दशरूपक (आचार्य धनञ्जय - धनिक प्रणीत अवलोक टीका एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

१६ दशरूपकं [ प्रकाशः १
एतानि च त्रयोदश प्रतिमुखसन्ध्यङ्गानि मुखसंध्युपक्षिप्तविन्दुलक्षणावान्तरबीज-
महाबीजप्रयत्नानुगतानि विधेयानि । एतेषां च मध्ये परिसर्पप्रशमवज्रोपन्यास-
पुष्पाणां प्राधान्यम् । इतरेषां यथासंभवं प्रयोग इति ॥
अथ गर्भसंधिमाह—
गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य बीजस्यान्वेषणं मुहुः ।
द्वादशाङ्गः पताका स्यान्न वा स्यात्प्राप्तिसंभवः ॥ ३६ ॥
प्रतिमुखसंधौ लक्ष्यालक्ष्यतयो स्तोकोद्भिन्नस्य बीजस्य सविशेषोद्भेदपूर्वकः
सान्तरायो लाभः पुनर्विच्छेदः पुनः प्राप्तिः पुनर्विच्छेदः पुनश्च तस्यैवान्वेषणं
वारंवारं सोऽनिर्धारितैकान्तफलप्राप्त्याद्यात्मको गर्भसंधिरिति । तत्र चौत्सर्गि-
कत्वेन प्राप्तायाः पताकाया अनियमं दर्शयति—‘पताका स्यान्न वा’ इत्यनेन ।
प्राप्तिसंभवस्तु स्यादेवेति दर्शयति—‘स्यात्’ इति । यथा रत्नावल्यां तृतीयेऽङ्के
वत्सराजस्य वासवदत्तालक्षणापायेन तद्वेषपरिग्रहसागरिकाभिसरणोपायेन च
विदूषकवचसा सागरिकाप्राप्त्याशा प्रथमं पुनर्वासवदत्तया विच्छेदः पुनः प्राप्तिः
पुनर्विच्छेदः पुनरपायनिवारणोपायान्वेषणं (रत्ना० पृ० १३९) ‘नास्ति देवी-
प्रसादनं मुक्त्वाऽन्य उपायः’ इत्यनेन दर्शितमिति ॥
स च द्वादशाङ्गो भवति, तान्युद्दिशति—
अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः ।
संग्रहश्चानुमानं च तोटकाधिबले तथा ॥ ३७ ॥
उद्वेगसंभ्रमाक्षेपा लक्षणं च प्रणीयते ।
यथोद्देशं लक्षणमाह—
अभूताहरणं छद्म
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १०९)—१‘साधु रे अमच्च वसंतअ, साधु । अदिसइदो
तुए अमच्चो जोगंधराअणो इमाए संधिविग्गहचिंताए ।’ इत्यादिना प्रवेशकेन
गृहीतवासवदत्तावेषायाः सागरिकाया वत्सराजाभिसरणं छद्म विदूषकसुसङ्गता-
कृतकाञ्चनमालानुवादद्वारेण दर्शितमिति अभूताहरणम् ॥
अथ मार्गः—
मार्गस्तत्त्वार्थकीर्तनम् ॥ ३८ ॥
यथा रत्नावल्याम् (पृ० ११६)—‘विदूषकः—२दिट्ठिआ वड्ढसि समीहिदब्भ-
धिकाए कज्जसिद्धीए । राजा—वयस्य, कुशलं प्रियायाः ? विदूषकः—३अइरेण
सअं जेव्व पेक्खिअ जाणिहिसि । राजा—दर्शनमपि भविष्यति ? विदूषकः—
१ ‘साधु रे अमात्य वसन्तक, साधु । अतिशयितस्त्वयामात्यो यौगन्धरायणो-
ऽनया संधिविग्रहचिन्तया ।’ इति च्छाया । २ ‘दिष्ट्या वर्धसे समीहिताभ्यधिकया
कार्यसिद्ध्या ।’ इति च्छाया । ३ ‘अचिरेण स्वयमेव प्रेक्ष्य ज्ञास्यसि ।’ इति च्छाया ।