दशरूपक (आचार्य धनञ्जय - धनिक प्रणीत अवलोक टीका एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

१२ दशरूपकं [ प्रकाशः १
विलासः परिसर्पश्च विधूतं शमनर्मणी ।
नर्मद्युतिः प्रेंगमनं निरोधः पर्युपासनम् ॥ ३१ ॥
वज्रं पुष्पमुपन्यासो वर्णसंहार इत्यपि ।
यथोद्देशं लक्षणमाह—
रैत्यर्थेहा विलासः स्याद्
यथा रत्नावल्याम्—'सागरिका—हिअैअ, पसीद पसीद । किं इमिणा
आआसमेत्तफलेण दुल्लहजणप्पत्थणाणुबन्धेण ।' इत्युपक्रमे,-'तँहावि आलेख्वगदं
णं जगं कडुअ जधासमीहिदं करिस्सं । तथावि तस्स णत्थि अण्णो दंसणोवा-
उ त्ति ।' इत्येतैर्वत्सराजसमागमरतिं चित्रादिजन्यामुद्दिश्य सागरिकायाश्चेष्टा-
प्रयत्नोऽनुरागबीजानुगतो विलास इति ॥
अथ परिसर्पः—
दृष्टनष्टानुसर्पणम् ॥ ३२ ॥
परिसर्पों
यथा वेणीसंहारे( २।२ )—'कञ्चुकी—योऽयमुद्यतेषु बलवत्सु, अथवा किं
बलवत्सु, वासुदेवसहायेष्वरिष्वव्याप्यन्तःपुरसुखमनुभवति । इदमपरमयथातथं
स्वामिनः,—
आशस्त्रग्रहणादकुण्ठपरशोस्तस्यापि जेता मुने-
स्तापायास न पाण्डुसूनुभिरयं भीष्मः शरैः शायितः ।
प्रौढानेकधनुर्धरारिविजयभ्रान्तस्य चैकाकिनो
बालस्यायमरातिलूनधनुषः प्रीतोऽभिमन्योर्वधात् ॥'
इत्यनेन भीष्मादिवधे दृष्टस्याभिमन्युवधाच्चादृष्टस्य वलवतां पाण्डवानां वासुदेवस-
हायानां सङ्ग्रामलक्षणविन्दुवीजप्रयत्नान्वयेन कञ्चकिमुखे बीजानुसर्पणं परि-
सर्प इति ।
यथा च रत्नावल्यां सारिकावचनचित्रदर्शनाभ्यां सागरिकानुरागबीजस्य
दृष्टनष्टस्य 'क्कासौ क्कासौ' इत्यादिना वत्सराजेनानुमरणात्परिसर्प इति ॥
अथ विधूतम्—
विधूतं स्यादरतिस्
यथा रत्नावल्याम् (पृ० ६२)—'सागरिका—सँहि, अहिअं मे संतावो बाधेदि ।
( सुसङ्गता दीर्घिकातो नलिनीदलानि मृणालिकाश्चानीयास्या अङ्गे ददाति । ) साग-
१ 'प्रगयणम्' इति पाठः. २ 'रत्युत्येहा' इति पाठः. ३ 'हृदय, प्रसीद
प्रसीद । किमनेनायासमात्रफलेन दुर्लभजनप्रार्थनानुबन्धेन ।' इति च्छाया. ४ 'तथा-
प्यालेख्यगतं तं जनं कृत्वा यथासमीहितं करिष्यामि । तथापि तस्य नास्त्यन्यो दर्शनो-
पाय इति ।' इति च्छाया. ५ 'सखि, अधिकं मे संतापो बाधते ।' इति च्छाया.