दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

१२८ दत्तकमीमांसा ।
तत्पुत्रो भरतकृत कृतिरियं या शाकसंवत्सरे
षडष्टाद्रिविधून्मिते विरचिता मूलेन मुद्राङ्किता ।
इति श्रीभरतचन्द्र शिरोमणिकृता दत्तकमीमांसाया
बालविबोधिनीनाम टीका समाप्ता ।

দত্তকমীমাংসার তাৎপর্য্যার্থ।
ঔরসপুত্রের অভাবে পিণ্ড, তর্পণ, নামসংকীর্ত্তন ও পুন্নাম-
নরকনিবৃত্তির জন্য প্রতিনিধিপুত্র গ্রহণ করিবে * ১ । ১ । *
ক্লীবাদি পর্য্যুদস্তপুত্রের পিণ্ডদানে অধিকার নাই এই নিমিত্ত
তৎসত্ত্বেও প্রতিনিধিপুত্র গ্রহণ করিতে হইবেক। ঔরস,
ক্ষেত্রজ, পুত্ত্রিকাপুত্র, পৌনর্ভব, কানীন, গূঢ়োৎপন্ন, সহোঢজ,
দত্তক, ক্রীত, কৃত্রিম, অপবিদ্ধ, স্বয়ংমুপাগত, এই দ্বাদশপ্রকার
পুত্র শাস্ত্রসিদ্ধ। তন্মধ্যে পশ্চিমপ্রদেশীয়দিগের কলিতে ঔরস
দত্তক ও কৃত্রিম এই তিন প্রকার পুত্র শাস্ত্রানুসারে চলিতেছে
১১ । ৯ ইতর পুত্র গ্রহণ নিষেধ ২৩ । ১ । এবং ঔরসপুত্রের
অনুমতিতে প্রতিনিধিপুত্র গ্রহণ করিতে পাবে ৬ । ৫ ।
দত্তকসত্ত্বেও দত্তকান্তর গ্রহণ করিলে সিদ্ধ হয় ৮৪ । । ৮ ।
অকৃতবিবাহ ব্যক্তি ও বিবাহানন্তর যাহার স্ত্রীবিযোগ
হইয়াছে এমন পুরুষও দত্তক গ্রহণ করিতে পাবে ৩০ । ১৫ ।

• ইহার প্রমাণ মূলে ২ পৃষ্ঠায় ৪ পঙ্ক্তিতে আছে। এইরূপ সকল
  স্থলে অঙ্ক দ্বারা প্রমাণপুস্তকাদির প্রণালী লিখিত হইল।

২ দত্তকমীমাংসার তাৎপর্য্যার্থ। .
অকৃতদারের উক্ত দত্তকপুত্রের মাতামহ পক্ষই নাই।
প্রমীতদার ব্যক্তির ঐ মৃতপত্নীর পিত্রাদি তাহার দত্তকের
মাতামহাদি হইবে, কারণ পতির গ্রহণেই মৃতপত্নীর গ্রহণ
সিদ্ধ। যেহেতু দত্তকগ্রহণকার্য্য নিত্যকর্ম্ম এবং নিরবকাশ
নৈমিত্তিক, এজন্য দেহাশুদ্ধিতেও সম্বৎসরমধ্যে দত্তকগ্রহণ
করিতে পারে। দত্তকগ্রহণের কালপ্রতীক্ষা নাই, শ্রাদ্ধের
অবধারণ মাত্রেই গ্রহণ করিতে পারে ২০। বালিকা
স্ত্রী এবং নাবালক পুরুষ উভয়েই পুত্র লইতে পারে, কার্য্যে
বাল্যাদিপ্রতিবন্ধক হয় না। যাহার পুত্র নাই, কিন্তু পৌত্র
বা প্রপৌত্র আছে সে প্রতিনিথিপুত্র লইতে পারে না। ৩। ৯।
যাহার পুত্র আছে, কন্যা নাই সে দৌহিত্রদ্বারা স্বর্গলোক-
প্রাপ্তির জন্য দত্তকাদিকন্যা গ্রহণ করিতে পারে ১০৪। ১৪।
শৌনক-বশিষ্ঠাদ্যন্যতমবিধানুসারে পরিগৃহীত পুত্র শাস্ত্রসিদ্ধ,
বিধিব্যতিরেকে গৃহীতপুত্র সিদ্ধ নহে ৮২। ৪।
যাহার গ্রহণ সম্ভব এমন ভ্রাতুষ্পুত্র থাকিলে অগ্রে তাহাকেই
লইবে তৎসত্ত্বে অন্যসপিণ্ডের পুত্র লইতে পারে না। ৪২
৯। যাহার একমাত্রপুত্র তাহার ঐ পুত্র অন্যে গ্রহণ করিতে
পারে না ৫১। ৫। যদি গ্রহণ করে তাহা সিদ্ধ হয় বটে,
কিন্তু নিষেধের লঙ্ঘনজন্য পুত্রদাতার প্রত্যবায় জন্মে।
জ্যেষ্ঠপুত্র গ্রহণ করিলে কদাচ সিদ্ধ হয় না, কারণ জ্যেষ্ঠসন্তান
পিণ্ডদানে মুখ্য হয়, কিন্তু ঐ পুত্র দ্ব্যামুষ্যায়ণ হইতে পারে।
কলিতে দ্ব্যামুষ্যায়ণপুত্রগ্রহণে নিষেধ নাই, কারণ দ্ব্যামুষ্যায়ণ

[Header] দত্তকমীমাংসার তাৎপর্য্যার্থ। ৩

অতিরিক্তপুত্র নহে দ্বাদশপ্রকারপুত্রের অন্তর্গত, কিন্তু পুত্রিকা-
করণ নিষিদ্ধ। দুর্ভিক্ষাদিআপৎকালেই পুত্র দানঃকরিতে
পারে তদ্ব্যতিরেকে দান করিলে গ্রহীতার পুত্রত্ব সিদ্ধ হইবে
বটে কিন্তু তাহাতে দাতার বিধির উল্লঙ্ঘননিমিত্ত প্রত্যবায়
জন্মিবে ৪। ৪।
পুত্রগ্রহণে বিধবাস্ত্রীর অধিকার নাই ৭। ৫। শূদ্রকর্তৃক
পুত্রগ্রহণে ব্রাহ্মণদ্বারা হোম কর্ত্তব্য ৯। ৮। পতির অনুমতি
থাকিলে তাহার মরণের পরও দত্তকাদি গ্রহণ করিতে পারে
৭। ৫। পতির জীবদ্দশায় তদনুমতিতে এবং প্রোষিত ও
মৃতপতির অনুমতিব্যতিরেকেও স্ত্রীলোক পুত্রদান করিতে
পারে ৫৬। ১।
পুত্রগ্রহণের কাল পাঁচ বৎসর ৫৮। ১। তাহার মধ্যে
অকৃতজাতকর্ম্মাদি পুত্র মুখ্য ৬১। ৭ অকৃতচূড় তদপেক্ষা
ন্যূন। কৃতচূড়পুত্র যদ্যপি গৃহীত হয় তবে উক্ত পুত্র উভয়ের
সম্বিদব্যতিরেকেও দ্ব্যামুষ্যাযণ হইবে ৮০। ১০। সম্বিদ
থাকিলে সকল অবস্থাতেই দ্ব্যামুষ্যাযণ হইতে পারে। জনক
যাহার জাতকর্ম্মাদি চূড়াপর্য্যন্ত সংস্কার করিয়াছে এমন
পুত্রকে যদি কেহ বিধানমতে গ্রহণ করে, তথাপি সে গ্রহীতার
পুত্র হয় না, দাস হয় ৬২। ৪। এবং যাহার বয়ঃক্রম পাঁচ
বৎসরের অধিক তাহাকেও যদি গ্রহীতা শান্ত্রমতে গ্রহণ করে
তথাপি সে পুত্র হয় না, দাস হয়। আর যাহার পাঁচ বৎসর
উত্তীর্ণ হয় নাই গ্রহীতা যদি তাহার কোন সংস্কার না করে

8 দত্তকমীমাংসার তাৎপর্য্যার্থ।
সেও পুত্র নহে, দাস হয় ৫৪। ৫। দাসপুত্রকে গ্রহীতা ভক্তা-
চ্ছাদন দিবে এবং তাহার বিবাহ দিবে। বিবাহে গ্রহীতার
গোত্রের উল্লেখ হইবে। যাহার চূড়া হইয়াছে তাহাকে গ্রহণ
করিতে হইলে পুত্রেষ্টিযাগের আবশ্যকতা হয়। ৫৮। ১১।
ব্রাহ্মণাদি সকলবর্ণ এবং মূর্দ্ধাবসিক্ত অম্বষ্ঠপ্রভৃতিজাতীর
পক্ষে সজাতীয়ের পুত্রগ্রহণ শাস্ত্রীয় এবং বিজাতীয় পুত্র-
গ্রহণ নিষিদ্ধ। ৪২। ১৪। সপিণ্ডের মধ্যে সমানগোত্র এবং
আসন্নসপিণ্ড শ্রেষ্ঠ ২৭। ১। সপিণ্ড সপ্তমপুরুষ পর্যন্ত।
তদভাবে নিকট ভিন্নগোত্র সপিণ্ড। তাহার অভাবে আসন্ন
সকুল্য, সকুল্য দশমপুরুষপর্যন্ত। তদভাবে নিকট সোদক,
সোদক চতুর্দ্দশপুরুষ পর্যন্ত। ২৭। ৬। তদভাবে সগোত্র
একবিংশতিপুরুষ পর্য্যন্ত। ২৭। ৮। তদভাবে সজাতীয়
সগোত্র। তদভাবে ভিন্নগোত্র ও অসপিণ্ড সজাতীয়। ২৮। ১২।
শূদ্রজাতি দৌহিত্র এবং ভাগিনেয়কে দত্তক করিতে পারে

[Header] দত্তকমীমাংসার তাৎপর্য্যার্থ। ৫
তথাপি তাহাদিগের পুরোহিতের গোত্রই গোত্র জানিবে ৪৩।
১১। গ্রহীতৃকুলে দত্তকের পিণ্ডদানসম্বন্ধরূপ ত্রৈপুরুষিক
সাপিণ্ড্য, অশৌচ ও অবিবাহ্যত্বের কারণ হয়। জনককুলে
কেবল অবয়বসম্বন্ধরূপ সাপিণ্ড্য। ৯৮। ৫।
। দত্তকাদি প্রতিনিধিপুত্র দুইপ্রকার নিত্যদ্ব্যামুষ্যায়ণ এবং
অনিত্যদ্ব্যামুষ্যায়ণ। ৯৯। ৯। জনক যাহার চুড়াপর্য্যন্ত সংস্কার
সকল করিয়াছে প্রতিগ্রহীতা কেবল উপনয়নাদি সংস্কার
করিয়াছে সে অনিত্যদ্ব্যামুষ্যায়ণ ৯৯। ১১। কারণ প্রতি-
গ্রহীতা জাতকর্ম্ম ও অন্নপ্রাশন প্রভৃতি সমস্ত সংস্কার করিলে
তন্মাত্র পুত্র হয় সে দ্ব্যামুষ্যায়ণ পুত্র হয় না এজন্য অনিত্য বলা
যায়। 'আমাদিগের উভয়ের এই পুত্র' এমন প্রতিজ্ঞা উভয়ে
করিলে সে নিত্যদ্ব্যামুষ্যায়ণ হয় ৯৯। ১০। কারণ প্রতিজ্ঞা
থাকিলে দ্ব্যামুষ্যায়ণত্বের ভঙ্গ নাই এজন্য তাহাকে নিত্যদ্ব্যা-
মুষ্যায়ণ কহা যায়। সগোত্রিপুত্র পরিগৃহীত হইলেও পরিগ্রহী-
তার গোত্র তাহার হইবে জনকের গোত্রভাগিতা নাই।
১০১। ৪। গোত্রভাগিতার ফল এই যে সগোত্রত্বপ্রযুক্ত ঐ
দত্তক গ্রহীতারই পিণ্ডদানে অধিকারী জনকের গোত্রের
সাম্যতা থাকিলেও ঐ দত্তকের জনকপিণ্ডদানে অধিকার
থাকিবে না। দত্তকপুত্র প্রতিগ্রহীতার বেদোক্ত কর্ম্মই করিবে
অর্থাৎ যজুর্ব্বেদী যদি সামবেদীর পুত্র গ্রহণ করে সে স্থলে
দত্তকের যজুর্ব্বেদোক্ত কর্ম্ম করিতে হইবে সামবেদোক্ত কার্য্য
করিবেক না। ১০২। ৩। গ্রহীত্রীমাতার পিতা, পিতামহ ও

৬ দত্তকমীমাংসার তাৎপর্য্যার্থ।
প্রপিতামহ শুদ্ধদত্তকের মাতামহ, প্রমাতামহ ও বৃদ্ধপ্রমাতামহ
হইবে ১০২। ৮। এবং জননীর ও প্রতিগ্রহীত্রীর পিত্রাদি
দ্ব্যামুষ্যায়ণ পুত্রের মাতামহাদি হইবে।
অবিবাহিত ব্যক্তি যদি পুত্র গ্রহণ করে সে স্থলে ঐ দত্ত-
কের মাতামহ পক্ষই নাই। কৃতদারব্যক্তি স্ত্রীবিয়োগ হইলে
যদি দত্তক গ্রহণ করে তাহা হইলে ঐ দত্তকের মাতামহাদি ঐ
মৃতপত্নীর পিত্রাদি হইবে ১০২। ৮। প্রতিগ্রহীতার কুলদেবতা
ও কুলধর্ম্মই দত্তকের জানিবে ১০৩। ৩।
জ্যেষ্ঠবৈমাত্রেয়ভ্রাতৃসত্ত্বে যদি কনিষ্ঠসাপত্নভ্রাতা অগ্রে
বিবাহ কিম্বা অগ্নিহোত্রীয় অগ্নি গ্রহণ করে সে স্থলে কনিষ্ঠ
পরিবেত্তা, জ্যেষ্ঠ বা পরিবিত্তি হয় না। জনককুলে জ্যেষ্ঠভ্রাতা
থাকিতে যদি বয়ঃকনিষ্ঠ দত্তক ঐ প্রকার অগ্রে বিবাহাদি
করে তথাপি পরিবেদনাদি দোষ হয় না এবং দেবর হইতে
জাত যে ক্ষেত্রজ পুত্র ঐ দেবরের যদি জ্যেষ্ঠ ঔরসপুত্র থাকে
আর ঐ কনিষ্ঠ ক্ষেত্রজভ্রাতা ঐ উভয়কর্ম্ম করে তবে উহা-
দের উক্ত দোষ হয় না ১০৩। ১০।
প্রতিগ্রহীতৃকুলশ্রাদ্ধীয় সামগ্রী দত্তককে দিবে না, এবং
জনককুল ও প্রতিগ্রহীতৃকুলশ্রাদ্ধের দ্রব্য ঐ দ্ব্যামুষ্যায়ণকে
অর্পণ করিবে না ১০৪। ১০।
দত্তকাদির মরণে এবং যথাসম্ভব জননে জনককুলে
অশৌচ হইবে না। ১১৭। ৯। দত্তকের মরণে এবং দত্তকের
পুত্র বা পৌত্র জননে প্রতিগ্রহীতার এবং তাহার পিতা পিতা-

৮ দত্তকমীমাংসার তাৎপর্য্যার্থ।
ক্ষেত্রজপুত্র মাতামহের মৃততিথিতেও পার্ব্বণ করিতে পাবে
১২২। ২।
ঔরসপুত্র থাকিতে ক্ষেত্রজাদিপুত্রের রাজ্যে অধিকার হয়
না, ঔরসপুত্রের অভাবে ক্ষেত্রজাদি ক্রীতপুত্র পর্যন্তেরও ক্রমে
রাজ্যে অধিকার হয়, কিন্তু পৌনর্ভব, স্বয়ন্দত্ত এবং দানপুত্রের
কদাচ রাজ্যে অধিকার হইবে না, সেস্থলে জ্ঞাতিদিগের
রাজ্যে অধিকার হইবে উহারা কেবল গ্রাসাচ্ছাদনমাত্রভাগী
থাকিবে ৫৯। ৪। ঔরসপুত্রসত্ত্বে নির্গুণদত্তকের অধিকার
নাই অত্যন্তগুণদত্তকের অর্দ্ধভাগিতা এবং সামান্যগুণদত্ত-
কের চতুর্থাংশিত্ব। তদভাবে সকল ধনে অধিকার ৭৯। ৭।
দত্তকগ্রহণের পর যদি ঔরসপুত্র জন্মে, তাহা হইলে
দত্তকপুত্র ঔরস হইতে চতুর্থাংশগ্রহণ করিবে ঔরসাদি না
থাকিলে সকল ধনে অধিকারী হইবে ইতি। ১২৪। ১।

दत्तकचन्द्रिका।
महामहोपाध्यायकुवेरविरचिता-
गवर्नमेण्ट-संस्कृतविद्यालयस्य भूतपूर्वस्मृतिशास्त्राध्यापक-

• श्रीभरतचन्द्रशिरोमणिभट्टाचार्य्यकृत-
  बालसंबोधिनी-टीकासहिता
  श्रीयज्ञेश्वरभट्टाचार्येण
  संशोधिता पुनर्मुद्रिता च।
  शकाब्दाः १८०८।

। (danda)
3. चन्द्रीति (candrīti)
4. चन्द्रो (candro)
5. विद्यतेऽस्य (vidyate'sya)
6. चन्द्री, (candrī,)
7. कस्मात् (kasmāt) - look at the letters: 'क' 'स्मा' 'त्' -> कस्मात्!
8. न्यक्प्र- (nyakpra-) - look: 'न्य' 'क्' 'प्र' with hyphen!

Now let's read L19:
यातु काल, चन्द्री चासौ रूपश्चेति चन्द्रिकांशे गदाधररूपानुभावेन
Wait, let's read L19 carefully:

1. यातु (yātu) -> together with previous line: "न्यक्प्रयातु" (nyakprayātu)
2. काल, (kāla,) or कालः? Look at the letter: 'का' 'ल', comma!
3. चन्द्री (candrī)
4. चासौ (cāsau)
5. रूपश्चेति (rūpaśceti) or ईशश्चेति (īśaśceti)?
   WAIT!
   Look at word 5 in L19:
   "ईशश्चेति"!!
   Look at the characters:
   It has 'ई' (or 'रू'?)
   Wait! "चन्द्री चासौ ईशश्चेति" -> "चन्द्र

:
Wait, let's look at:
इ त्या दि प्र ती को क्ते षु:
प्र - ती - का - नु - क्ते - षु ?
Wait, if it's "प्रतीकानुक्तेषु", what does it mean? "इत्यादिप्रतीकानुक्तेषु स्मृतिचन्द्रिकायाम्"?
Wait, "प्रतीकोक्तेषु" = "इत्यादिप्रतीके उक्तेषु" -> "प्रतीकोक्तेषु".
Wait, look at line 21 again:
"इत्यादिप्रतीकोक्तेषु" -> wait, does it have 'नु'?
No, look at:
इ (1)
त्या (2)
दि (3)
प्र (4)
ती (5)
को (6)
क्ते (7)
षु (8)
Wait, letter 6 has an aa-matra and an e-matra = 'को'! But below the 'क' there is no 'नु'! Wait, is there a subjoined letter? No, it's just 'को'! Wait, but between 'क' and 'क्ते', is there a letter?
Let's count characters in line 21:
दशेमानि (4)
व्यवहारस्थिताविह (7)
इत्यादिप्रतीकोक्तेषु (8)
स्मृतिचन्द्रिकायाम् (6)
Total = 25 aksharas.
In line 20:

वा नैकः प्रतिग्राह्य"
Wait, "द्वाभ्यां त्रिभिर्वा नैकः प्रतिग्राह्य" or "प्रतिग्राह्यो"?
Look at the end of line 8:
"प्र" "ति" "ग्रा" "ह्य" (pratigrāhya)
Wait, after 'ह्य', there is no o-kāra or visarga. It is just 'प्रतिग्राह्य'.
Line 9:
"इति तु न ज्ञेयं द्वयामुष्यायणस्य द्वाभ्यां परिग्रहस्य वक्ष्यमाणत्वात्"
Wait, is there a danda after वक्ष्यमाणत्वात्? No danda, or faint? No danda.
Line 10:
"स्त्रियाश्च भर्तुरनुज्ञया तदधिकारात् । यथाह वशिष्ठः । न स्त्री"
Wait, 'वशिष्ठः' or 'वसिष्ठः'? It has 'श': 'वशिष्ठः ।'
Line 11:
"पुत्रं दद्यात् प्रतिगृह्णीयादान्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुरिति ।"
Wait, "प्रतिगृह्णीयादान्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुरिति" or "प्रतिगृह्णीयादन्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुरिति"?
Look at "प्रतिगृह्णीयादान्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुरिति":
'या' then 'दा' (dā) or 'द' (da)?
Letters: '

४ दत्तकचन्द्रिका ।
क्षेत्रजादीन् सुतानेतानैकादश यथोदितान् । पुत्रप्रतिनिधीनाहुः
क्रियालोपान्मनीषिणः ॥ बृहस्पतिः । पुत्रास्त्रयोदश प्रोक्ता मनुना
येऽनुपूर्व्वशः । सन्तानकारणन्तेषामौरसः पुत्रिका तथा । आज्यं
विना यथा तैलं सद्भिः प्रतिनिधिःस्मृतम् । तथैकादशपुत्रास्तु
पुत्रिकौरसयोर्विना ॥ तत्रापि कलौ न सर्व्वेषामभ्यनुज्ञानम् ।
अनेकधा कृताः पुत्रा ऋषिभिर्ये पुरातनैः । न शक्यन्तेऽधुना
कत्तुं शक्तिहीनैरिदन्तनैरिति वचनात् । दत्तौरसेतरेषान्तु पुत्र-
त्वेन परिग्रह इत्याद्यभिधाय इमान् धर्म्मान् कलियुगे वर्ज्जग्राना-
हुर्मनीषिण इति दत्तकेतरप्रतिनिधिनिषेधात् अतो दत्तकविधि-
र्व्विवच्यते ॥
तत्र शौनकः । ब्राह्मणानां सपिण्डेषु कर्तव्यः पुत्रसंग्रहः ।
तदभावेऽसपिण्डे वा अन्यत्र तु न कारयेत् । सपिण्डेष्विति
सामान्यश्रवणात् समानासमानगोत्रेष्वित्यर्थः ।
तथाच सपिण्डाभावे असपिण्डः सगोत्रस्तदभावे भिन्नगोत्रो-
प्रतिनिधिरितीति । व्यपदेश्य कर्तव्य इत्यत्र इति शेषः । क्रिया-
लोपादिति ।—प्रतिनिध्यकरणे क्रियलोपादित्यर्थः । सन्तानकारण-
मिति ।—एतेषु चौरसपुत्रिकयोः प्राशस्त्यार्थमुक्तं क्षेत्रजादीनामपि
सन्तानशब्दवाच्यत्त्वात्तद्भावादिति । ननु क्षेत्रजादय एकादशपुत्रप्रति-
निधयः सन्ति प्रतिज्ञायां तेषां विधिविवेचनं हित्वा किमिति
फल्गुत्वादप्रविधिरित्यनेन दत्तकविधिमेव वक्तुमारभते इत्यत आह
तत्रापीति ।
सपिण्डाभावे इति । सगोत्रभिन्नगोत्रसपिण्डाभाव इत्यर्थः । और-

ऽपि ग्राह्य इत्याह शौनकः। सपिण्डापत्यकश्चैव सगोत्रजमथापि
वा। अपुत्रको द्विजो यस्मात् पुत्रत्वे परिकल्पयेत्। समान-
गोत्राभावे पालयेदन्यगोत्रजम्। दौहित्रं भागिनेयञ्च मातृस्वसृ-
सुतं विना इति। अन्यत्र तु न कारयेदिति ब्राह्मणातिरिक्तः
क्षत्रियादिरसमानजातीयो दत्तको व्यावत्र्यते।
यदाह मनुः। माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि।
सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो दत्त्रिमः सुतः॥ चापदि पुत्रप्रति-
ग्रहीतुरपुत्रत्वे। 'सदृशं' सजातीयम्। यत्तु सदृशं न जातितः
किन्तु कुलानुरूपैर्गुणैस्तेन क्षत्रियादिरपि ब्राह्मणस्य पुत्रो
युज्यते इति मेधातिथिव्याख्यानम्। तन्नायमभिसन्धिः औरसा-
सत्वे क्षत्रियादेरसमानजातीयतया पिण्डोदकानर्हत्वेऽपि नाम-
संकीर्त्तनादि

६ दत्तकचन्द्रिका।
स रिक्थभाक्। तदभावे विजातीयो वंशमात्रकरः सुतः
ग्रासाच्छादनमात्रन्तु स लभेत तदृक्थिन इति। वस्तुतस्तु मनुवचने
सदृशपदस्य सजातीयार्थकतैव युक्ता, परत्र तादृग्दत्तकस्य विभाग-
दर्शनात् असवर्णस्य च विभागासम्भवात्। दौहित्रो भागिनेयश्चेति
दौहित्रभागिनेयनिषेधः शूद्रातिरिक्तविषयः।
तथाच शौनकः। क्षत्रियाणां सजातौ च गुरुगोत्रसमेऽपि
वा। वैश्यानां वैश्यजातिषु शूद्राणां शूद्रजातिषु। सर्वेषामेव
वर्णानां जातिष्वेव न चान्यतः। दौहित्रो भागिनेयश्च शूद्रैस्तु
क्रियते सुतः। ब्राह्मणादित्रये नास्ति भागिनेयः सुतः क्वचित्।
गुरुगोत्रसमेऽपि वेति क्षत्रियाणां प्रातिस्विकगोत्राभावात् गुरु-
गोत्रनिर्देशः पौरोहित्यान् राजन्यविशां प्रवृणीतेति सूत्रेण तस्य
पुरोहितगोत्रभागित्वोक्तेः। जातिष्वेव न चान्यत इति नियमः
सजातीयसम्भवे विजातीयनिषेधार्थः, अन्यथा प्रागुक्तकात्यायन-
विरोधः स्यात्।
तत्रापि सन्निहितसपिण्डेषु सति भ्रातृसुते स एव पुत्रीकार्य्य
इत्याह मनुः। सर्वेषामेकजातानामेकश्चेत् पुत्रवान् भवेत्। सर्वे
ते तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत्।
इति। असवर्णस्य चेति।—विभागासम्भवादिति।—असवर्णस्तु ग्रासा-
च्छादनभागिन इति वचने ग्रासाच्छादनविधानेन भागस्य निषेधां-
दिति भावः। अन्यथेति।—असवर्णस्तु ग्रासाच्छादनभागिनः इति
कात्यायनवचनविरोध इत्यर्थः। इदमुपलक्षणं सजातीयः सुतः ग्रासा-

"
Wait! Look at the first word of the verse:
Is it "अकृता" or "अश्रुता"?
Let's look at the image:
"अ"
Then the next letter: it has a vertical line, a loop on the left, and a curve: wait, is it 'श्रु' or 'कृ'?
Wait! Look at 'कृता' right after "वा":
"वा कृता वापि" -> look at 'कृ' in 'कृता':
It is 'क' with 'ृ' below: the 'क' has its left loop and right hook, and 'ृ' curls down and left!
Now look at the word before "वा":
It is 'अ', then that character, then 'ता'.
Does that character have a right hook like 'क'?
NO! It has NO right hook! It is a vertical bar, with a loop on the upper left, like 'श' or 'र', and 'ु' at the bottom!
Wait, why would it be "अश्रुता"?
Wait! Could it be a misprint in the book for "अकृता"?
Yes! The typesetter picked 'श्रु' instead of 'कृ'!
Wait, let's look at it: is it 'श्रु' or 'रु'? It looks like 'श्रु' (or 'रु').
Wait, could it be 'अकृता' where the right hook of 'क' didn't ink?
Let's compare: if

८ दत्तकचन्द्रिका।
ननु सत्यपि भ्रातृपुत्रे दत्तकाद्युपादानस्य शास्त्रीयत्वे बह्वी-
नामेकपत्नीनामेष एव विधिः स्मृत इति बृहस्पतिवचने सर्वासा मेक-
पत्नीनामेका चेत् पुत्रिणी भवेत् सर्वास्ता स्तेन पुत्रेण प्राह पुत्र-
वतीर्मनुरिति मनुवचने च सपत्नीपुत्रे पुत्रधर्मातिदेशेन सत्यपि
तस्मिन् दत्तकाद्युपादानमस्त्विति चेन्न, यथा तप्ते पयसि दध्यानयति
सा वैश्वदेव्यामिक्षा भवति वाजिभ्यो वाजिनमित्यत्रामिक्षार्थं प्रवृत्त-
स्योद्देश्योभूतामिक्षापचारे आमिक्षा पुरुषं प्रवर्त्तयति नतु वाजिनं
अनुद्देश्यत्वेनाप्रयोजकत्वात् यथा वा पितुः क्षयाहे पित्रादित्रिकस्य
पार्व्वणे कृते मातामहादिश्राद्धाय न पुनः पार्व्वणारम्भः तस्य
पितृश्राद्धाधीनप्रवृत्तेः तथात्रापि भर्तुरनुज्ञाशास्त्रेण तत्पुत्रो-
पादानाय प्रवृत्तायास्तत्पुत्राभाव एव तदुपादानं नतु तत्पुत्रा-
नपचारेऽपि स्वपुत्रापचारे तदुपादानं तत्प्रवृत्तेरप्रयोजकत्वात्
तन्नालोकतापरीहारोऽपि न स्यादित्यपेक्षायां मनुबृहस्पतिवचन-
द्वयं सपत्नीपुत्रे पुत्रातिदेशेनालोकतापरीहारश्राद्धोपपादकं
सत्यपि भ्रातृपुत्रे इति । यस्त्वपजः प्रमीतस्य क्लीवस्य व्याधितस्य
वा । स्वधर्मेण नियुक्तायां स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृत इति मनुवचनादिति
शेषः । आमिक्षेति । — आमिक्षा संघटदधिपयोरूपा, 'वाजिनं' तदव-
शिष्टं जलम् । यथा वेति । — अमावास्यां क्षयो यस्य प्रेतपक्षेऽथवा -
पुनः । सपिण्डीकरणादूर्ध्वं तस्योक्तः पार्व्वणो विधिरितिवचनात् ।
पितृश्राद्धेति ।— पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा ध्रुवमिति वच-
नात् । भर्तुरिति । न स्त्री पुत्रं दद्यात् प्रतिगृह्णीयादिति शास्त्री-
योत्यर्थः । तत्प्रवृत्तेः तस्याः प्रवृत्तेरित्यर्थः । यस्या अपुत्रसपत्नश .

Wait, चेत्ततः समस्तस्यापि पुत्रप्रयोजनस्य सम्भवेन सति सपत्नीपुत्रे न
Let's check every word:
चेत्ततः
समस्तस्यापि
पुत्रप्रयोजनस्य
सम्भवेन
सति
सपत्नीपुत्रे
न

दत्तकाद्युपादानं भ्रातृपुत्रस्य तु वंशकरत्वाभावेन सत्यपि तस्मिन्नु-
दत्तकाद्युपादानं
भ्रातृपुत्रस्य
तु
वंशकरत्वाभावेन
सत्यपि
तस्मिन्नु-

पादीयन्ते दत्तकादय इत्येतावान् परं विशेषः ।
पादीयन्ते
दत्तकादय
इत्येतावान्
परं
विशेषः ।

ननु सति भ्रातृसुते तस्यैव पुत्रीकरणावश्यम्भावे यद्येक एव भ्रातृ-
ननु
सति
भ्रातृसुते
तस्यैव
पुत्रीकरणावश्यम्भावे
यद्येक
`

१० दत्तकचन्द्रिका।
पुत्रस्यापि पुत्रदाने अपरपुत्रनाशे वंशविच्छेदमाशङ्क्याह बहुपुत्रे-
ण्येति। स्त्रियास्तु जीवति भर्त्तरि तदनुमतौ प्रोषिते मृते वा तद-
नुज्ञां विनापि। यथा वशिष्ठः। न स्त्री पुत्रं दद्यात् प्रतिगृह्णी-
याद्वा अन्यत्रानुज्ञानाद्भर्त्तुरिति। अनुमतिश्च अप्रतिषेधेऽपि भवति
अप्रतिषिद्धं परमतमनुमतं भवतीति न्यायात्। निरपेक्षदानमाह
याज्ञवल्क्यः। दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्रो दत्तको भवेत्।
तथा। मातापितृभ्यामुत्सृष्टस्तयोरन्यतरेण वेति।
अथ पुत्रपरिग्रहविधिमाह शौनकः। शौनकोऽहं प्रवक्ष्यामि
पुत्रसंग्रहमुत्तमम्। अपुत्रो मृतपुत्रो वा पुत्रार्थं समुपोष्य च।
'संग्रहं' संग्रहणविधिम्। 'उपोष्य' ग्रहणात् पूर्व्वदिने कृतोपवासः।
" वृद्धगोतमः। वाससी कुण्डले दत्त्वा उष्णीषञ्चाङ्गुलीयकम्।
घाचार्य्यं धर्मसंयुक्तं वैष्णवं वेदपारगम्। मधुपर्केण सम्पूज्य राजा-
नञ्च द्विजान् गुरून्॥ राज्ञो विप्रकृष्टत्वे ग्रामस्वामिनम्, बन्धू-
नाहूय सर्व्वांस्त ग्रामस्वामिनमेव चेति स्मरणात्। द्विजानिति
बहुवयं त्रित्वपर्य्यवसितं कपिञ्जलन्यायात्। द्विजानां पूजनं चात्र-
रविप्रतिषेधेति ग्रन्थकृतामाशयः। निरपेक्षदानमिति।—भर्त्तुः
पत्न्यनुमतिनिरपेक्षं पत्न्या अपि भर्त्तनुमतिनिरपेक्षं दानमित्यर्थः।
संगृहमिति। संगृह्यते अनेनेति व्युत्पत्तेरिति भावः। विप्र-
कृष्टत्व इति।—विप्रकर्षो द्विविधः गत्या देशेन च। कपिञ्जल न्याया-
दिति।—कपिञ्जानालभतेति श्रुतिः। तत्र कपिञ्जलगतं बहुत्वं
बोधितं बहुत्वस्य विधेयविशेषणत्वात् यत्राहितत्रयगतरूपस्य विधेय-
तया शाखान्तरेण बहुत्वस्याप्राप्तत्वात् त्रित्वमारभ्य परार्द्धमिति चेन्न

नार्थम्। बर्हिः कुशमयञ्चैव पालाशं चेध्ममेव च। एतानाहृत्य
बन्धूंश्च ज्ञातीनाहूय यत्नतः॥ बन्धूनन्नेन सम्भोज्य ब्राह्मणांश्च
विशेषतः। अग्न्याधानादिकं तत्र कृत्वाज्येोत्पवनान्तकम्॥ दातुः
समक्षं गत्वा च पुत्रं देहीति याचयेत्। दाने समर्थो दातास्मै
यो यज्ञेनेति पञ्चभिः॥ दद्यादिति शेषः। 'बन्धून्' आत्ममातृपितृ-
बन्धून्। 'ज्ञातीन्' सपिण्डान्। तदाह्वानं दृष्टार्थम्। बन्धूनाहू-
तान्। ब्राह्मणांश्च पूर्व्वदृष्टान्। चकारात् चाहूतान् ज्ञातींश्च
सम्भोज्येत्यर्थः। तथा दैवस्यत्वेति मन्त्रेण हस्ताभ्यां परिगृह्य च।
अङ्गादङ्गेत्यृचं जप्त्वा आघ्राय शिशोर्मूर्द्धनि। वस्त्रादिभिरलङ्कृत्य
पुत्रच्छायावहं सुतम्॥ 'पुत्रच्छाया' पुत्रसादृश्यं नियोगादिना
स्वयमुत्पादनयोग्यत्वमिति यावत्। तथा—नृत्यगीतैश्च वाद्यैश्च
स्वस्तिशब्दैश्च संयुक्तम्। गृहमध्ये तमाधाय चरुं कृत्वा विधानतः॥
यस्त्वाद्धृदेत्यृचा चैव तुभ्यमग्नेत्यृचैकया। सोमो दददित्येताभिः
प्रत्यृचं पञ्चभिश्चेति॥
व्यर्थव्यवसायेनाप्रष्टव्यः सन्देहाभावात्प्रतिपत्तिरिति सूत्रं कृतम्।
यस्यार्थः। सन्देहस्य कपिञ्जलानालभतेत्येतद्रूपस्य वेदस्य यथा-
ऽप्रामाण्यापत्तिः अनुष्ठानलक्षणाप्रामाण्यापत्तिरित्यर्थः। यद्वा पक्षा-
न्तरम्। प्रथमोपस्थितेस्तत्त्वादिति। त्रित्वस्य प्रथमोपस्थितत्वात्
त्रित्वमिति कपिञ्जलानालभतेति वेदबोध्यमिति। 'कपिञ्जलो' जल-
चरपक्षिविशेषः। दाने समर्थ इति।—दानसामर्थ्यं बहुपुत्रत्वादिक-
मित्यर्थः। दृष्टार्थमिति। येन तदाह्वानं विना न व्यवहारसिद्धि-
रिति भावः। चकारादिति। ब्राह्मणांश्च विशेषत इति वचनप्रक्रान्तं