दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

दत्तकमीमांसा । ११६
तथा च शङ्खलिखितौ । सपिण्डता तु विज्ञेया गोत्रतः साप्त-
पौरुषी । पिण्डोदकदानञ्च शौचाशौचं तदानुगमिति । प्रति-
ग्रहीतृपित्रादीनान्तु दत्तकादिमरणे त्रिरात्रमशौचम् । तदाह
बृहस्पतिः । अन्याश्रितेषु दारेषु परपत्नीसुतेषु च । मृतेष्वाप्लुत्य
शुद्ध्यन्ति त्रिरात्रेण द्विजोत्तमाः ॥ इदञ्च त्रिरात्राशौचविधानं
यत्प्रतियोगिकं भार्य्यात्वं पुत्रत्वञ्च तस्यैव ।
त्रिपुरुषाभ्यन्तरवर्त्तिनां पितृसपिण्डानान्तु पृथगाह मरीचिः ।
सूतके मृतके चैव त्रिरात्रं परपूर्व्वयोः । एकाहस्तु सपिण्डानां
त्रिरात्रं यत्र वै पितुरिति । यद्यपि दत्तकादीनामुत्पन्नानामेव
स्वीकारात् परिग्रहीतुरानुत्पत्त्याशौचं न घटते तथापि तदप-
नुगम् । प्रतिग्रहीत्रिति ।—प्रतिग्रहीतृरूपपित्रादीनां त्रयाणामित्यर्थः ।
दत्तकादीति ।—आदिपदेन क्षेत्रजादेर्ग्रहणम् । 'अन्याश्रितेषु दारेषु'
पुनर्भूष्वित्यर्थः । 'परपत्नीसुतेषु' दत्तकादिष्वित्यर्थः । मृतेषु सर्वेषु
त्रिरात्रेणाप्लुत्य स्नात्वा शुद्ध्यन्तीत्यन्वयः । द्विजोत्तमा इति प्राधान्य-
ज्ञापनार्थं, तेन शूद्रा अप्येति ज्ञेयम् । यत्प्रतियोगीति ।—यः प्रति-
योगी सम्बन्धी यस्य भार्य्यात्वस्य पुत्रत्वस्य च सत् । एतेनेदमुक्तं
भवति दत्तकमरणे ग्रहीतुः पुनर्भूमरणे तद्भार्य्यस्य एवाशौचं
नतु जनकस्य पूर्व्वपतेर्वा ।
त्रिपुरुषाभ्यन्तरवर्त्तिनामिति । पितृसपिण्डाना

त्योत्पत्त्याशौचं घटत एवेति सूतकनिर्णयः। इदमपि समान-
जातीयानामेव पुत्राणाम्। तथाच ब्रह्मपुराणम्। औरसं
वर्जयित्वा तु सर्ववर्णेषु सर्वदा। क्षेत्रजादिषु पुत्रेषु जातेषु च
मृतेषु च। अशौचन्तु त्रिरात्रं स्यात् समान इति निश्चय इति।
सर्व्वदा सर्व्वकालं उपनयनानन्तरमपि। अन्याश्रितेषु दारेषु
परपत्नीसुतेषु च। गोत्रिणः स्नानशुद्धाः स्युस्त्रिरात्रेणैव तत्प-
विदिति। यद्यपि प्रतिग्रहीतुमरणे दत्तकस्य दशाहाशौचं न घटते
सपिण्डसगोत्रतयोर्मिलितयोरभावात् अशौचविशेषाद्दृत्य नोप-
लभ्यते तथापि गुरोः प्रेतस्य शिष्यस्तु पितृमेधं समाचरन्। प्रेता-
हारैः समं तत्र दशरात्रेण शुद्ध्यतीति मरीचिवचनेन शिष्यस्य
गुरुप्रेतकार्य्यकरणनिमित्तदशाहाशौचमुक्तम्भवति। अत्र गुरुशब्द
आचार्य्यादिरूपः। गुरुत्वमत्राप्यस्ति उपनयनादिकर्त्तृत्वात्।
ततश्च दत्तकस्य प्रतीग्रहीतृक्रियाकरण एव दशरात्राशौचं सिध्यति

रूपस्येत्यर्थः। इदं त्रिरात्राशौचमित्यर्थः। सर्व्वदेति।—सर्व्ववर्णेषु
सर्व्वदा इति पूर्वेणाहवचनस्यमित्यर्थः। तथाचात्र 'आचान्तजननात्
सद्य चाचूड़ादेकरात्रकम्। त्रिरात्रमाव्रता देशाद्दशरात्रमतःपरं'
इत्यादिवचनानामनवकाशः। 'गोत्रिणः' सोदकसगोत्रा इत्यर्थः।
तत्पवित् प्रतिग्रहीता। गुरोरिति। गुरोराचार्यादेरसपिण्डस्य मृतस्य
शिष्योऽन्त्येष्टिं कृत्वा प्रेतनिर्हारकैर्मुख्यसपिण्डैस्तुल्यः दशरात्रेण शुद्धो
भवतीत्यर्थः। क्रियाकरण एव औरसाभावे सतीतिशेषः तथाच
तस्यैव सत्राधिकारात् पिण्डदोऽप्यंशहरश्चैषां पूर्वाभावे परःपर

दत्तकमीमांसा । १२१

अन्यथा त्रिरात्रमेव पूर्व्वोक्तवचनात् । एवं दत्तकस्य प्रतिग्रहीतृ-
स्त्रिपुरुषानन्तरवर्त्तिसपिण्डमरणे एकाहः, एकाहस्तु सपिण्डाना-
मिति पूर्व्वोक्तमरीचिवाक्यात् । सोदकसगोत्रयोर्मरणे स्नानमात्रम् ।
अन्याश्रितेषु दारेषु परपत्नीसुतेषु चेति पूर्व्वोक्तप्रजापतिवाक्यात् ।
अथ दत्तकपुत्रकर्त्तृकश्राद्धनिर्णयः । तथा च जातकूकर्ण्यः ।
प्रत्यब्दं पार्व्वणेनैव विधिना क्षेत्रजौरसौ । कुर्य्यातामितरे
कुर्य्युरेकोद्दिष्टं सुता दशेति । प्रत्यब्दमिति सामान्योपादानेन,
मघादिश्राद्धप्राप्तावपि क्षयाहश्राद्धमेवात्र विवक्षितम् । पितुर्गतस्य

इति याज्ञवल्क्यीयात् । अन्यथेति । औरसे सति दत्तकेन क्रियाया अकर-
णे । पूर्व्वोक्तवचनादिति । अन्याश्रितेष्वित्यादिपूर्व्वोक्तवचनादित्यर्थः ।
त्रिपुरुषानन्तरेति । प्रतिग्रहीतृतत्पितृपितामहेभ्यः पूर्वेषामित्यर्थः ।
तदयं संक्षेपः ।
दत्तकादिमरणे यथासम्भव जन्मनि वा परस्परं जनककुले नाऽशौचं,
दत्तकमरणे तत्पुत्रपौत्रयो र्वा जन्मनि प्रतिग्रहीतृतत्पितृपितामहानां
त्रिरात्रमशौचं, तेषां मरणे तत्पुत्रादीनां जन्मनि मरणे वा दत्तकस्य
तदेवाशौचम् । प्रतिग्रहीतुः प्रपितामहादीनां सकुल्यानां दशमपुरुष-
पर्य्यन्तानामेकाहः, सोदकसगोत्रयो स्नानमात्रं, तेषां मरणे यथासम्भव
जनने च तदेवाशौचं, दत्तकस्य यन्मरणे यदशौचं तन्मरणे तदशौचं
असति बाधके इति न्यायात्, प्रतिग्रहीतुः क्रियाकरणे दत्तकस्य दशरात्रं
तदकरणे त्रिरात्रमिति विशेषः ।
• अथेति । प्रत्यब्दं क्षयाहनिमित्तकमित्यर्थः । 'इतरे' दशदत्तकादय
इत्यर्थः । एतत्तु पार्व्वणविधानं साग्नेरेव, पार्व्वणेन विधानेन देय-
मग्निमता सदा इति वचनात् । निरग्नीनां सर्व्वेषां एकोद्दिष्टम् । पितु
२४

१२२ दत्तकमीमांसा ।
दैवत्वमौरसस्य त्रिपौरुषम् । सर्व्वेचानेकगोत्राणामेकोद्दिष्टं क्षये-
ऽहनीतिपराशरवाक्ये क्षयाहपदोपादानात् । नचात्राप्यनेकगोत्र-
पदं मातामहादिपरं तस्य पित्रौरसपदसमभिव्याहारेण चौरस-
प्रतियोग्यनौरसपुत्रपरत्वस्यैवौचित्यात् । अन्यथा पितुः पुत्रेण
, क्षयेऽहणि त्रिपुरुषं कर्त्तव्यमित्येतावत्तैवार्थसिद्धौ शौरसपदोपादा-
नानर्थक्यापातात् । नच मातामहादीनामपि क्षयाहे एकोद्दिष्टमेव
भवतीति नियमोऽस्ति । तथाच मरीचिः । मातुः पितरमारभ्य
त्रयो मातामहाः स्मृताः । तेषान्तु पितृवत् श्राद्धं कुर्य्युर्दुहितृ-
सूनव इति । अत्र त्रयाणां मातामहानां श्राद्धविधानात् पार्व्वण-
मवगम्यते । नच पितृवदित्यनेन मातामहानामपि पार्व्वणैको-
द्दिष्टयोर्विकल्पः । तस्य मातामहश्राद्धनित्यताविधानपरत्वात् ।
रिति । ‘गतस्य’ मृतस्य । ‘दैवत्वं’ श्राद्धोद्देश्यत्वं तथा च चौरसेन
सर्व्वत्र पितृमातामहादिश्राद्धे क्षयाहे पार्व्वणमेव कर्त्तव्यम् । अनेक-
गोत्रपदवाच्यैर्दत्तकादिभिश्च एकोद्दिष्टमेव कर्त्तव्यमिति भावः । अनेक-
गोत्राणां मातामहानामिति तु नार्थः तथात्वे चौरसपदप्रयोगस्य
वैय्यर्थ्यात् पुत्रेण क्षयाहे पार्व्वणं कर्त्तव्यमित्यनेनैव मातामहानां
क्षयाहे एकोद्दिष्टस्य कर्त्तव्यताया अभिहितत्वात् तथाच चौरसपद-
सामर्थ्यात् व्यावृत्त्या अनेकगोत्राणामित्यस्यानौरसपुत्रादिवाचकता
युक्ता । नच मातामहस्य क्षयाहे पार्व्वणविधानायमेवतदिति
वाच्यं वक्ष्यमाणमरीचिवचनेन मातामहानामपि क्षयाहे पार्व्वणाभि-
धानात् । पार्व्वणे कुरुते यस्तु केवलं पितृकार्यात् । मातामहानां न
कुरुते पितृहा स प्रजापते इति वचनात् । ननु यथा क्षेत्रजौरसाभ्यां
पितुः क्षयाहे पार्व्वणं कर्त्तव्यं इतरैरेकोद्दिष्टं, तथा चौरसक्षेत्र-

किञ्च कर्षूसमन्वितं मुक्त्वा तथाद्यं श्राद्धषोडशम् । प्रत्याब्दिकन्तु
शेयेषु पिण्डाः स्युः षडिति स्थितिरित्यत्रापि प्रत्याब्दिकशब्दस्यापि
प्रत्यब्दशब्दवन्मघादिश्राद्धपरत्वं कुतो न स्यात् इष्टापत्तिरिति चेत्
न । मघादिष्वपि दत्तकादीनामेकोद्दिष्टपत्तेः नचैतत् कस्यापीष्टं
प्रत्याब्दिकशब्देन श्राद्धमात्रसंग्रहे शेषपदाभिधेयश्राद्धान्तराभावेन
पर्युदासासम्भवात् । तस्मादौरसेन क्षयाहे मातापित्रोः पार्व्वणमेव
कार्य्ये इतरैर्दत्तकादिभिरेकोद्दिष्टमेव इत्येव व्यवस्था साधीयसीत्यलं
विस्तरेण ।

शाखाभ्यां दौहित्राभ्यां मातामहस्य क्षयाहे पार्व्वणमेव कर्त्तव्यं, दत्तकादि-
भिरेकोद्दिष्टमिति विकल्पेनानुष्ठानाथं पितृवदित्युक्तमित्याह न चेति ।
किञ्चेति । कर्षू इति । चतुरङ्गुलगम्भीराषदन्तरास्तथाखता वित-
[L12

An exact line-by-line transcription of the page into Devanagari:

१२४ ' दत्तकमीमांसा ।
अथ दत्तकविभागः । तत्र वशिष्ठः । तस्मिश्चेत् प्रतिगृहीते
औरस उत्पद्येत चतुर्थभागभागी स्याद्दत्तक इति । तदभावे तु
सर्व्वहरः ।
इति श्रीधर्माधिकारिरामपण्डितात्मजश्रीनन्दपण्डित-
विरचिता दत्तकमीमांसा समाप्ता ।
प्रकरणान्तरमाह अथेति । 'तस्मिन्' तस्मिन्निति । दत्तके इत्यर्थः ।
तस्य संहितायां प्रक्रान्तत्वादनुवृत्ते । 'तदभावे' औरसाद्यभावे इत्यर्थः
औरसाभावे क्षेत्रजादिसत्त्वेऽपि चतुर्थांशभागस्य शास्त्रीयत्वादिति ।
तदयं प्रकरणसङ्क्षेप ।
पिण्डोदकनामसंकीर्त्तनाशौचतामन्दिहरादिसर्व्वकार्य्यार्थं औरस-
पुत्राभावे दत्तकादयः प्रतिनिधिध कर्तव्या । तत्रापि कलौ दत्तक-
कृत्रिमावेव कर्त्तव्यौ, अन्येषां निषे

[Header] दत्तकमीमांसा । १२५

एकपुत्रस्य द्व्यामुष्यायणत्वसिद्धिः। कश्चि द्व्यामुष्यायणो भवितुमर्हति
तस्य पुत्रान्तरस्यानुपपन्नेन तदन्तर्गतत्वात् पुत्रिकाकरणे नाधिकारः।
दुर्भिक्षाद्यापदं विना पुत्रदाननिषेधः, दाने दातुरेव दोषो ग्रहीतुः
प्रत्यवायो नास्ति। विधवाया नाधिकारः, शूद्रकर्त्तृकपुत्रग्रहणस्थले
ब्राह्मणाद्वारा होमः शास्त्रार्थः। जीवति भर्त्तरि पूर्वं तदनुमतायाः
पश्चाद्विधवाया अपि पुत्रग्रहणाधिकारः। जीवति पत्न्योस्तदनुमतौ
स्त्रियाः पुत्रदानाधिकारः। प्रोषिते प्रेते वा तदनुमतिं विनापि
पञ्चाब्दाः पुत्रपरिग्रहकालः, तत्राकृतजातकर्मार्दिमुख्यः कृतचूड़ो
गौणः कृतचूड़स्तु गृहीत उभयतस्विदं विनापि द्व्यामुष्यायणः, सम्बिदा
तु यदाकदापिदत्तोगृहीतोद्वामुष्यायणः जनकेन कृतजातकर्मादिचूडा-
पर्य्यन्तसंस्कारः पुत्रो गृहीत। यथाविधिपरिगृहीतोऽपि तस्य दासः।
पञ्चाब्दानन्तरं अकृतजातकर्मार्दिरपि गृहीतोऽपि दासः, पश्चाब्दा-
नन्तरं अकृतजातकर्मार्दिरपि गृहीत्वा तत्संस्कारकरणेऽपि दास एव।
दासपुत्रस्तु प्रतिग्रहीत्रा विवाहणीयो ग्रासाच्छादनदानैः प्रतिपाल-
नीयश्च भवति। विवाहे प्रतिग्रहीतृगोत्रोल्लेखसमाचारः, कृतचूड़प्रभृतौ
पुत्रेऽपिविधिरावश्यकः; भ्रातृपुत्रग्रहणसम्भवेऽन्यपुत्रग्रहणनिषेधः यत्क-
रणे न प्रकृतहानिः ग्रहीतुः प्रत्यवायमात्रं; सर्वेषां सजातीयपुत्रग्राह्य-
त्वेऽपि सन्निहितः सपिण्डो मुख्यः, तदम्पत्तौ भिन्नगोत्रसपिण्ड ग्रासन्नः।
सपिण्डः सप्तमपुरुषावधिकः। तदभावे सकुल्यः सच दशम-
पुरुषावधिकः। तदभावे सोदक आसन्नः सच चतुर्दशपुरुषावधिकः।
सद्भावे सगोत्रः सचैकविंशतितमपुरुषावधिकः। तदभावे सगोत्र-
सजातीयः, तदभावे भिन्नगोत्रोऽपि सजातीयः। एतेषामादिपुत्रग्रहणे
यन्मातरि नियोगः सम्भवति तादृशः पुत्रो ग्राह्यः। भ्रात्रा भगिनी-
पुत्रो भगिन्या वा भ्रातृपुत्रो न ग्राह्यः, श्लोकोऽनेय विधीति।
सपिण्डवेशयोः पुरोहितगोत्रेणैव समीपस्थत्वं, एतद्भागे ग्रहीतृकुले

१२६ दत्तकमीमांसा ।
पिण्डान्वयरूपं त्रैपुरुषिकं सापिण्ड्यं अगोत्राविवाह्यत्वप्रयोजकं,
जनककुले सामान्यावयवान्वयरूपं सापिण्ड्यं न पिण्डान्वयरूपं, व्यपैति
ददतः स्वधेत्यनेनापवादात् ।
दत्तकादयो द्विविधाः, केचित् नित्यवद्द्यामुष्यायणाः केचिदनित्य-
वद्द्यामुष्यायणाः । ये जनकप्रतिग्रहीत्रोरावयोरयं पुत्र इति संप्रति-
पन्नास्ते नित्यवद्द्यामुष्यायणाः । ये च चूडापर्यन्तसंस्कारैर्जनकेन कृता
उपनयनादिभिश्च प्रतिग्रहीत्रा ते अनित्यवद्द्यामुष्यायणाः । यस्मात्
जातमात्रस्य ग्रहणे उभयगोत्रेण संस्काराभावेन ग्रहीतृमात्रपुत्रतया
जनकपुत्रत्वाभावादेतेऽनित्याः । सगोत्रपरिग्रहेऽपि प्रतिग्रहीतृगोत्र-
मात्रं प्रतिग्रहीतृजनकगोत्रसाम्येऽपि प्रतिग्रहीतृगोत्रमात्रव्यपदेशः
शास्त्रीयः । यत् फलमेतत् यत् तद्गोत्राभावेन जनकपिण्डदानाधिकार
इति । दत्तकेन प्रतिग्रहीतृशाखोक्तं कर्म्म कर्त्तव्यम् । शुद्धदत्तकादीनां
प्रतिग्रहीत्रा मातुः पित्रादयो मातामहप्रमातामहवृद्धप्रमातामहाः
श्राद्धे तेषां देवतत्वं नतु जनन्याः । द्वयामुष्यायणदत्तकादीनान्तु
जनन्याः प्रतिग्रहीत्र्या अपि पित्रादयो मातामहादयः । अकृतदार-
कत्तृकदत्तकादिपुत्रग्रहणे मातामहपक्षो नास्ति । प्रमीतदारेण दत्त-
कादिग्रहणे प्रतिग्रहीत्र्या मातुः पित्रादयो मातामहादयः । प्रति-
ग्रहीतृकुलदेवताकुलधर्म्मावेव दत्तकस्य नतु जनककुलदेवताकुल-
धर्म्मावपि ।
ज्येष्ठसापत्नभ्रातृसत्त्वे कनिष्ठस्य विवाहाग्निहोत्रकरणे न तयोः
परिवेत्तृपरिवित्ती । जनककुले ज्येष्ठभ्रातृसत्त्वे वयःकनिष्ठदत्तकस्य
विवाहादौ न तयोः परिवेत्तृत्वपरिवित्ती । देवरोत्पादितस्य क्षेत्र-
जस्य देवरौरसपुत्रस्य ज्येष्ठत्वेऽपि कनिष्ठक्षेत्रजस्य विवाहादौ न
तयोः परिवेत्तृत्वपरिवित्ती । प्रतिग्रहीतृकुलश्राद्धीयद्रव्यं दत्तकाय
प्रतिग्रहीतृजनककुलश्राद्धीयद्रव्यं द्वयामुष्याणाय न देयम् । औरस-

कन्यापगमे पुत्र इव दत्तकादिपुत्राणि प्रतिनिधीय भवन्ति तत
ग्रहस्यापि नित्यत्वात् ।
दत्तकादिमरणे यथासम्भवं जनने वा जनककुले नाशौचम् ।
दत्तकमरणे तत्पुत्रपौत्रयोर्वा जनने प्रतिग्रहीतृतत्पितृपितामहादीनां
त्रिरात्रमशौचम् । सगोत्रसपिण्डदत्तकादैः संपूर्णाशौचं, तन्मात्राङ्गता-
विरहेण सामान्यसापिण्ड्यप्रयुक्तदशाहाशौचबाधे हेत्वभावात्, तेषां
मरणे तत्पुत्रादीनां जननमरणे वा दत्तकस्य तदेवाशौचम् । प्रति-
गृहीतुः प्रपितामहादीनां सकुल्यानां दशमपुरुषपर्यन्तानामेकाहः ।
सोदकसगोत्रयोः स्नानमात्रं, तेषां मरणे यथासम्भवं जनने च तदेवा-
शौचं दत्तकस्य यन्मरणे यदशौचं तन्मरणे तदेवाशौचम्, असति बाधके
इति न्यायात् । प्रतिग्रहीतुः क्रियाकरणे दत्तकस्य दशरात्रं तदकरणे
त्रिरात्रमिति विशेषः ।
साग्निरग्नौरसाभ्यां पितुः क्षयाहे पार्वणं कर्त्तव्यं, निरग्निना
एकोद्दिष्टं, साग्निनिरग्निभिर्दत्तकादिभिरेकोद्दिष्टमेव कर्त्तव्यम् । माता-
महानामपि क्षयाहे पार्वणविधिरस्ति, पार्वणं कुरुते यस्तु केवलं पितृ-
कारणात् । मातामहानां न कुरुते पितृहा स प्रजायते इति श्राद्धात् ।
आद्यादिसपिण्डीकरणान्तषोडशश्राद्धानि मघामावास्यारूपश्राद्धानि च
सर्वैरेव कर्त्तव्यानि । दत्तकग्रहणानन्तरं चौरसे जाते दत्तकश्चतुर्थभाग्-
भवति चौरसाभावे तु सर्वहरा स्यादिति ।
नास्यां व्याख्यापटुत्वं स्खलितमपि वचः सञ्जना रञ्जनं यत्
माज्ञा विस्तारतोऽर्थावगतिरभिधियां येन संवोधनं स्यात् ।
नास्यां मात्रावशेषे चतुरमपि वचो येन चापाय्यहः स्यात्
किन्त्वस्यामादरो यत् भवति मतिमतां केवलं गद्यभावात् ॥
विद्वान् रामकिशोर आदियुजयस्तद्दत् सुतः शङ्करः
पुत्त्रो रामतनुर्बभूव मतिमान् वस्ताख्यवंशोचितः ।

१२८ दत्तकमीमांसा ।
तत्पुत्रो भरतकृत कृतिरियं या शाकसंवत्सरे
षडष्टाद्रिविधून्मिते विरचिता मूलेन मुद्राङ्किता ।
इति श्रीभरतचन्द्र शिरोमणिकृता दत्तकमीमांसाया
बालविबोधिनीनाम टीका समाप्ता ।

দত্তকমীমাংসার তাৎপর্য্যার্থ।
ঔরসপুত্রের অভাবে পিণ্ড, তর্পণ, নামসংকীর্ত্তন ও পুন্নাম-
নরকনিবৃত্তির জন্য প্রতিনিধিপুত্র গ্রহণ করিবে * ১ । ১ । *
ক্লীবাদি পর্য্যুদস্তপুত্রের পিণ্ডদানে অধিকার নাই এই নিমিত্ত
তৎসত্ত্বেও প্রতিনিধিপুত্র গ্রহণ করিতে হইবেক। ঔরস,
ক্ষেত্রজ, পুত্ত্রিকাপুত্র, পৌনর্ভব, কানীন, গূঢ়োৎপন্ন, সহোঢজ,
দত্তক, ক্রীত, কৃত্রিম, অপবিদ্ধ, স্বয়ংমুপাগত, এই দ্বাদশপ্রকার
পুত্র শাস্ত্রসিদ্ধ। তন্মধ্যে পশ্চিমপ্রদেশীয়দিগের কলিতে ঔরস
দত্তক ও কৃত্রিম এই তিন প্রকার পুত্র শাস্ত্রানুসারে চলিতেছে
১১ । ৯ ইতর পুত্র গ্রহণ নিষেধ ২৩ । ১ । এবং ঔরসপুত্রের
অনুমতিতে প্রতিনিধিপুত্র গ্রহণ করিতে পাবে ৬ । ৫ ।
দত্তকসত্ত্বেও দত্তকান্তর গ্রহণ করিলে সিদ্ধ হয় ৮৪ । । ৮ ।
অকৃতবিবাহ ব্যক্তি ও বিবাহানন্তর যাহার স্ত্রীবিযোগ
হইয়াছে এমন পুরুষও দত্তক গ্রহণ করিতে পাবে ৩০ । ১৫ ।

• ইহার প্রমাণ মূলে ২ পৃষ্ঠায় ৪ পঙ্ক্তিতে আছে। এইরূপ সকল
  স্থলে অঙ্ক দ্বারা প্রমাণপুস্তকাদির প্রণালী লিখিত হইল।

২ দত্তকমীমাংসার তাৎপর্য্যার্থ। .
অকৃতদারের উক্ত দত্তকপুত্রের মাতামহ পক্ষই নাই।
প্রমীতদার ব্যক্তির ঐ মৃতপত্নীর পিত্রাদি তাহার দত্তকের
মাতামহাদি হইবে, কারণ পতির গ্রহণেই মৃতপত্নীর গ্রহণ
সিদ্ধ। যেহেতু দত্তকগ্রহণকার্য্য নিত্যকর্ম্ম এবং নিরবকাশ
নৈমিত্তিক, এজন্য দেহাশুদ্ধিতেও সম্বৎসরমধ্যে দত্তকগ্রহণ
করিতে পারে। দত্তকগ্রহণের কালপ্রতীক্ষা নাই, শ্রাদ্ধের
অবধারণ মাত্রেই গ্রহণ করিতে পারে ২০। বালিকা
স্ত্রী এবং নাবালক পুরুষ উভয়েই পুত্র লইতে পারে, কার্য্যে
বাল্যাদিপ্রতিবন্ধক হয় না। যাহার পুত্র নাই, কিন্তু পৌত্র
বা প্রপৌত্র আছে সে প্রতিনিথিপুত্র লইতে পারে না। ৩। ৯।
যাহার পুত্র আছে, কন্যা নাই সে দৌহিত্রদ্বারা স্বর্গলোক-
প্রাপ্তির জন্য দত্তকাদিকন্যা গ্রহণ করিতে পারে ১০৪। ১৪।
শৌনক-বশিষ্ঠাদ্যন্যতমবিধানুসারে পরিগৃহীত পুত্র শাস্ত্রসিদ্ধ,
বিধিব্যতিরেকে গৃহীতপুত্র সিদ্ধ নহে ৮২। ৪।
যাহার গ্রহণ সম্ভব এমন ভ্রাতুষ্পুত্র থাকিলে অগ্রে তাহাকেই
লইবে তৎসত্ত্বে অন্যসপিণ্ডের পুত্র লইতে পারে না। ৪২
৯। যাহার একমাত্রপুত্র তাহার ঐ পুত্র অন্যে গ্রহণ করিতে
পারে না ৫১। ৫। যদি গ্রহণ করে তাহা সিদ্ধ হয় বটে,
কিন্তু নিষেধের লঙ্ঘনজন্য পুত্রদাতার প্রত্যবায় জন্মে।
জ্যেষ্ঠপুত্র গ্রহণ করিলে কদাচ সিদ্ধ হয় না, কারণ জ্যেষ্ঠসন্তান
পিণ্ডদানে মুখ্য হয়, কিন্তু ঐ পুত্র দ্ব্যামুষ্যায়ণ হইতে পারে।
কলিতে দ্ব্যামুষ্যায়ণপুত্রগ্রহণে নিষেধ নাই, কারণ দ্ব্যামুষ্যায়ণ

[Header] দত্তকমীমাংসার তাৎপর্য্যার্থ। ৩

অতিরিক্তপুত্র নহে দ্বাদশপ্রকারপুত্রের অন্তর্গত, কিন্তু পুত্রিকা-
করণ নিষিদ্ধ। দুর্ভিক্ষাদিআপৎকালেই পুত্র দানঃকরিতে
পারে তদ্ব্যতিরেকে দান করিলে গ্রহীতার পুত্রত্ব সিদ্ধ হইবে
বটে কিন্তু তাহাতে দাতার বিধির উল্লঙ্ঘননিমিত্ত প্রত্যবায়
জন্মিবে ৪। ৪।
পুত্রগ্রহণে বিধবাস্ত্রীর অধিকার নাই ৭। ৫। শূদ্রকর্তৃক
পুত্রগ্রহণে ব্রাহ্মণদ্বারা হোম কর্ত্তব্য ৯। ৮। পতির অনুমতি
থাকিলে তাহার মরণের পরও দত্তকাদি গ্রহণ করিতে পারে
৭। ৫। পতির জীবদ্দশায় তদনুমতিতে এবং প্রোষিত ও
মৃতপতির অনুমতিব্যতিরেকেও স্ত্রীলোক পুত্রদান করিতে
পারে ৫৬। ১।
পুত্রগ্রহণের কাল পাঁচ বৎসর ৫৮। ১। তাহার মধ্যে
অকৃতজাতকর্ম্মাদি পুত্র মুখ্য ৬১। ৭ অকৃতচূড় তদপেক্ষা
ন্যূন। কৃতচূড়পুত্র যদ্যপি গৃহীত হয় তবে উক্ত পুত্র উভয়ের
সম্বিদব্যতিরেকেও দ্ব্যামুষ্যাযণ হইবে ৮০। ১০। সম্বিদ
থাকিলে সকল অবস্থাতেই দ্ব্যামুষ্যাযণ হইতে পারে। জনক
যাহার জাতকর্ম্মাদি চূড়াপর্য্যন্ত সংস্কার করিয়াছে এমন
পুত্রকে যদি কেহ বিধানমতে গ্রহণ করে, তথাপি সে গ্রহীতার
পুত্র হয় না, দাস হয় ৬২। ৪। এবং যাহার বয়ঃক্রম পাঁচ
বৎসরের অধিক তাহাকেও যদি গ্রহীতা শান্ত্রমতে গ্রহণ করে
তথাপি সে পুত্র হয় না, দাস হয়। আর যাহার পাঁচ বৎসর
উত্তীর্ণ হয় নাই গ্রহীতা যদি তাহার কোন সংস্কার না করে

8 দত্তকমীমাংসার তাৎপর্য্যার্থ।
সেও পুত্র নহে, দাস হয় ৫৪। ৫। দাসপুত্রকে গ্রহীতা ভক্তা-
চ্ছাদন দিবে এবং তাহার বিবাহ দিবে। বিবাহে গ্রহীতার
গোত্রের উল্লেখ হইবে। যাহার চূড়া হইয়াছে তাহাকে গ্রহণ
করিতে হইলে পুত্রেষ্টিযাগের আবশ্যকতা হয়। ৫৮। ১১।
ব্রাহ্মণাদি সকলবর্ণ এবং মূর্দ্ধাবসিক্ত অম্বষ্ঠপ্রভৃতিজাতীর
পক্ষে সজাতীয়ের পুত্রগ্রহণ শাস্ত্রীয় এবং বিজাতীয় পুত্র-
গ্রহণ নিষিদ্ধ। ৪২। ১৪। সপিণ্ডের মধ্যে সমানগোত্র এবং
আসন্নসপিণ্ড শ্রেষ্ঠ ২৭। ১। সপিণ্ড সপ্তমপুরুষ পর্যন্ত।
তদভাবে নিকট ভিন্নগোত্র সপিণ্ড। তাহার অভাবে আসন্ন
সকুল্য, সকুল্য দশমপুরুষপর্যন্ত। তদভাবে নিকট সোদক,
সোদক চতুর্দ্দশপুরুষ পর্যন্ত। ২৭। ৬। তদভাবে সগোত্র
একবিংশতিপুরুষ পর্য্যন্ত। ২৭। ৮। তদভাবে সজাতীয়
সগোত্র। তদভাবে ভিন্নগোত্র ও অসপিণ্ড সজাতীয়। ২৮। ১২।
শূদ্রজাতি দৌহিত্র এবং ভাগিনেয়কে দত্তক করিতে পারে

[Header] দত্তকমীমাংসার তাৎপর্য্যার্থ। ৫
তথাপি তাহাদিগের পুরোহিতের গোত্রই গোত্র জানিবে ৪৩।
১১। গ্রহীতৃকুলে দত্তকের পিণ্ডদানসম্বন্ধরূপ ত্রৈপুরুষিক
সাপিণ্ড্য, অশৌচ ও অবিবাহ্যত্বের কারণ হয়। জনককুলে
কেবল অবয়বসম্বন্ধরূপ সাপিণ্ড্য। ৯৮। ৫।
। দত্তকাদি প্রতিনিধিপুত্র দুইপ্রকার নিত্যদ্ব্যামুষ্যায়ণ এবং
অনিত্যদ্ব্যামুষ্যায়ণ। ৯৯। ৯। জনক যাহার চুড়াপর্য্যন্ত সংস্কার
সকল করিয়াছে প্রতিগ্রহীতা কেবল উপনয়নাদি সংস্কার
করিয়াছে সে অনিত্যদ্ব্যামুষ্যায়ণ ৯৯। ১১। কারণ প্রতি-
গ্রহীতা জাতকর্ম্ম ও অন্নপ্রাশন প্রভৃতি সমস্ত সংস্কার করিলে
তন্মাত্র পুত্র হয় সে দ্ব্যামুষ্যায়ণ পুত্র হয় না এজন্য অনিত্য বলা
যায়। 'আমাদিগের উভয়ের এই পুত্র' এমন প্রতিজ্ঞা উভয়ে
করিলে সে নিত্যদ্ব্যামুষ্যায়ণ হয় ৯৯। ১০। কারণ প্রতিজ্ঞা
থাকিলে দ্ব্যামুষ্যায়ণত্বের ভঙ্গ নাই এজন্য তাহাকে নিত্যদ্ব্যা-
মুষ্যায়ণ কহা যায়। সগোত্রিপুত্র পরিগৃহীত হইলেও পরিগ্রহী-
তার গোত্র তাহার হইবে জনকের গোত্রভাগিতা নাই।
১০১। ৪। গোত্রভাগিতার ফল এই যে সগোত্রত্বপ্রযুক্ত ঐ
দত্তক গ্রহীতারই পিণ্ডদানে অধিকারী জনকের গোত্রের
সাম্যতা থাকিলেও ঐ দত্তকের জনকপিণ্ডদানে অধিকার
থাকিবে না। দত্তকপুত্র প্রতিগ্রহীতার বেদোক্ত কর্ম্মই করিবে
অর্থাৎ যজুর্ব্বেদী যদি সামবেদীর পুত্র গ্রহণ করে সে স্থলে
দত্তকের যজুর্ব্বেদোক্ত কর্ম্ম করিতে হইবে সামবেদোক্ত কার্য্য
করিবেক না। ১০২। ৩। গ্রহীত্রীমাতার পিতা, পিতামহ ও

৬ দত্তকমীমাংসার তাৎপর্য্যার্থ।
প্রপিতামহ শুদ্ধদত্তকের মাতামহ, প্রমাতামহ ও বৃদ্ধপ্রমাতামহ
হইবে ১০২। ৮। এবং জননীর ও প্রতিগ্রহীত্রীর পিত্রাদি
দ্ব্যামুষ্যায়ণ পুত্রের মাতামহাদি হইবে।
অবিবাহিত ব্যক্তি যদি পুত্র গ্রহণ করে সে স্থলে ঐ দত্ত-
কের মাতামহ পক্ষই নাই। কৃতদারব্যক্তি স্ত্রীবিয়োগ হইলে
যদি দত্তক গ্রহণ করে তাহা হইলে ঐ দত্তকের মাতামহাদি ঐ
মৃতপত্নীর পিত্রাদি হইবে ১০২। ৮। প্রতিগ্রহীতার কুলদেবতা
ও কুলধর্ম্মই দত্তকের জানিবে ১০৩। ৩।
জ্যেষ্ঠবৈমাত্রেয়ভ্রাতৃসত্ত্বে যদি কনিষ্ঠসাপত্নভ্রাতা অগ্রে
বিবাহ কিম্বা অগ্নিহোত্রীয় অগ্নি গ্রহণ করে সে স্থলে কনিষ্ঠ
পরিবেত্তা, জ্যেষ্ঠ বা পরিবিত্তি হয় না। জনককুলে জ্যেষ্ঠভ্রাতা
থাকিতে যদি বয়ঃকনিষ্ঠ দত্তক ঐ প্রকার অগ্রে বিবাহাদি
করে তথাপি পরিবেদনাদি দোষ হয় না এবং দেবর হইতে
জাত যে ক্ষেত্রজ পুত্র ঐ দেবরের যদি জ্যেষ্ঠ ঔরসপুত্র থাকে
আর ঐ কনিষ্ঠ ক্ষেত্রজভ্রাতা ঐ উভয়কর্ম্ম করে তবে উহা-
দের উক্ত দোষ হয় না ১০৩। ১০।
প্রতিগ্রহীতৃকুলশ্রাদ্ধীয় সামগ্রী দত্তককে দিবে না, এবং
জনককুল ও প্রতিগ্রহীতৃকুলশ্রাদ্ধের দ্রব্য ঐ দ্ব্যামুষ্যায়ণকে
অর্পণ করিবে না ১০৪। ১০।
দত্তকাদির মরণে এবং যথাসম্ভব জননে জনককুলে
অশৌচ হইবে না। ১১৭। ৯। দত্তকের মরণে এবং দত্তকের
পুত্র বা পৌত্র জননে প্রতিগ্রহীতার এবং তাহার পিতা পিতা-

৮ দত্তকমীমাংসার তাৎপর্য্যার্থ।
ক্ষেত্রজপুত্র মাতামহের মৃততিথিতেও পার্ব্বণ করিতে পাবে
১২২। ২।
ঔরসপুত্র থাকিতে ক্ষেত্রজাদিপুত্রের রাজ্যে অধিকার হয়
না, ঔরসপুত্রের অভাবে ক্ষেত্রজাদি ক্রীতপুত্র পর্যন্তেরও ক্রমে
রাজ্যে অধিকার হয়, কিন্তু পৌনর্ভব, স্বয়ন্দত্ত এবং দানপুত্রের
কদাচ রাজ্যে অধিকার হইবে না, সেস্থলে জ্ঞাতিদিগের
রাজ্যে অধিকার হইবে উহারা কেবল গ্রাসাচ্ছাদনমাত্রভাগী
থাকিবে ৫৯। ৪। ঔরসপুত্রসত্ত্বে নির্গুণদত্তকের অধিকার
নাই অত্যন্তগুণদত্তকের অর্দ্ধভাগিতা এবং সামান্যগুণদত্ত-
কের চতুর্থাংশিত্ব। তদভাবে সকল ধনে অধিকার ৭৯। ৭।
দত্তকগ্রহণের পর যদি ঔরসপুত্র জন্মে, তাহা হইলে
দত্তকপুত্র ঔরস হইতে চতুর্থাংশগ্রহণ করিবে ঔরসাদি না
থাকিলে সকল ধনে অধিকারী হইবে ইতি। ১২৪। ১।

दत्तकचन्द्रिका।
महामहोपाध्यायकुवेरविरचिता-
गवर्नमेण्ट-संस्कृतविद्यालयस्य भूतपूर्वस्मृतिशास्त्राध्यापक-

• श्रीभरतचन्द्रशिरोमणिभट्टाचार्य्यकृत-
  बालसंबोधिनी-टीकासहिता
  श्रीयज्ञेश्वरभट्टाचार्येण
  संशोधिता पुनर्मुद्रिता च।
  शकाब्दाः १८०८।

। (danda)
3. चन्द्रीति (candrīti)
4. चन्द्रो (candro)
5. विद्यतेऽस्य (vidyate'sya)
6. चन्द्री, (candrī,)
7. कस्मात् (kasmāt) - look at the letters: 'क' 'स्मा' 'त्' -> कस्मात्!
8. न्यक्प्र- (nyakpra-) - look: 'न्य' 'क्' 'प्र' with hyphen!

Now let's read L19:
यातु काल, चन्द्री चासौ रूपश्चेति चन्द्रिकांशे गदाधररूपानुभावेन
Wait, let's read L19 carefully:

1. यातु (yātu) -> together with previous line: "न्यक्प्रयातु" (nyakprayātu)
2. काल, (kāla,) or कालः? Look at the letter: 'का' 'ल', comma!
3. चन्द्री (candrī)
4. चासौ (cāsau)
5. रूपश्चेति (rūpaśceti) or ईशश्चेति (īśaśceti)?
   WAIT!
   Look at word 5 in L19:
   "ईशश्चेति"!!
   Look at the characters:
   It has 'ई' (or 'रू'?)
   Wait! "चन्द्री चासौ ईशश्चेति" -> "चन्द्र

:
Wait, let's look at:
इ त्या दि प्र ती को क्ते षु:
प्र - ती - का - नु - क्ते - षु ?
Wait, if it's "प्रतीकानुक्तेषु", what does it mean? "इत्यादिप्रतीकानुक्तेषु स्मृतिचन्द्रिकायाम्"?
Wait, "प्रतीकोक्तेषु" = "इत्यादिप्रतीके उक्तेषु" -> "प्रतीकोक्तेषु".
Wait, look at line 21 again:
"इत्यादिप्रतीकोक्तेषु" -> wait, does it have 'नु'?
No, look at:
इ (1)
त्या (2)
दि (3)
प्र (4)
ती (5)
को (6)
क्ते (7)
षु (8)
Wait, letter 6 has an aa-matra and an e-matra = 'को'! But below the 'क' there is no 'नु'! Wait, is there a subjoined letter? No, it's just 'को'! Wait, but between 'क' and 'क्ते', is there a letter?
Let's count characters in line 21:
दशेमानि (4)
व्यवहारस्थिताविह (7)
इत्यादिप्रतीकोक्तेषु (8)
स्मृतिचन्द्रिकायाम् (6)
Total = 25 aksharas.
In line 20: