ ॥
ग्रीवभूषणतुङ्गे च विभजेत्तु षडंशकम् ।
द्विभागं चोत्तरोत्सेधं तदधं वाजनं भवेत् ॥ ५६ ॥ 112
द्विभागं [च] गलभि(लो)त्सेधं वाजनं चैकभागिकम् ।
मध्यकोष्ठोत्तरं तस्यात्क्षुद्रपादैः स(सु)भूषितम्(तैः) ॥ ५७ ॥
पञ्जरे प्रतिकायामे चाष्टभाग(गे) विभाजिते ।
सप्तांशे वेदिकायामे पद्मवाजनकान्त(कमंश)कम् ॥ ५८ ॥ 116
वेदितारं चतुर्भागं त्रिभागं ग्रीवविस्तृतम् ।
वेदितारसमं नासी(सि) शालायां प्रकल्पयेत् ॥ ५६ ॥
तदायामे त्रिभागैकं मध्यनासी(सि) विशालकम् ।
विशालार्धं त्रिपादं वा मध्यनास्योदयं भवेत् ॥ ६० ॥ 120
पार्श्वयोर्बहुनास्योश्व शिखरस्य समोन्नतम् ।
तच्छिखरं चोत्तरान्तं स्यात्क(किम्)बरीवक्रसंयुतम् ॥ ६१ ॥
नासिकापत्रसंयुक्तं मध्य(ध्ये) क्षुद्रं च निम्नकम् ।
शिरस्यो(स्यू)र्ध्वं पट्टिकानां च मध्यनासी(सि) शिखान्तकम् ॥ ६२ ॥ 124
शिरोलम्बोत्तरान्तं वा वलभा(भी)वति(ती)मेव वा ।
शिखरस्योध्वं पट्टोध्वमुत्तरोच्चं समं भवेत् ॥ ६३ ॥
तदूर्ध्वं वाजनं पद्मं निम्नं कुम्भं सदण्डकम् ।
पद्म(द्मं) वाजन(नं) पद्मं च तदग्रे कुड्म्लान्वितम् ॥ ६४ ॥ 128
एतत्स्तूपिद्वयं प्रोक्तं भागं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
तच्छिखरे(रः) समलङ्कृत्य पत्रवल्ल्यादिशोभितम् ॥ ६५ ॥
एतत्पञ्जरशालां च पद्मानेकं शिखात्रयम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं कुर्याद्वै तच्चकोश(कः स) तु ॥ ६६ ॥ 132
अथवा तोरणं कृत्वा स्तम्भस्योपरि वाजनम् ।
मूले(ल)पादविशाले तु चैकदण्डं तथोन्नतम् ॥ ६७ ॥
पूर्ववद्भागमानेन चोत्तरादिक्रियान्वितम् ।
तदूर्ध्व तोरणास्यान्ते मकरा(र)पत्रसंयुतम् ॥ ६८ ॥ 136

७                स्तम्भलक्षणम्                ४४
तदूर्ध्वं तोरणान्तं स्यादेकदण्डं तु वच्छिरः ।
मकरीवक्रसंयुक्तं सर्वालङ्कारशोभितम् ॥ ६९ ॥
कोष्ठं(ष्ठस्य)च पार्श्वयोश्चैव क्षुद्रपादसमन्वितम् ।
मूलपादविशालं स्यात्त्रिपाद(दं) क्षुद्राङ्घ्रितारकम् ॥ ७० ॥              140
तस्यपादविशालेन पादभूषण(शं) मानयेत् ।
फलकायान्तकाद्यं च वीरकण्ठै(ण्ठमे)कदण्डकम् ॥ ७१ ॥
बोधिकादि(दिं) विनायुक्तं फलकादिक्रिया(यां) न्यसेत् ।
फलकायाम(मं) द्विदण्डं चाप्यर्थदण्डकं तत्कुम्भविस्तृतम् ॥ ७२ ॥            144
ताटिवक्रं सपादं स्यात्तुङ्गं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं युक्त्या तत्रैव योजयेत् ॥ ७३ ॥
बोधिकान्तं ललाटे च स्यादुत्सेधं चोर्ध्वे वाजनम् ।
तद्वाजनं तु पादान्तं पार्श्वयोस्तन्मुखावृतम् ॥ ७४ ॥              148
अधोभागे त्रिभागैकं मध्यभद्राकृतिं न्यसेत् ।
वह्नि(र्द्धि)पार्श्वे तु चैकैकं कर्तृ(ण्ठ) छेदम(न) मिष्यते ॥ ७५ ॥
पार्श्वयोर्वाजनस्याधो वक्त्रं वक्राकृति तथा ।
ऊर्ध्ववाजन(नं) तद्युक्त्या कुर्यात्क्षुद्रादि वाजनम् ॥ ७६ ॥             152
पार्श्वयोः स्तम्भ[स्त]स्योर्ध्वं मध्यभद्रादिभूषितम् ।
द्वाभ्यां तत्कर्ण(ण्ठ)दण्डान्तं मध्ये पार्श्वे च निम्नकम् ॥ ७७ ॥
बोधिके च तरङ्गं स्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
तदेव तुङ्गमाने तु द्वादशांशे विभाजिते ॥ ७८ ॥              156
अधोभागे त्रिभागेन तरङ्गाकृतिं विन्यसेत् ।
तदूर्ध्वं बोधिकोत्सेधं षडंशेन विशेषतः ॥ ७९ ॥
प्रफुल्लानन(नं) सर्व(र्वा)भं पुष्पसंप(पद्म)वदाननम् ।
एतदूर्ध्वं शिरस्यो(स ऊ)र्ध्वं चांशेन हरिता(हारिका) भवेत् ॥ ८० ॥            160
एकदण्ड(ण्डं) त्रिपादं वा वाजनान्तं शिर उन्नतम् ।
तस्मात्तदायते दीर्घे निर्गमस्यम(चा)धोमुखम् ॥ ८१ ॥
कन्द(द)लीसूतदण्डाभमग्निमूर्ध्वं निरोपमम् ।
अग्रे समगळं चैव तरङ्गं तत्समाधिकम् ॥ ८२ ॥              164

१०० मानमारे [अध्यायः
ललाटे चित्र (त्रं) भागैकमधो मूर्ध्नि विशालकम् ।
तस्योर्ध्वं कर्णा(ण्ठ)भागेन कर्णकम्पाब्जवाजनम् ॥ ८३ ॥
पत्रवल्यादिरङ्गैश्च पत्रचित्रादिभूषितम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं पुष्पबोध(धि)कमीरितम् ॥ ८४ ॥ 168
उपपीठवदाकारं दण्डकादीनि विन्यसेत् ।
क्षुद्रकम्पं च (म्पैश्च) पद्मैश्च पुष्परत्नैश्च भूषितम् ॥ ८५ ॥
तरङ्गा (ङ्गं) दण्डकां(का) चैव बोधिकादीनि पालिका ।
एकवक्त्रं द्विवक्त्रं वा त्रिवक्त्रं चतुराननम् ॥ ८६ ॥ 172
पञ्चषट् सप्ताष्टं वा यथा शक्तिवशान्न्यसेत् ।
तस्याधो वीरकर्णो (ण्ठे) तु फलका बोधिकान्तरम् ॥ ८७ ॥
आधारार्थं तु शोभार्थं सिंहचित्रादिमण्डितम् ।
वीरकर्णा(ण्ठ)स्योदयं ज्ञात्वा नवभाग (गे) विभाजिते ॥ ८८ ॥ 176
एकांशं पादुकां कुर्यात्पञ्चभागं तु संग्रहम् ।
तदूर्ध्वे क(ङ्का) रिकांसं(कमंशं) स्यादब्जमंशेन कारयेत् ॥ ८९ ॥
तदूर्ध्वं वाजनं चांशं संग्रहं च द्विवक्त्रयुक् ।
पद्माकृतिकरादीन् रेखा मूलवती न्यसेत् ॥ ९० ॥ 180
रत्नवल्यादि [ना] संभूष्य शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
संग्रहं (ह) रूपमित्युक्तं वीरकर्णो (ण्ठे) पुरान्वितम् ॥ ९१ ॥
पद (दा) ङ्गाद्वदनं कृत्वा पश्चादुद्वृत्तहस्तवत् ।
तदेव सिंहादिरूपैर्वा नाटकाद्यैरलंङ्कृतम् ॥ ९२ ॥ 184
एतत्तु मुष्टिबन्धं स्यात्फलकोच्चं त्रिभागिकम् ।
एकांशो (शसु) त्सन्धियुक्तं स्यात्तदधो क्षेपणा(शर्म)शकम् ॥ ९३ ॥
तदधोऽब्जां (ब्जमं) शं पद्मं च ह्यंशेनाब्जमथापि वा ।
कुम्भोर्ध्वं चाष्टभागेन चांशेन पद्मकम्पकम् ॥ ९४ ॥ 188
कुम्भाधो (धश्) चोर्ध्वदेशे तु वटपत्रादिशोभितम् ।
निम्नं च ताटिकादीनि युक्त्या प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ९५ ॥
कुम्भस्तम्भप्रतिस्तम्भे कोष्ठकादीनि का (चा) न्द्रिके ।
कुम्भस्तम्भानि सर्वेषामेवमुक्तं पुरातनैः ॥ ९६ ॥ 192

१५] स्तम्भलक्षणम् १०१
भुवो(व ङ)परिष्टान्मुनिभागतुङ्गे
त्रिभाग(गं) मध्यं गलमंश(शं) चोर्ध्वके ।
फलं(लकं) वि(द्वि)भागं शाला शिरा(रः) कुम्भमंशकम्
क्रमात्प्रकुर्वन्विति पञ्जरादिकम् ॥ ९७ ॥ 196
पञ्चभाग(गं) पुरतो(त ङ)क्ततुङ्गे
द्व्यंशकं त्रिप(पा)दं सार्धकं त्रिपात्(धा) ।
पञ्चांशं गल्लनासिकाटन[म्]
कुम्भयुक्तचरणाग्रभूषणम् ॥ ९८ ॥ 200
( कुम्भालङ्कारम् )
अथवक्ष्ये विशेषेण कुम्भालङ्कारमुच्यते ।
तन्मूलपालिकोत्सेधं विभजेत्तु षडंशकम् ॥ ९९ ॥
एकांशं पादुकं चैव पद्मत्तुङ्गं तु तत्समम् ।
कम्पमर्धं तदूर्ध्वं तु कन्धरं च द्विभागिकम् ॥ १०० ॥ 204
कम्पमर्धेन तस्योर्ध्वं पद्ममंशेन योजयेत् ।
अथवा चोर्ध्वके कम्पं तस्याधो(धः) पद्ममंशकम् ॥ १०१ ॥
कण्ठमेकांशकं कुर्याच्छेषं प्रागुक्तवद्भवेत् ।
तदेवोर्ध्वोऽर्धं पद्मं च तस्योर्ध्वं(र्ध्वं एं)कं कपोतकम् ॥ १०२ ॥ 208
अर्धेन वाजनं चोर्ध्वं यथाशोभं तु कारयेत् ।
तदूर्ध्वं कुम्भमूले तु पाल्यां(ल्यमं)शेनांश(शं) पद्मकम् ॥ १०३ ॥
तदूर्ध्वं कम्पमर्धेन शेषं युक्त्या यथाकृति(म्) ।
तदूर्ध्वं वक्रतुङ्गं स्यान्नवभाग(गे) विभाजिते ॥ १०४ ॥ 212
कुम्भो(म्भा)र्धांशेन जन्म स्याद्वाजनं चार्धभागिकम् ।
पद्ममंशेन संयुक्तं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ १०५ ॥
सार्धद्व्यंशं गलोत्तुङ्गं कम्पमर्धेन कारयेत् ।
तत्समं पद्मत्तुङ्गं स्यात्सार्धांशं तु कपोतकम् ॥ १०६ ॥ 216
एकांशं प्रतिसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
कर्ण(ण्ठ)तुङ्ग(ङ्गं) द्विभागं पद्ममध्यर्धमेव वा ॥ १०७ ॥

१०२ मानधारे [प्रध्यायः
अथवा वक्रतुङ्गं स्यादेकदण्डेन कारयेत् ।
पालिकस्यो(कसु)कवत्कुर्याद्यथाशोभं तु कारयेत् ॥ १०८ ॥ 220
अस्योर्ध्वेऽर्धेन दण्डेन कुद्मलाकृति(तिं) न्यसेत् ।
तदा स्यान्निर्गमं भार्यं कुम्भान्तं लंभ(लम्ब)येत् पुनः ॥ १०६ ॥
कुम्भमध्ये रत्नबन्धं वस्त्रनिप्यं च विन्यसेत् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं पादमूले तु विन्यसेत् ॥ ११० ॥ 224
तदास्यं निर्गमं भार्यं कुम्भान्तं नासिकं भवेत् ।
अथवा नासिकां लप्त्वा पञ्जरस्योपरि न्यसेत् ॥ १११ ॥
पादस्योर्ध्वं पाल्यन्तं पद्मवल्यादिभूषितम् ।
मूलपादविशालं वा तन्त्रिपादविशालकम् ॥ ११२ ॥ 228
एतत् कुम्भाङ्घ्रिकं प्रोक्तं चान्तरालं च योजयेत् ।
कुर्याद्वहिःप्रदेशे तु मध्ये वा चान्तरालके ॥ ११३ ॥
भित्तिमध्ये च कूटे च शिरोदेशे विशेषतः ।
विशालपञ्जराद्यैश्च योजयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ ११४ ॥ 282
(स्तम्बलक्षणम्)
तस्तम्बलक्षणं वक्ष्ये तुङ्गादी चोक्तवन्नयेत् ।
मूलस्तम्भविशालेन त्रिपादं वार्थमेव वा ॥ ११५ ॥
संयोगस्तम्भविस्तारं यन्मानोरम्य(म्यं) मानयेत् ।
बोधिका(कां) फलकान्तं च मूलदण्डेन मानयेत् ॥ ११६ ॥ 236
पालिकाद्यङ्गं सर्वेषामुपदण्डेन मानयेत् ।
बोधिकादीनि सर्वाङ्गं(नि) पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ ११७ ॥
उपपादानि सर्वेषां पूर्वपादे तु योजयेत् ।
उपपादां(दं) मूलपादान्तमुपदण्डसमन्तकम् ॥ ११८ ॥ 240
तद्दण्डस्य त्रिपादं वा दण्डार्धं वाथवांशकम् ।
एकोपपादसंयुक्तं द्वित्र्युपपादेन संयुतम् ॥ ११९ ॥
एवं क्रममिति प्रोक्तं मूले पद्मासनान्वितम् ।
वेदोपपादसंयुक्तं ब्रह्मकान्तमी(मिती)रितम् ॥ १२० ॥ 244