दशरूपक (आचार्य धनञ्जय - धनिक प्रणीत अवलोक टीका एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

तस्येतिवृत्तस्य किं फलमित्याह—
कार्यं त्रिवर्गस्तच्छुद्धमेकानेकानुबन्धि च ॥ १६ ॥
धर्मार्थकामाः फलम् । तच्च शुद्धमेकैकमेकानुबन्धं द्वित्र्यनुबन्धं वा ॥
तत्साधनं व्युत्पादयति—
स्वल्पोद्दिष्टस्तु तद्धेतुर्बीजं विस्तार्यनेकधा ।
स्तोकोद्दिष्टः कार्यसाधकः पुरस्तादनेकप्रकारं विस्तारी हेतुविशेषो बीजवद्बी-
जम् । यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिहेतुरनुकूलदैवो यौगंधरायण-
व्यापारो विष्कम्भके न्यस्तः—यौगंधरायणः—कः संदेहः । (‘द्वीपादन्य-
स्माद्’ (१।६) इति पठति ।) इत्यादिना ‘प्रारम्भेऽस्मिन्स्वामिनो वृद्धिहेतौ’
(१।७) इत्यन्तेन ।
यथा च वेणीसंहारे द्रौपदीकेशसंयमनहेतुर्भीमक्रोधोपचितयुधिष्ठिरोत्साहो
बीजमिति । तच्च महाकार्यावान्तरकार्यहेतुभेदादनेकप्रकारमिति ॥
अवान्तरबीजस्य संज्ञान्तरमाह—
अवान्तरार्थविच्छेदे विन्दुरच्छेदकारणम् ॥ १७ ॥
यथा रत्नावल्यामवान्तरप्रयोजनानङ्गपूजापरिसमाप्तौ कथार्थविच्छेदे सत्यनन्त-
रकार्यहेतुः—‘उदयनस्येन्दोरिवोद्दीक्षते । सागरिका—(श्रुत्वा ।) कंहं एसो
सो उदयणणरिंदो जस्स अहं तादेण दिण्णा ।’ (रत्ना० १।२३) इत्यादि ।
विन्दुर्जले तैलविन्दुवत्प्रसारित्वात् ॥
इदानीं पताकार्यं प्रसङ्गाद्व्युत्क्रमोक्तं क्रमार्थमुपसंहरन्नाह—
बीजविन्दुपताकाख्यप्रकरीकार्यलक्षणाः ।
अर्थप्रकृतयः पञ्च ता एताः परिकीर्तिताः ॥ १८ ॥
:अर्थप्रकृतयः=प्रयोजनसिद्धिहेतवः ॥
अन्यदवस्थापञ्चकमाह—
अवस्थाः पञ्च कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः ।
आरम्भयत्नप्राप्त्याशानियताप्तिफलागमाः ॥ १९ ॥
यथोद्देशं लक्षणमाह—
औत्सुक्यमात्रमारम्भः फललाभाय भूयसे ।
‘इदमहं संपादयामि’ इत्यध्यवसायमात्रमारम्भ इत्युच्यते । यथा रत्नाव-
ल्याम् (१।७)—‘प्रारम्भेऽस्मिन्स्वामिनो वृद्धिहेतौ दैवे चेत्थं दत्तहस्तावलम्बे ।’
इत्यादिना सचिवायत्तसिद्धेर्वत्सराजस्य कार्यारम्भो यौगंधरायणमुखेन दर्शितः ॥
अथ प्रयत्नः—
प्रयत्नस्तु तदप्राप्तौ व्यापारोऽतित्वरान्वितः ॥ २० ॥
तस्य फलस्याप्राप्तावुपाययोजनादिरूपश्चेष्टाविशेषः प्रयत्नः । यथा रत्नावल्या-
मालेख्याभिलेखनादिर्वत्सराजसमागमोपायः—‘तँहावि णत्थि अण्णो दंसणु-
१ ‘कथमेष स उदयननरेन्द्रो यस्याहं तातेन दत्ता ।’ इति च्छाया. २ ‘दैवे-
नेत्थं’ इति पाठः । ३ ‘तथापि नास्त्यन्यो दर्शनोपाय इति यथातथालिख्य यथा
समीहितं करिष्यामि ।’ इति च्छाया.

वाओ त्ति जहा तहा आलिहिअ जधासमीहिअं करिस्सं ।' ( रत्ना० पृ० ५४ )
इत्यादिना प्रतिपादितः ॥
प्राप्त्याशामाह—
उपायापायशङ्काभ्यां प्राप्त्याशा प्राप्तिसंभवः ।
उपायस्यापायशङ्कायाश्च भावादनिर्धारितैकान्ता फलप्राप्तिः प्राप्त्याशा । यथा
रत्नावल्यां तृतीयेऽङ्के (पृ० १४४) वेषपरिवर्ताभिसरणादौ समागमोपाये सति
वासवदत्तालक्षणापायशङ्कायाः— '१एवं यदि आआलवादाली विअ आअच्छिअ
अण्णदो ण णइस्सदि वासवदत्ता ।' इत्यादिना दर्शितत्वादनिर्धारितैकान्ता
ममागमप्राप्तिरुक्ता ॥
नियताप्तिमाह—
अपायभावतः प्राप्तिर्नियताप्तिः सुनिश्चिता ॥ २१ ॥
अपायाभावदवधारितैकान्ता फलप्राप्तिर्नियताप्तिरिति । यथा रत्नावल्याम्—
'विदूषकः— २साअगरिआ दुक्करं जीविस्सदि ।' ( पृ० १३८ ) इत्युपक्रम्य,— ३'किं
ण उवायं चिंतेसि ।' ( पृ० १३९ ) इत्यनन्तरम्,—'राजा—वयस्य, देवीप्रसादनं
मुक्त्वा नान्यमत्रोपायं पश्यामि ।' ( पृ० १३९ ) इत्यनन्तराङ्गार्थबिन्दुनानेन देवी-
लक्षणापायस्य प्रसादेन निवारणान्नियता फलप्राप्तिः सूचिता ॥
फलयोगमाह—
समग्रफलसंपत्तिः फलयोगो यथोदितः ।
यथा रत्नावल्यां रत्नावलीलाभचक्रवर्तित्वावाप्तिरिति ॥
संधिलक्षणमाह—
अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्थासमन्विताः ॥ २२ ॥
यथासंख्येन जायन्ते मुखाद्याः पञ्च संधयः ।
अर्थप्रकृतीनां पञ्चानां यथासंख्येनावस्थाभिः पञ्चभिर्योगाद्यथासंख्येनैव
वक्ष्यमाणा मुखाद्याः पञ्च संधयो जायन्ते ॥
संधिसामान्यलक्षणमाह—
अन्तरैकार्थसंबन्धः संधीरेकान्वये सति ॥ २३ ॥
एकेन प्रयोजनेनान्वितानां कथांशानामवान्तरैकप्रयोजनसंबन्धः संधिः ॥
के पुनस्ते संधयः—
मुखप्रतिमुखे गर्भः सावमर्शोपसंहृतिः ।
यथोद्देशं लक्षणमाह—
मुखं बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससंभवा ॥ २४ ॥
अङ्गानि द्वादशैतस्य बीजारम्भसमन्वयात् ।
१ 'एवं यदि अकालवातालीवागत्यान्यतो न नेष्यति वासवदत्ता ।' इति च्छाया.
२ 'सागरिका दुष्करं जीविष्यति ।' इति च्छाया. ३. 'किं नोपायं चिन्तयसि ।'
इति च्छाया. ४ 'संश्रया' इति पाठः.

, why did I see something strange?
Ah, under the repha/i-matra, it is just:
स्वव्यापारदैवयोर्निष्पत्तिमुक्तवानिति परिन्यासः ॥
Let's look at it again:
'स्व' 'व्या' 'पा' 'र' 'दै' 'व' 'यो' 'र्नि' 'ष्प' 'त्ति' 'मु' 'क्त' 'वा' 'नि' 'ति' 'प' 'रि' 'न्या' 'सः' ॥
Yes! It is completely normal:
स्वव्यापारदैवयोर्निष्पत्तिमुक्तवानिति परिन्यासः ॥
There is nothing weird there at all! It is simply "स्वव्यापारदैवयोर्निष्पत्तिमुक्तवानिति परिन्यासः ॥".

Now let's check line 35 again:
"हेलनुराग..." vs "हेत्वनुराग..." vs "हेतुनुराग...":
Wait, let's look at line 35 very carefully:
First word:
Look at the mark: under 'हे', there is an underline. That's a pencil stroke from a reader.
Then the characters:
Wait, could it be 'ल' 'नु' 'रा' 'ग'?
Yes, it is printed as "हेलनुराग" or "हेत्वनुराग"?
Wait, why would NSP print "हेलनुराग"?
Could it be "हेत्वनुराग"?
Wait, look

[हेडर: ८ | दशरूपकं | [ प्रकाशः १ ]

यथा च वेणीसंहारे ( १।२२ )—
'मन्थास्तार्णवाम्भःप्लुतकुहरवलन्मन्दरध्वानधीरः
कोणाघातेषु गर्जत्प्रलयघनघटान्योन्यसंघट्टचण्डः ।
कृष्णाक्रोधाग्रदूतः कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्घातवातः
केनास्मत्सिंहनादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम् ॥'
इत्यादिना 'यशोदुन्दुभिः' ( १।२५ ) इत्यन्तेन द्रौपद्या विलोभनाद्विलोभनमिति ॥
अथ युक्तिः—
संप्रधारणमर्थानां युक्तिः
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १५)—'मयापि चैनां देवीहस्ते सबहुमानं निक्षिपता
युक्तमेवानुष्ठितम् । कथितं च मया यथा वाभ्रव्यः कञ्चुकी सिंहलेश्वरमात्येन
वसुभूतिना सह कथंकथमपि समुद्रादुत्तीर्य कोशलोच्छित्तये गतस्य रुमण्वतो
घटितः।' इत्यनेन सागरिकाया अन्तःपुरस्थाया वत्सराजस्य सुखेन दर्शनादि-
प्रयोजनावधारणाद्वाभ्रव्यसिंहलेश्वरमात्ययोः स्वनायकसमागमहेतुप्रयोजनत्वेनाव-
धारणाद्युक्तिरिति ॥
अथ प्राप्तिः—
प्राप्तिः सुखागमः ।
यथा वेणीसंहारे (पृ० १९)—'चेटी—भट्टिणि, परिकुविदो विअ कुमारो
लक्खीअदि ।' इत्युपक्रमे,—'भीमः—
मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपाद्दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः ।
संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू संधिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥ (१।१५)
द्रौपदी—( श्रुत्वा सहर्षम् ) णाध, अस्सुदपुव्वं खु एदं वअणं । ता पुणो
पुणो भण ।' (वे० सं० १९) इत्यनेन भीमक्रोधबीजान्वयेनैव सुखप्राप्त्या द्रौपद्याः
प्राप्तिरिति । यथा च रत्नावल्याम् (पृ० ४६)—'सागरिका—(श्रुत्वा सहर्षं
परिवृत्य सस्पृहं पश्यन्ती ।) कधं अअं सो राआ उदयणो जस्स अहं तादेण
दिण्णा । ता परप्पेसण दूसिदं मे जीविदं एदस्स दंसणेण बहुमदं संजादं ।' इति
सागरिकायाः सुखागमात्प्राप्तिरिति ॥
अथ समाधानम्—
बीजागमः समाधानं
यथा रत्नावल्याम् (पृ० ३८)—'वासवदत्ता—तेणें हि उअणेहि मे

१ 'भर्त्रि, परिकुपित इव कुमारो लक्ष्यते ।' इति च्छाया. २ 'नाथ अश्रुतपूर्वं
खल्वेतद्वचनम् । तत्पुनः पुनर्भग ।' इति च्छाया. ३ 'कथमयं स राजोदयनो यस्याहं
तातेन दत्ता । तत्परप्रेषणदूषितं मे जीवितमेतस्य दर्शनेन बहुमतं संजातम् ।' इति
च्छाया. ४ 'तेन ह्युपनय मे उपकरणानि ।' इति च्छाया.

श्लो० २८ ] अवलोकसमेतम् । ९
उवअरणाईं । सागरिका—१भट्टिणि, एदं सव्वं सज्जं । वासवदत्ता—
(निरूप्यात्मगतम्।) २अहो पमादो परिअणस्स । जस्स एव्व दंसणपहादो पअत्तेण
रक्खीअदि तस्स जेव कहं दिट्ठिगोअरं आददा । भोदु । एव्वं दाव । (प्रकाशम् ।)
हञ्जे सागरिए, कीस तुमं अज पराहीणे परिअणे मअणूसवे सारिअं मोत्तूण
इहागदा । ता तहिं जेव गच्छ ।' इत्युपक्रमे,—'सागरिका—( स्वगतम् ।)
३सारिआ दाव मए सुसंगदाए हत्थे समप्पिदा । पेक्खिदुं च मे कुतूहलं । ता
अलक्खिआ पेक्खिस्सं ।' ( रत्ना० पृ० ३९) इत्यनेन वासवदत्ताया रत्नावलीवत्स-
राजयोर्दर्शनप्रतीकारात्सारिकायाः सुसंगतार्पणेनालक्षितप्रेक्षणेन च वत्सराजसमा-
गमहेतो

१० दशरूपकं [ प्रकाशः १
अथ परिभावना—
परिभावोऽद्भुतावेशः
यथा रत्नावल्याम् (पृ० ४४)—'सागरिका—(दृष्ट्वा सविस्मयम् ।) कधं१
पच्चक्खो जेव अणंगो पूअं पडिच्छेदिता । अहंपि इध ठिदा जेव णं पूजइस्सं ।'
इत्यनेन वत्सराजस्यानङ्गरूपतयापह्नवादनङ्गस्य च प्रत्यक्षस्य पूजाग्रहणस्य लोको-
त्तरत्वाद्भुतरसावेशः परिभावना ।
यथा च वेणीसंहारे (पृ० ३०)—'द्रौपदी—किं२ दाणिं एसो पलअजलध-
रत्थणिदमंसलो खणे खणे समरदुंदुभी ताडीअदि त्ति ।' इति लोकोत्तरसमरदुन्दु-
भिध्वनेर्विस्मयरसावेशाद्रौपद्याः परिभावना ॥
अथोद्भेदः—
उद्भेदो गूढभेदनम् ।
यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य कुसुमायुधव्यपदेशगूढस्य वैतालिकवचसा 'अस्ता-
पास्त-' (१।२३) इत्यादिना 'उदयनस्य-' इत्यन्तेन बीजानुगुण्येनैवोद्भेदना-
दुद्भेदः ।
यथा च वेणीसंहारे (पृ० २९)—'आर्य, किमिदानीमभ्यवस्यति गुरुः ।'
इत्युपक्रमे '(नेपथ्ये ।)
यत्सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतं
यद्विस्मर्तुमपीहितं शमवता शान्तिं कुलस्येच्छता ।
तद्द्युतारणिसंभृतं नृपसुताकेशाम्बराकर्षणैः
क्रोधज्योतिरिदं महत्कुरुवने यौधिष्ठिरं जृम्भते ॥ ( १।२४)
भीमः—(सहर्षम् ।) जृम्भतां जृम्भतां संप्रत्यप्रतिहतमार्यस्य क्रोधज्योतिः ।'
इत्यनेन छन्नस्य द्रौपदीकेशसंयमनहेतोर्युधिष्ठिरक्रोधस्योद्भेदः ॥
अथ करणम्—
करणं प्रकृतारम्भो
यथा रत्नावल्याम् (पृ० ४४)—'३णमो दे कुसुमाउह, ता अमोहदंसणो मे
भविस्ससि त्ति दिट्ठं जं पेक्खिदव्वं । ता जाव ण को वि मं पेक्खइ ता
गमिस्सं ।' इत्यनेनान्तराङ्कप्रकृतनिर्वृत्तदर्शनान्तरारम्भणात्करणम् ।
यथा च वेणीसंहारे (पृ० ३१)—'तत्पाञ्चालि, गच्छामो वयमिदानीं कुरुकुल-
क्षयाय' । सहदेवः—'आर्य, गच्छाम इदानीं गुरुजनानुज्ञाता विक्रमानुरूपमा-
चरितुम् ।' इत्यनेनानन्तराङ्कप्रस्तूयमानसंग्रामारम्भणात्करणमिति । सर्वत्र चेहो-
देशप्रतिनिर्देशवैषम्यं क्रियाक्रमस्याविवक्षितत्वादिति ॥
१ 'कथं प्रत्यक्ष एवानङ्गः पूजां प्रतिच्छेदिता । अहमपीहास्थितैवैनं पूजयिष्यामि ।'
इति च्छाया. २ 'किमिदानीमेष प्रलयजलधरस्तनितमांसलः क्षणे क्षणे समरदुन्दुभि-
स्ताड्यते ।' इति च्छाया. ३ 'नमस्ते कुसुमायुध, तदमोघदर्शनो मे भविष्यसीति ।
दृष्टं यत्प्रेक्षितव्यम् । तद्यावन्न कोऽपि मां प्रेक्षते तद्गमिष्यामि ।' इति च्छाया.

न्यासविक्रान्तपत्तौ । Wait, look atपदन्यास: Is it पदन्यास? Let's read: प-द-न्या-स. Yes, पदन्यास`.

• Line 8 (L9):
  स्फीतासृक्पानगोष्ठीरसदशिवशिवातूर्यनृत्यत्कवन्धे
स्फी-ता-सृ-क्-पा-न-गो-ष्ठी-र-स-द-शि-व-शि-वा-तू-र्य-नृ-त्य-त्-क-व-न्धे
  Wait: रसदशिवशिवा?
  Veṇīsaṃhāra 1.27:
  स्फीतासृक्पानगोष्ठीरसदशिवशिवातूर्यनृत्यत्कबन्धे (or त्कवन्धे).
  Here it's त्कवन्धे (व).

• Line 9 (L10):
  संग्रामैकार्णवान्तःपयसि विचरितुं पण्डिताः पाण्डुपुत्राः ॥'
  Notice the single quote at the end: ॥'

• Line 10 (L11):
  `इत्यनेन विषण्णाया द्रौपद्याः क्रोधोत्साहबीजानुगुण्येनैव प्रोत्साहनाद्भेद इति ॥

१२ दशरूपकं [ प्रकाशः १
विलासः परिसर्पश्च विधूतं शमनर्मणी ।
नर्मद्युतिः प्रेंगमनं निरोधः पर्युपासनम् ॥ ३१ ॥
वज्रं पुष्पमुपन्यासो वर्णसंहार इत्यपि ।
यथोद्देशं लक्षणमाह—
रैत्यर्थेहा विलासः स्याद्
यथा रत्नावल्याम्—'सागरिका—हिअैअ, पसीद पसीद । किं इमिणा
आआसमेत्तफलेण दुल्लहजणप्पत्थणाणुबन्धेण ।' इत्युपक्रमे,-'तँहावि आलेख्वगदं
णं जगं कडुअ जधासमीहिदं करिस्सं । तथावि तस्स णत्थि अण्णो दंसणोवा-
उ त्ति ।' इत्येतैर्वत्सराजसमागमरतिं चित्रादिजन्यामुद्दिश्य सागरिकायाश्चेष्टा-
प्रयत्नोऽनुरागबीजानुगतो विलास इति ॥
अथ परिसर्पः—
दृष्टनष्टानुसर्पणम् ॥ ३२ ॥
परिसर्पों
यथा वेणीसंहारे( २।२ )—'कञ्चुकी—योऽयमुद्यतेषु बलवत्सु, अथवा किं
बलवत्सु, वासुदेवसहायेष्वरिष्वव्याप्यन्तःपुरसुखमनुभवति । इदमपरमयथातथं
स्वामिनः,—
आशस्त्रग्रहणादकुण्ठपरशोस्तस्यापि जेता मुने-
स्तापायास न पाण्डुसूनुभिरयं भीष्मः शरैः शायितः ।
प्रौढानेकधनुर्धरारिविजयभ्रान्तस्य चैकाकिनो
बालस्यायमरातिलूनधनुषः प्रीतोऽभिमन्योर्वधात् ॥'
इत्यनेन भीष्मादिवधे दृष्टस्याभिमन्युवधाच्चादृष्टस्य वलवतां पाण्डवानां वासुदेवस-
हायानां सङ्ग्रामलक्षणविन्दुवीजप्रयत्नान्वयेन कञ्चकिमुखे बीजानुसर्पणं परि-
सर्प इति ।
यथा च रत्नावल्यां सारिकावचनचित्रदर्शनाभ्यां सागरिकानुरागबीजस्य
दृष्टनष्टस्य 'क्कासौ क्कासौ' इत्यादिना वत्सराजेनानुमरणात्परिसर्प इति ॥
अथ विधूतम्—
विधूतं स्यादरतिस्
यथा रत्नावल्याम् (पृ० ६२)—'सागरिका—सँहि, अहिअं मे संतावो बाधेदि ।
( सुसङ्गता दीर्घिकातो नलिनीदलानि मृणालिकाश्चानीयास्या अङ्गे ददाति । ) साग-
१ 'प्रगयणम्' इति पाठः. २ 'रत्युत्येहा' इति पाठः. ३ 'हृदय, प्रसीद
प्रसीद । किमनेनायासमात्रफलेन दुर्लभजनप्रार्थनानुबन्धेन ।' इति च्छाया. ४ 'तथा-
प्यालेख्यगतं तं जनं कृत्वा यथासमीहितं करिष्यामि । तथापि तस्य नास्त्यन्यो दर्शनो-
पाय इति ।' इति च्छाया. ५ 'सखि, अधिकं मे संतापो बाधते ।' इति च्छाया.

wait, is there a space around parentheses?
In line 2: रिका—( तानि क्षिपन्ती । ) संहि, अवणेहि एदाईं । किं अआरणे अत्ताणं
Wait, look at ( तानि क्षिपन्ती । ):
Is the closing parenthesis right after क्षिपन्ती ।? Yes, ( तानि क्षिपन्ती । )
Wait, look at किं अआरणे:
किं अआरणे अत्ताणं
Line 3:
आयासेसि ? णं भणामि,—
Line 4:
दुल्लहजणाणुराओ लज्जा गरुई परव्वसो अप्पा ।
Line 5:
पिअसहि विसमं पेम्मं मरणं सरणं णवर एक्कं ॥१’ ( रत्ना० २।१ )
Line 6:
इत्यनेन सागरिकाया बीजान्वयेन शीतोपचारविधूननात् विधूतम् ।
Line 7:
यथा च वेणीसंहारे ( पृ० ४१-५१ ) भानुमत्या दुःखप्रदर्शनेन दुर्योधनस्या-
Line 8:
निष्टशङ्कया पाण्डवविजयशङ्कया वा रतेः विधूननमिति ॥
Line 9:
अथ शमः—
Line 10:

नानुरागबीजोद्घाट-
Wait, look at भङ्गीपद्विहस्य in line 3:
Wait, is it भङ्गीपद्विहस्य or भङ्गीमुद्विहस्य or भङ्गीषद्विहस्य or भङ्गीपद्विहस्य?
Look at the characters:
भ - ङ्गी - ? - द्वि - ह - स्य
Look at the third character:
It's ष? No, look at षद्विहस्य!
Wait, "सभ्रूभङ्गीषद्विहस्य" -> सभ्रूभङ्गी + ईषत् + विहस्य = सभ्रूभङ्गीषद्विहस्य!
Yes! ईषद्विहस्य -> षद्विहस्य!
Wait, look at the letter: is it ष?
It is ष! A प with a diagonal cross-stroke inside: ष!
So: भङ्गीषद्विहस्य ।)
Yes, "सभ्रूभङ्गीषद्विहस्य" (smiling slightly with a knit of the eyebrow). Exactly: सभ्रूभङ्गी + ईषद्विहस्य = सभ्रूभङ्गीषद्विहस्य!

Wait, let's look at इत्यनेनानुरागबीजोद्घाट-:
Line 3 ends with: `इत्यनेनानुराग

श्लो० ३४-३५ ] अवलोकसमेतम् । १५
अथ पुष्पम्—
पुष्पं वाक्यं विशेषवत् ॥ ३४ ॥
यथा रत्नावल्याम् (पृ० ९७)—'(राजा सागरिकां हस्ते गृहीत्वा स्पर्शं
नाटयति ।) विदूषकः—१भो एसा अपुव्वा सिरी तुए समासादिदा ।
राजा—वयस्य, सत्यम्,—
श्रीरेषा पाणिरप्यस्याः पारिजातस्य पल्लवः ।
कुतोऽन्यथा स्रवत्येष खेदच्छद्मामृतद्रवः ॥' (२।१८)
इत्यनेन नायकयोः साक्षादन्योन्यदर्शनादिना सविशेषानुगोद्घाटनात् पुष्पम् ॥
अथोपन्यासः—
२उपन्यासस्तु सोपायं
यथा रत्नावल्याम् (पृ० ९३)—'सुसङ्गता—३भट्टा, अलं संकाए । मए वि
भट्ठिणो पसाएण कीलिदं एव्व । ता किं कण्णाभरणकेण । अदो वि मे गरुओ
पसाओ, जं कीस

१६ दशरूपकं [ प्रकाशः १
एतानि च त्रयोदश प्रतिमुखसन्ध्यङ्गानि मुखसंध्युपक्षिप्तविन्दुलक्षणावान्तरबीज-
महाबीजप्रयत्नानुगतानि विधेयानि । एतेषां च मध्ये परिसर्पप्रशमवज्रोपन्यास-
पुष्पाणां प्राधान्यम् । इतरेषां यथासंभवं प्रयोग इति ॥
अथ गर्भसंधिमाह—
गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य बीजस्यान्वेषणं मुहुः ।
द्वादशाङ्गः पताका स्यान्न वा स्यात्प्राप्तिसंभवः ॥ ३६ ॥
प्रतिमुखसंधौ लक्ष्यालक्ष्यतयो स्तोकोद्भिन्नस्य बीजस्य सविशेषोद्भेदपूर्वकः
सान्तरायो लाभः पुनर्विच्छेदः पुनः प्राप्तिः पुनर्विच्छेदः पुनश्च तस्यैवान्वेषणं
वारंवारं सोऽनिर्धारितैकान्तफलप्राप्त्याद्यात्मको गर्भसंधिरिति । तत्र चौत्सर्गि-
कत्वेन प्राप्तायाः पताकाया अनियमं दर्शयति—‘पताका स्यान्न वा’ इत्यनेन ।
प्राप्तिसंभवस्तु स्यादेवेति दर्शयति—‘स्यात्’ इति । यथा रत्नावल्यां तृतीयेऽङ्के
वत्सराजस्य वासवदत्तालक्षणापायेन तद्वेषपरिग्रहसागरिकाभिसरणोपायेन च
विदूषकवचसा सागरिकाप्राप्त्याशा प्रथमं पुनर्वासवदत्तया विच्छेदः पुनः प्राप्तिः
पुनर्विच्छेदः पुनरपायनिवारणोपायान्वेषणं (रत्ना० पृ० १३९) ‘नास्ति देवी-
प्रसादनं मुक्त्वाऽन्य उपायः’ इत्यनेन दर्शितमिति ॥
स च द्वादशाङ्गो भवति, तान्युद्दिशति—
अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः ।
संग्रहश्चानुमानं च तोटकाधिबले तथा ॥ ३७ ॥
उद्वेगसंभ्रमाक्षेपा लक्षणं च प्रणीयते ।
यथोद्देशं लक्षणमाह—
अभूताहरणं छद्म
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १०९)—१‘साधु रे अमच्च वसंतअ, साधु । अदिसइदो
तुए अमच्चो जोगंधराअणो इमाए संधिविग्गहचिंताए ।’ इत्यादिना प्रवेशकेन
गृहीतवासवदत्तावेषायाः सागरिकाया वत्सराजाभिसरणं छद्म विदूषकसुसङ्गता-
कृतकाञ्चनमालानुवादद्वारेण दर्शितमिति अभूताहरणम् ॥
अथ मार्गः—
मार्गस्तत्त्वार्थकीर्तनम् ॥ ३८ ॥
यथा रत्नावल्याम् (पृ० ११६)—‘विदूषकः—२दिट्ठिआ वड्ढसि समीहिदब्भ-
धिकाए कज्जसिद्धीए । राजा—वयस्य, कुशलं प्रियायाः ? विदूषकः—३अइरेण
सअं जेव्व पेक्खिअ जाणिहिसि । राजा—दर्शनमपि भविष्यति ? विदूषकः—
१ ‘साधु रे अमात्य वसन्तक, साधु । अतिशयितस्त्वयामात्यो यौगन्धरायणो-
ऽनया संधिविग्रहचिन्तया ।’ इति च्छाया । २ ‘दिष्ट्या वर्धसे समीहिताभ्यधिकया
कार्यसिद्ध्या ।’ इति च्छाया । ३ ‘अचिरेण स्वयमेव प्रेक्ष्य ज्ञास्यसि ।’ इति च्छाया ।

श्लो० ३६-३९] अवलोकसमेतम् । १७
(सगर्वम् ।) कीस^१ ण भविस्सदि, जस्स दे उवहसिदविहप्फदिवुद्धिबिहवो अहं
अमच्चो । राजा—तथापि कथमिति श्रोतुमिच्छामि । विदूषकः—( कर्णे कथ-
यति ।) ऐव्वं^२ ।' इत्यनेन यथा विदूषकेण सागरिकासमागमः सूचितः, तथैव
निश्चितरूपो राज्ञे निवेदित इति तत्त्वार्थकथनात् मार्ग इति ॥
अथ रूपम्—
रूपं वितर्कवद्वाक्यं
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १२४)—‘राजा—अहो किमपि कामिजनस्य
स्वगृहिणीसमागमपरिभाविनोऽभिनवं जनं प्रति पक्षपातः । तथा हि,—
प्रणयविशदां दृष्टिं वक्त्रे ददाति न शङ्किता
घटयति घनं कण्ठाश्लेषे रसान्न पयोधरौ ।
वदति बहुशो गच्छामीति प्रयत्नधृताप्यहो
रमयतितरां संकेतस्था तथापि हि कामिनी ॥ ( ३।९ )
कथं चिरयति वसन्तकः ? किं नु खलु विदितः स्यादयं वृत्तान्तो देव्याः ।'
इत्यनेन रत्नावलीसमागमप्राप्त्याशानुगुण्येनैव देवीशङ्कायाश्च वितर्कात् रूपमिति ॥
अथोदाहरणम्—
सोत्कर्षं स्यादुदाहृतिः ।
यथा रत्नावल्याम् (पृ० ११५)—'विदूषकः—(सहर्षम् ।) हीँ^३ ही भोः,
कोसबीरज्जलाहेणावि ण तादिसो वअस्सस्स परितोसो आसि, यादिसो मम सआ-
सादो पिअवअणं सुणिअ भविस्सदि त्ति तक्केमि ।' इत्यनेन रत्नावलीप्राप्तिवा-
र्तापि कौशाम्बीराज्यलाभादतिरिच्यत इत्युत्कर्षाभिधानात् उदाहृतिरिति ॥
अथ क्रमः—
क्रमः संचिन्त्यमानाप्तिर्
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १२८)—‘राजा—उपनतप्रियासमागमोत्सवस्यापि
मे किमिदमत्यर्थमुत्ताम्यति चेतः । अथवा,—
तीव्रः स्मरसंतापो न तथादौ बाधते यथासन्ने ।
तपति प्रावृषि सुतरामभ्यर्णजलागमो दिवसः॥ ( ३।१० )
विदूषकः—( आकर्ण्य ।) भोदि^४ सागरिए, एसो पिअवअस्सो तुमं जेव उद्दि-
सिअ उक्कं ठाणिब्भरं मंतेदि । ता णिवेदेमि से तुहागमणं ।' इत्यनेन वत्सरा-
जस्य सागरिकासमागममभिलषत एव भ्रान्तसागरिकाप्राप्तिरिति क्रमः ॥

१ 'कथं ण भविष्यति, यस्य त उपहसितबृहस्पतिबुद्धिबिभवोऽहमात्यः ।' इति
च्छाया. २ 'एवम्' इति च्छाया. ३ 'ही ही भोः, कौशाम्बीराज्यलाभेनपि
न तादृशो वयस्यस्य परितोष आसीत्, यादृशो मम सकाशात्प्रियवचनं श्रुत्वा
भविष्यतीति तर्कयामि ।' इति च्छाया. ४ 'भवति सागरिके, एष प्रियवयस्यस्त्वामे-
वोद्दिश्योत्कण्ठानिर्भरं मन्त्रयति । तन्निवेदयामि तस्मै तवागमनम् ।' इति च्छाया.

(३।११)
L9: इत्यादिना 'इह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे ।' (३।१३) इत्यन्तेन वासवदत्तया
L10: वत्सराजभावस्य ज्ञातत्वात् क्रमान्तरमिति ॥
L11: अथ संग्रहः—
L12: संग्रहः सामदानोक्तिर्
L13: यथा रत्नावल्याम् (पृ० ११७)—'साधु वयस्य, साधु । इदं ते पारितोषिकं
L14: कटकं ददामि ।' इत्याभ्यां सामदानाभ्यां विदूषकस्य सागरिकासमागमकारिणः
L15: संग्रहात् संग्रह इति ॥
L16: अथानुमानम्—
L17: अभ्यूहो लिङ्गतोऽनुमा ।
L18: यथा रत्नावल्याम् (पृ० १३७)—'राजा—धिक् मूर्ख, त्वत्कृत एवायमा-
L19: पतितोऽस्माकमनर्थः । कुतः,—
L20: समारूढा प्रीतिः प्रणयबहुमानात्प्रतिदिनं
L21: व्यलीकं वीक्ष्येहं कृतमकृतपूर्वं खलु मया ।
L22: प्रिया मुञ्चत्यद्य स्फुटमसहना जीवितमसौ
L23: प्रकृष्टस्य प्रेम्णः स्खलितम

श्लो० ३९-४१ ] अवलोकसमेतम् । १९
अथ तोटकम्—
संरब्धं तोटकं वचः ॥ ४० ॥
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १४७)—वासवदत्ता—(उपसृत्य ।) १अज्जउत्त,
जुत्तमिणं सरिसमिणं । (पुनः सरोषम् ।) अज्जउत्त, उट्ठेहि । किं अज्जवि
आदिजाईए सेवादुक्खमणुभवीअदि । कंचणमाले, एदेण जेव पासेण बंधिअ
आणेहि एगं दुट्ठवम्हणं । एदं पि दुट्ठकण्णअं अग्गदो करेहि । इत्यनेन वासवद-
त्तासंरब्धवचसा सागरिकासमागमान्तरायभूतेनानियतप्राप्तिकारणं तोटकमुक्तम् ॥
यथा च वेणीसंहारे (३।३४)—
‘प्रयत्नपरिवोधितः स्तुतिभिरद्य शेषे निशाम् ।’
इत्यादिना,
‘धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायुधैः ।’ (३।४६)
इत्यन्तेनान्योन्यं कर्णश्वत्थाम्नोः संरब्धवचसा सेनाभेदकारिणा पाण्डवविजय-
प्राप्त्याशान्वितं तोटकमिति ॥
ग्रन्थान्तरे तु—
तोटकस्यान्यथाभावं ब्रुवतेऽधिबलं बुधाः ।
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १३५)—‘राजा—देवि, एवमपि प्रत्यक्षदृष्टव्यलीकः
किं विज्ञापयामि,—
आताम्रतामपनयामि विलक्ष एव लाक्षाकृतां चरणयोस्तव देवि मूर्ध्ना ।
क्रोपोपरागजनितां तु मुखेन्दुबिम्बे हर्तुं क्षमो यदि परं करुणा मयि स्यात् ॥’
(३।१४)
संरब्धवचनं यत्तु तोटकं तदुदाहृतम् ॥ ४१ ॥
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १३४)—‘राजा—प्रिये वासवदत्ते, प्रसीद प्रसीद ।
वासवदत्ता—(अश्रूणि धारयन्ती ।) २अज्जउत्त, मा एवं भण । अण्णसं-
कंताई खु एदाई अक्खराई ति ।’
यथा च वेणीसंहारे (पृ० १०५)—‘राजा—अये सुन्दरक, कच्चित्कुशलमङ्ग-
राजस्य ? पुरुषः—३कुसलं सरीरमेत्तकेण । राजा—किं तस्य किरीटिना हता
धौरेयाः, क्षत्तः सारथिः, भग्नो वा रथः ? पुरुषः—४देवे, ण भग्गो रहो ।
भग्गो से मणोरहो । राजा—(ससंभ्रमम् ।) कथम् ?’ इत्येवमादिना
संरब्धवचसा तोटकमिति ॥
१ ‘आर्यपुत्र, युक्तमिदं सदृशमिदम् । आर्यपुत्र, उत्तिष्ठ । किमद्याप्यभिजात्याः सेवा-
दुःखमनुभूयते । काञ्चनमाले, एतेनैव पाशेन बद्ध्वानयैनं दुष्टब्राह्मणम् । एतामपि दुष्टक-
न्यकामग्रतः कुरु ।’ इति च्छाया. २ ‘आर्यपुत्र, मैवं भण । अन्यसंक्रान्तानि खल्वे-
तान्यक्षराणीति ।’ इति च्छाया. ३ ‘कुशलं शरीरमात्रकेण ।’ इति च्छाया. ४ ‘देव, न
भग्नो रथः । भग्नोऽस्य मनोरथः ।’ इति च्छाया.

२० दशरूपकं [ प्रकाशः १
अथोद्वेगः—
उद्वेगोऽरिकृता भीतिः
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १४९)—'सागरिका—(आत्मगतम् ।) कहं
अकिदपुण्णेहिं अत्तणो इच्छाइए मरिउं पि ण पारीअदि ।' इत्यनेन वासवदत्तातः
सागरिकाया भयमिति उद्वेगः । यो हि यस्यापकारी स तस्यारिः ।
यथा च वेणीसंहारे (पृ० ९६)—'सूतः—(श्रुत्वा सभयम् ।) कथमासन्न
एवासौ कौरवराजपुत्रमहावनोत्पातमारुतो मारुतिरनुपलब्धसंज्ञश्च महाराजः ।
भवतु । दूरमपहरामि स्यन्दनम् । कदाचिदयमनार्यो दुःशासन इवास्मिन्न-
प्यनार्यमाचरिष्यति ।' इत्यरिकृता भीतिरुद्वेगः ॥
अथ संभ्रमः—
शङ्कात्रासौ च संभ्रमः ।
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १४१)—'विदूषकः—(पश्यन् ।) को उण एसा ।
(ससंभ्रमम् ।) कथं देवी वासवदत्ता अत्ताणं वावादेदि । राजा—(ससंभ्रम-
मुपसर्पन् ।) कासौ कासौ ।' इत्यनेन वासवदत्तावुद्धिगृहीतायाः सागरिकाया
मरणशङ्कया संभ्रम इति ।
यथा च वेणीसंहारे (पृ० ९३)—'(नेपथ्ये कलकलः ।) अश्वत्थामा—
(ससंभ्रमम् ।) मातुल मातुल, कष्टम् । एष भ्रातुः प्रतिज्ञाभङ्गभीरुः किरीटी समं
शरवर्षैर्दुर्योधनराधेयावभिद्रवति । सर्वथा पीतं शोणितं दुःशासनस्य भीमेन ।'
इति शङ्का । तथा '(प्रविश्य संभ्रान्तः सप्रहारः) सूतः—त्रायतां त्रायतां
कुमारः ।' इति त्रासः । इत्येताभ्यां त्रासशङ्काभ्यां दुःशासनद्रोणवधसूचकाभ्यां
पाण्डवविजयप्राप्त्याशान्वितः संभ्रम इति ॥ .—
अथाक्षेपः—
गर्भबीजसमुद्भेदादाक्षेपः परिकीर्तितः ॥ ४२ ॥
यथा रत्नावल्याम्(पृ० १३९)—'राजा—वयस्य, देवीप्रसादनं मुक्त्वा नान्य-
मत्रोपायं पश्यामि ।' पुनः क्रमान्तरे (पृ० १४८) 'सर्वथा देवीप्रसादनं प्रति
निष्प्रत्याशीभूताः स्मः ।' पुनः (पृ० १५०) 'तत्किमिह स्थितेन देवीमेव गत्वा
प्रसाद्यामि ।' इत्यनेन देवीप्रसादायत्ता सागरिकासमागमसिद्धिरिति गर्भबीजोद्भेदा-
दाक्षेपः ।
यथा च वेणीसंहारे(पृ० १०३)—'सुन्दरकः—अहवा किमेत्थ देव्वं उआल-
हामि । तस्स क्खु एदं णिब्भच्छिदविदुरवणबीअस्स परिभूदपिदामहहिदोवदेसं-
१ 'कथमकृतपुण्यैरात्मन इच्छया मर्तुमपि न पार्यते ।' इति च्छाया. २ 'का
पुनरेषा । कथं देवी वासवदत्तात्मानं व्यापादयति ।' इति च्छाया. ३ 'अथवा
किमत्र दैवमुपालभे । तस्य खल्वेतन्निर्भर्त्सितविदुरवचनबीजस्य परिभूतपितामहहि-
तोपदेशाङ्कुरस्य शकुनिप्रोत्साहनारूढमूलस्य कूटविषशाखिनः पाञ्चालीकेशग्रहणकुसु-
मस्य फलं परिणमति ।' इति च्छाया.

श्लो० ४२-४४ ] अवलोकसमेतम् । २१
कुरस्स सउणिप्पोच्छाहाणरूढमूलस्स कूडविससाहिणो पंचालीकेसग्गहणकुसु-
मस्स फलं परिणमेदि ।' इत्यनेन बीजमेव फलोन्मुखतयाक्षिप्यत इत्याक्षेपः ।
एतानि द्वादश गर्भाङ्गानि प्राप्त्याशाप्रदर्शकत्वेनोपनिबन्धनीयानि । एषां च
मध्येऽभूताहरणमार्गतोटकाधिवलाक्षेपाणां प्राधान्यम् । इतरेषां यथासंभवं प्रयोग
इति साङ्गो गर्भसंधिरुक्तः ।
अथावमर्शः—
क्रोधेनावमृशेद्यत्र व्यसनाद्वा विलोभनात् ।
गर्भनिर्भिन्नबीजार्थः सोऽवमर्शोऽङ्गसंग्रहः ॥ ४३ ॥
अवमर्शनमवमर्शः पर्यालोचनम् । तच्च क्रोधेन वा व्यसनाद्वा विलोभनेन वा
भवितव्यम् । अनेनार्थेनेत्यवधारितैकान्तफलप्राप्त्यवसायात्मा गर्भसंध्युद्भिन्नबीजार्थ-
संबन्धो विमर्शोऽवमर्शः । यथा रत्नावल्यां चतुर्थेऽङ्के (पृ० १८६) अग्निविद्रव-
पर्यन्तो वासवदत्ताप्रसक्त्या निरपायरत्नावलीप्राप्त्यवसायात्मा विमर्शो दर्शितः ।
यथा च वेणीसंहारे (६।१) दुर्योधनरुधिराक्तभीमसेनागमपर्यन्तः—
‘तीर्णे भीष्ममहोदधौ कथमपि द्रोणानले निर्वृते
कर्णाशीविषभोगिनि प्रशमिते शल्येऽपि याते दिवम् ।
भीमेन प्रियसाहसेन रभसादल्पावशेषे जये
सर्वे जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिताः ॥’
इत्यत्र ‘खल्पावशेषे जये’ इत्यादिभिर्विजयप्रत्यर्थिसमस्तभीष्मादिमहारथिवधाद-
वधारितैकान्तविजयावमर्शनादवमर्शं दर्शितमित्यवमर्शसंधिः ।
तस्याङ्गसंग्रहमाह—
-·' तत्रापवादसंफेटौ विद्रवद्रवशक्तयः ।
द्युतिः प्रसङ्गश्छलनं व्यवसायो विरोधनम् ॥ ४४ ॥
प्ररोचना विचलनमादानं च त्रयोदश ।
यथोद्देशं लक्षणमाह—
दोषप्रख्याऽपवादः स्यात्
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १५३)—‘सुसङ्गता—सा खु तवस्सिणी भट्टिणीए
उज्जइणिं णीअदित्ति पवादं करिअ उवत्थिदे अद्धरत्ते ण जाणीअदि कहिंपि
णीदेत्ति । विदूषकः—(सोद्वेगम्) अंदिणिग्घिणं क्खु किदं देवीए ।' पुनः ।
(पृ० १६२) ‘भो वअस्स, मा खु अण्णधा संभावेहि । सा खु देवीए उज्जइणीए
पेसिदा । अदो अप्पिअं त्ति कहिदं । राजा—अहो निरनुरोधा मयि
देवी ।' इत्यनेन वासवदत्तादोषप्रख्यापनादपवादः ।
१ 'सोऽवमर्श इति स्मृतः' इति पाठः. २ 'सा खलु तपस्विनी भट्टिन्योज्-
यिनीं नीयत इति प्रवादं कृत्वोपस्थितेऽर्धरात्रे न ज्ञायते कुत्रापि नीतेति ।' इति च्छाया.
३ 'अतिनिर्घृणं खलु कृतं देव्या ।' इति च्छाया. ४ 'भो वयस्य, मा खल्वन्यथा
संभावय । सा खलु देव्योज्जयिन्यां प्रेषिता । अतोऽप्रियमिति कथितम् ।' इति च्छाया.

२२ दशरूपकं [ प्रकाशः १
यथा च वेणीसंहारे (पृ० १५७)—'युधिष्ठिरः—पाञ्चालक, कच्चिदासादिता
तस्य दुरात्मनः कौरवापसदस्य पदवी ? पाञ्चालकः—न केवलं पदवी ।
स एव दुरात्मा देवीकेशपाशस्पर्शपातकप्रधानहेतुरुपलब्धः ।' इति दुर्योध-
नस्य दोषप्रख्यापनादपवाद इति ।
अथ संफेटः—
संफेटो रोषभाषणम् ।
यथा वेणीसंहारे (पृ० १६५)—'भो कौरवराज, कृतं बन्धुनाशदर्शनमन्युना ।
मैवं विषादं कृथाः । पर्याप्ताः पाण्डवाः समरायाहमसहाय इति ।
पञ्चानां मन्यसेऽस्माकं यं सुयोधं सुयोधन ।
दर्शितस्यात्तशस्त्रस्य तेन तेऽस्तु रणोत्सवः ॥ ( ६।१० )
इत्थं शृलाऽऽस्यात्मिकां निक्षिप्य कुमारयोर्दृष्टिमुक्तवान्धार्तराष्ट्रः—
कर्णदुःशासनवधात्तुल्यावेव युवां मम ।
अप्रियोऽपि प्रियो योद्धुं लभेव प्रियसाहसः ॥ ( ६।११ )
इत्युत्थाय च परस्परक्रोधाधिक्षेपपरुषवाकलहप्रस्तावितघोरसंग्रामौ—' इत्यनेन
भीमदुर्योधनयोरन्योन्यरोषसंभाषणाद्विजयबीजान्वयेन संफेट इति ।
अथ विद्रवः—
विद्रवो वधबन्धादिर्
यथा छलितरामे—
'येनावृत्य मुखानि साम पठतामनन्तमायासितं
बाल्ये येन हृताक्षसूत्रवलयप्रत्यर्पणैः क्रीडितम् ।
युष्माकं हृदयं स एष विशिखैरापूरितांसस्थलो
मूर्च्छाघोरतमःप्रवेशविवशो बद्ध्वा लवो नीयते ॥'
यथा च रत्नावल्याम् (४।१४)—
'हर्म्याणां हेमशृङ्गश्रियभिव शिखरेरर्चिषामादधानः
सान्द्रोद्यानद्रुमाग्रग्लपनपिशुनितानन्ततीव्राभितापः ।
कुर्वन्क्रीडामहीभ्रं सजलजलधरश्यामलं धूमपातै-
रेष प्लोषार्तयोषिज्जन इह सहसैवोत्थितोऽन्तःपुरेऽग्निः ॥'
इत्यादि । पुनः (पृ० १८४) 'वासवदत्ता—अज्जउत्त, ण क्खु अहं अत्तणो
कारणादो भणामि । एसा मए णिग्घिणहिअआए संजदा सागरिआ विवज्जदि ।'
इत्यनेन सागरिकावधबन्धादिभिर्विद्रव इति ।
अथ द्रवः—
द्रवो गुरुतिरस्कृतिः ॥ ४५ ॥
१ 'आर्यपुत्र, न खल्वहमात्मनः कारणाद्भणामि । एषा मया निर्घृणहृदयया
संयता सागरिका विपद्यते ।' इति च्छाया ।

, sa, ta, ta, ga:
ma: - - -
sa: u u -
ja: u - u
sa: u u -
ta: - - u
ta: - - u
ga: -
Total: 19.
Let's check:
1, 2, 3: ma (- - -) -> मत्-त्रा-सात् (- - -)
4, 5, 6: sa (u u -) -> प-शु-वद् (u u -)!
If it were "पशो", "प" is u, "शो" is -, so it would be u - ! That would NOT be sa-gana!
Wait, what is printed?
Look at the characters between सात् and विहाय:
Is it पशुवद्?
Let's look at the glyphs:
प
Then शु
Then व (with halanta, or द्वि?)
Wait, why did I see पशो?
Wait! Look at the top of the character:
Is that an 'o' matra?
No, wait, could it be:
प
शु
वद्वि?
Wait, why does it look like:
प
त्नु?
Wait, look at:
मत्रासात्पशो? No!
Could it be: मत्रासात्पशुविहाय? No.

इत्यादिना ‘त्यक्तोत्थितः सरभसम्’ इत्यनेन दुर्वचनजलावलोडनाभ्यां दुर्याे-
धनतर्जनोद्वेजनकारिभ्यां पाण्डवविजयानुकूलदुर्योधनोत्थापनहेतुभ्यां भीमस्य
द्युतिरुक्ता ।
अथ प्रसङ्गः—
गुरुकीर्तनं प्रसङ्गश्
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १८०)—‘देव, यासौ सिंहलेश्वरेण स्वदुहिता रत्नावली
नामायुष्मती वासवदत्तां दग्धामुपश्रुत्य देवाय पूर्वप्रार्थिता सती प्रतिदत्ता ।’
इत्यनेन रत्नावल्या लाभानुकूलाभिजनप्रकाशिना प्रसङ्गाद्गुरुकीर्तनेन प्रसङ्गः ।
तथा मृच्छकटिकायाम् (पृ० २२९)—‘चाण्डालकः—^१एस सागलदत्तस्स
सुओ अज्जविणअदत्तस्स णत्तू चारुदत्तो वावादितुं वज्झट्ठाणं णीअदि । एदेण
किल गणिआ वसंतसेणा सुवण्णलोभेण वावादिदत्ति । चारुदत्तः—
मखशतपरिपूतं गोत्रमुद्भासितं यत्सदसि निबिडचैत्यब्रह्मघोषैः पुरस्तात् ।
मम निधनदशायां वर्तमानस्य पापैस्तदसदृशमनुष्यैर्घोष्यते घोषणायाम् ॥’
(मृच्छ० १०।१२)
इत्यनेन चारुदत्तवधाभ्युदयानुकूलं प्रसङ्गाद्गुरुकीर्तनमिति प्रसङ्गः ।
अथ छलनम्—
छलनं चावमाननम् ॥ ४६ ॥
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १६२)—‘राजा—अहो निरनुरोधा मयि देवी ।’
इत्यनेन वासवदत्तेष्टासंपादनाद्वत्सराजस्यावमाननात् छलनम् ।
यथा च रामाभ्युदये सीतायाः परित्यागेनावमाननात् छलनमिति ।
अथ व्यवसायः—
व्यवसायः स्वशक्त्युक्तिः
यथा रत्नावल्याम् (४।८)—‘ऐन्द्रजालिकः—
^२किं धरणीए मिअंको आआसे महिहरो जले जलणो ।
मज्झण्हंमि पओसो दाविज्जइ जेहि आणत्ति ॥
अहवा किं बहुणा जंपिएण,—
मज्झ पडिण्णा एसा भणामि हिअएण जं महसि दट्ठुं ।
तं वे दावेमि फुडं गुरुणो मंतप्पहावेण ॥’ ((रत्ना० ४।९)
इत्यनेनैन्द्रजालिको मिथ्याग्निसंभ्रमोत्थापनेन वत्सराजस्य हृदयस्थसागरिकादर्शना-
नुकूलां स्वशक्तिमाविष्कृतवान् ।
१ ‘एष सागरदत्तस्य सुत आर्यविनयदत्तस्य नप्ता चारुदत्तो व्यापादयितुं वध्य-
स्थानं नीयते । एनेन किल गणिका वसन्तसेना सुवर्णलोभेन व्यापादितेति ।’ इति
च्छाया. २ ‘किं धरण्यां मृगाङ्क आकाशे महीधरो जले ज्वलनः । मध्याह्ने प्रदोषो
दर्श्यतां देवाज्ञाप्तिम् ॥ अथवा किं बहुना जल्पितेन । मम प्रतिज्ञाैषा भणामि हृदयेन
यद्वाञ्छसि द्रष्टुम् । तत्ते दर्शयामि स्फुटं गुरोर्मन्त्रप्रभावेण ॥’ इति च्छाया.