बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
४९२ बृहत्संहिता
तानाह श्लोकचतुष्टयेन—
हरार्कवैवस्वतशक्रसोमैर्धनेशवैश्वानरपाशभृद्भिः ।
महर्षिसंघैः सदिगप्सरोभिः शुक्राङ्गिरःस्कन्दमरुद्गणैश्च ॥५२॥
यथा त्वमूर्जस्करर्णैकरूपैः समर्चितस्त्वाभरणैरुदारैः ।
तथैह तान्याभरणानि यागे शुभानि सम्प्रीतमना गृहाण ॥५३॥
अजोऽव्ययः शाश्वत एकरूपो विष्णुर्वराहः पुरुषः पुराणः ।
त्वमन्तकः सर्वहरः कृशानुः सहस्रशीर्षः शतमन्युरीड्यः ॥५४॥
कविं सप्तजिह्वं त्रातारमिन्द्रं स्ववितारं सुरेशम् ।
ह्वयामि शक्रं वृत्रहणं सुषेणमस्माकं वीरा उत्तरा भवन्तु ॥५५॥
महादेव, सूर्य, यम, इन्द्र, चन्द्र, कुबेर, अग्नि, वरुण, महर्षिगण, सब दिशायें,
अप्सरायें, शुक्र, बृहस्पति, कार्तिकेय और वायुओं के समुदायों के द्वारा जिस तरह
प्रकाशमान, अनेक रूप वाले, श्रेष्ठ आभूषणों से पूजित हुये हैं, हे देव! उसी तरह इस यज्ञ
में प्रसन्न मन होकर उन सब आभूषणों को ग्रहण करें। अज, अविनाशी, सर्वदा रहने
वाले, एक रूप, व्यापक, वराह रूप, प्रधान पुरुष, चिरन्तन, यम स्वरूप, सबका संहार
करने वाले, अग्नि, सहस्र शिर वाले, इन्द्र और स्तुति के योग्य तुम हो। विद्वान्, अग्नि,
पालन करने वाले, इन्द्र, अच्छी तरह रक्षा करने वाले देवताओं के स्वामी, शक्र, वृत्रासुर
को मारने वाले और सुषेण ( सुन्दर सेनाओं से युत ) तुमको मैं बुला रहा हूँ। हमारी वीर
सेनायें संग्राम में विजयी हों॥५२-५५॥
हरो महादेवः। अर्क आदित्यः। वैवस्वतो यमः। शक्र इन्द्रः। सोमश्चन्द्रः। तथा
धनेशो वैश्रवणः। वैश्वानरोऽग्निः। पाशभृद्वरुणः। एतैः सुरैर्महर्षिसङ्घैर्महर्षीणां वृन्दैरेतैः
किम्भूतैः। सदिगप्सरोभिर्दिग्भिराशाभिः अप्सरोभिः सहितैः। तथा शुक्रो भार्गवः। अङ्गिरा
बृहस्पतिः। स्कन्दः कुमारः। मरुद्गणो मरुतां सङ्घः। एतैः सर्वैस्त्वम्।
यथा येन प्रकारेण उदारैः श्रेष्ठैराभरणैः। ऊर्जस्करर्णैकरूपैः समर्चितः पूजितः। तथा
तेनैव प्रकारेणेहास्मिन् यागे शुभानि तान्येवाभरणानि सम्प्रीतमनास्तुष्टचित्तो गृहाण।
अजोऽव्यय इति। त्वमजो नाजायत इति अजः। अव्ययो न व्ययं याति। अक्षय
इत्यर्थः। शाश्वतः सार्वदिकः। एकरूपो बहुरूपरहितः। विष्णुर्व्यापकः। वराहो वराहरूपः।
पुरुषः प्रधानाख्यः। पुराणश्चिरन्तनः। एवंविधस्त्वम्। तथा अन्तको यमः। सर्वहरः सर्व-
संहारकः। कृशानुरग्निः। सहस्रशीर्षः सहस्रवक्त्रः। शतमन्युरिन्द्रः। ईड्यः स्तुत्यः।
कविं विद्वांसम्। सप्तजिह्वमग्निम्। त्रातारं पालयितारम्। इन्द्रं परमैश्वर्ययुक्तम्। स्ववितारं
सुष्ठुरक्षितारम्। सुरेशं देवप्रभुम्। ह्वयामि आह्वयामि। शक्रमिन्द्रं वृत्रहणं वृत्रस्य हन्तारम्।
सुषेणं शोभना सेना यस्य। तमस्माकं नः। वीरा बलिनः। उत्तरा भवन्तु। जयिनो भवन्त्वित्यर्थः।
कलापम्॥५२-५५॥
इन्द्रध्वजसम्पदाध्यायः ४९३
कस्मिन् काले एतान्मन्त्रान् पठेदित्याह—
प्रपूरणे चोच्छ्रयणे प्रवेशे स्नाने तथा माल्यविधौ विसर्गे।
पठेदिमान्नृपतिः सोपवासो मन्त्रान् शुभान् पुरुहूतस्य केतोः ॥५६॥
इन्द्रध्वज को पिटकों से भूषित करने के समय, उठाने के समय, नगर में प्रवेश
कराने के समय, स्नान कराने के समय, पुष्पमाला पहनाने के समय और विसर्जन के
समय व्रती होकर राजा पूर्वोक्त मन्त्रों को पढ़े॥५६॥
प्रपूरणे पिटकाभरणे। उच्छ्रयणे उत्थापने। प्रवेशे नगरप्रवेशे। स्नाने स्नानकाले।
तथा माल्यविधौ पुष्पप्रदानकाले। विसर्गे विसर्जने। एतेषु कार्येषु नृपती राजा सोपवास
उपोषितः। पुरुहूतस्य केतोरिन्द्रध्वजस्येमानुक्तान् शुभान् मन्त्रान् पठेत् कीर्तयेत्॥५६॥
कीदृशमिन्द्रध्वजमुत्थापयेदित्याह श्लोकद्वयेन—
छत्रध्वजादर्शफलार्द्धचन्द्रैर्विचित्रमालाकदलीक्षुदण्डैः ।
सव्यालसिंहैः पिटकैर्गवाक्षरैरलङ्कृतं दिक्षु च लोकपालैः ॥५७॥
अच्छिन्नरज्जुं दृढकाष्ठमातृकं सुश्लिष्टयन्त्रार्गलपादतोरणम्।
उत्थापयेल्लक्ष्म सहस्रचक्षुषः सारद्रुमाभग्नकुमारिकान्वितम् ॥५८॥
छत्र, पतका, दर्पण, फल अर्द्धचन्द्र, अनेक प्रकार की मालायें, केले का वक्ष, ईख
और दिक्पालों ( इन्द्र, यम, नैर्ऋत, वरुण, वायु, कुबेर और महादेव ) से युत—
अखण्डित आठ रस्सियों से बँधा हुआ, मजबूत लकड़ी का बना हुआ, दो मातृका वाला,
दृढ बँधा हुआ, यन्त्रार्गल वाला और सारयुत वृक्षों से बनी हुई कुमारिकाओं से युत इन्द्र
के लक्ष्म ( ध्वज ) को उठावे॥५७-५८॥
एवंविधं सहस्रचक्षुषो दशशतनयनस्येन्द्रस्य लक्ष्म ध्वजमुत्थापयेत्। कीदृशं छत्रमात-
पत्रम्। ध्वजः पताका। आदर्शो दर्पणम्। फलं लाङ्गुलम्। अर्द्धचन्द्रः खण्डेन्दुः। विचित्रमाला
नानाविधाः स्रजः। तथा कदली वृक्षविशेषः। इक्षुदण्डः। एतैः सह। तथा दिक्ष्वष्टासु लोक-
पालैरिन्द्राग्नियमनैर्ऋतवरुणवायुकुवेरेशानैरलंकृतं संयुक्तम्।
तथा अच्छिन्नरज्जुम्, अच्छिन्ना रज्जवो यस्य। इन्द्रध्वजबन्धनार्थमष्टासु दिक्षु अष्टौ
रज्जवः कार्याः। तथा च गर्गः—
यथादिशं च रज्ज्यष्टौ मौञ्जीस्रग्दामसंहिताः।
निग्रहार्थं ध्वजे कार्या निबद्धाश्चेन्द्रमण्डले॥
दृढकाष्ठमातृकम्, दृढकाष्ठा मातृका यस्य। इन्द्रध्वजनिष्पीडनार्थं पार्श्वद्वये मातृकाद्वितयं
कार्यम्। सुश्लिष्टयन्त्रार्गलपादतोरणम्, सुश्लिष्टं यन्त्रार्गलं पादमूले तोरणं यस्य। अयमर्थः—
पादमूलध्वजस्य तोरणं कार्यं तत्र या मातृकाः पार्श्वस्थितानि निरन्तराणि काष्ठानि तासां
मातृकाणां तिर्यक्कृत्वा यानि काष्ठानि निक्षिप्यन्ते तान्यर्गलाग्रहणेनोच्यन्ते। ता अर्गलाः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
४९४ बृहत्संहिता
सुश्लिष्टाः सुयोजिता यत्र। तथा कुमारिकाः शक्रकुमार्यः। सारद्रुमोऽन्तःसारो वृक्षः। तस्माद्या
अभग्नाः कुमारिकास्ताभिरन्वितम्। एतदुक्तं भवति—यास्ताः शक्रकुमार्यः कथितास्ताः
सारवृक्षैः कार्या अभग्नाश्चेति। युगलकम्॥५८॥
कथं केतुमुत्थापयेदित्याह—
अविरतजनरावं मङ्गलाशीःप्रमाणैः
पटुपटहमृदङ्गैः शङ्खभेर्यादिभिश्च।
श्रुतिविहितवचोभिः पापठद्भिश्च विप्रै-
रशुभविहतशब्दं केतुमुत्थापयेच्च ॥५९॥
मंगल आशीर्वाद और प्रणामों के द्वारा लगातार हुये मनुष्य के शब्दों से युत, ढोल,
मृदङ्ग, शङ्ख और भेरी के शब्दों से युत, वेदविहित वाक्यों को बार-बार पढ़ते हुये ब्राह्मणों
से युत तथा मङ्गल शब्दों से युत ध्वज को राजा उठावे॥५९॥
राजा केतुमिन्द्रध्वजमेवमुत्थापयेत्। कीदृशम्? अविरतजनरावम्, मङ्गलैः शब्दैः,
आशीर्भिः प्रणामैर्नमस्कारैरैतैरविरतः अविच्छिन्नो जनानां पुरुषाणां रावः शब्दो यस्य।
तथा पटवश्चतुराः शब्दयुक्ता ये पटहास्तथा मृदङ्गा वादित्रविशेषास्तैः सह। तथा शङ्ख-
भेर्यादिभिः, शङ्खैर्भैरीभिर्ढक्काभिः। आदिग्रहणाद् दुन्दुभिकरटवीणावंशा गृह्यन्ते। एतैरपि
सह। तथा विप्रैर्ब्राह्मणैः। पापठद्भिः। अत्यर्थं पुनः पुनर्वा पठद्भिः। कीदृशैः? श्रुतिविहित-
वचोभिः, श्रुतिर्वेदस्तद्विहितानि वचांसि येषां तैः। अशुभा अनिष्टा विहता विशेषेण नष्टाः
शब्दा यस्य तथाभूतं केतुम्। अथवा परः पाठो यथा। सुशुभसहितशब्दम्, सुष्ठु शुभ-
सहितः शब्दो यत्र मङ्गलपाठे तत्केतुमुत्थापयेदिति॥५९॥
कीदृशो राजा केतुमुत्थापयेदित्याह—
फलदधिघृतलाजाक्षौद्रपुष्पाग्रहस्तैः
प्रणिपतितशिरोभिस्तुष्टवद्भिश्च पौरैः।
वृतमनिमिषभर्तुः केतुमीशः प्रजानाम-
रिनगरनताग्रं कारयेद् द्विङ्बधाय ॥६०॥
फल, दही, घी, लाजा (लाई = खील = लावा), शहद और फूल हाथ में लिये,
नत मस्तक वाले तथा मङ्गल शब्द बोलते हुये पुरवासियों के साथ प्रजाओं का स्वामी
राजा अनिमिषों (देवताओं) के भर्ता (स्वामी) इन्द्र के ध्वज को शत्रुवध के लिये
शत्रु के नगर की तरफ झुकावे॥६०॥
प्रजानामीशो राजा। अनिमिषभर्तुः केतुम्, अनिमिषा देवास्तेषां भर्तुः प्रभोरिन्द्रस्य
केतुं ध्वजं द्विषां शत्रूणां बधाय। अरिनगरनताग्रं कारयेत्, अरिनगरे शत्रुपुरे नतमग्रं प्रान्तं
यस्य। कीदृशं ध्वजम्? एवंविधैः पौरैः पुरजनैर्वृतं परिवृतम्। कीदृशैः? फलानि श्रीफल-
प्रभृतीनि। दधि क्षीरविकारः। घृतमाज्यम्। लाजा प्रसिद्धा। क्षौद्रं माक्षिकम्। पुष्पाणि
इन्द्रध्वजसम्पदध्यायः ४९५
कुसुमानि। एतान्यग्रहस्ते दक्षिणपाणौ येषां तैः। तथा प्रणिपतितं शिरो मूर्धा येषां तैः।
तुष्टवद्भिः। अत्यर्थं स्तुवद्भिः। नागरैः शुभशब्दं वाच्यमानैरिति।।६०।।
कीदृशं शोभनमुत्थानमित्याह—
नातिद्रुतं न च विलम्बितमप्रकम्प-
मध्वस्तमाल्यपिटकादिविभूषणञ्च ।
उत्थानमिष्टमशुभं यदतोऽन्यथा स्या-
तच्छान्तिभिर्नरपतेः शमयेत् पुरोधाः ॥६१॥
अनतिशीघ्र, अविलम्ब, कम्पनरहित, अनष्ट माला और पिटक आदि भूषण वाले
ध्वज का उठना शुभ है। इनसे भिन्न लक्षणयुत ध्वज का उठना अशुभ है। राजपुरोहित को
शान्ति के द्वारा विघ्नों को दूर करना चाहिये।।६१।।
एवंविधमुत्थानमिष्टं शुभमित्यर्थः? कीदृशम्। नातिद्रुतं न त्वरितम्, न च विलम्बितं
नातिध्वस्तम्। अप्रकम्पम्, प्रकम्पश्चलनं येन नोत्पद्यते। तथा अध्वस्तानि माल्यानि पिटका-
दीनि विभूषणानि येन तत्। आदिग्रहणाच्छत्रध्वजादर्शफलाईचन्द्र इत्यादिकानि गृह्यन्ते।
एतेषां ध्वंसो नाशो येन न भवति। अतोऽन्यथा यदुत्थानं तन्नरपते राज्ञोऽशुभमनिष्टं स्याद्भ-
वेत्। तच्च पुरोधाः पुरोहितः शान्तिभिरुपघातप्रतीकारैः शमयेत्। तथा च गर्गः—
अविध्वस्तमनाधूतमद्रुताजिह्यमूर्ध्वगम् ।
इन्द्रध्वजसमुत्थानं क्षेमसौभिक्षकारकम्।।
निर्घातोल्कामहीकम्पा दीप्ताश्च मृगपक्षिणः।
उच्छ्रीयमाणे चण्डा वा वायवः स्युर्भयाय ते।। इति।।६१।।
अथोच्छ्रिते च तस्मिन् शुभाशुभज्ञानमाह श्लोकपञ्चकेन—
क्रव्यादकौशिककपोतककाककङ्कैः
केतुस्थितैर्महदुशन्ति भयं नृपस्य ।
चाषेण चापि युवराजभयं वदन्ति
श्येनो विलोचनभयं निपसन् करोति ॥६२॥
भङ्गेपतने नृपमृत्युस्तस्करान् मधु करोति निलीनम् ।
ह। चाप्यथ पुरोहितमुल्का पार्थिवस्य महिषीमशनिश्च ॥६३॥
राज्ञीः शं पतिता पताकाकरोत्यवृष्टिं पिटकस्य पातः ।
मध्याग्र षु च केतुभङ्गो निहन्ति मन्त्रि क्षितिपालपौरान् ॥६४॥
पावृते शिखिभयं तमसा च मोहो
ह नैश्च भग्नपतितैर्न भवन्त्यमात्याः ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
४९६ बृहत्संहिता
ग्लायन्त्युदक्प्रभृति च क्रमशो द्विजाद्यान्
भङ्गे तु बन्धकिबधः कथितः कुमार्याः ॥६५॥
रज्जूसङ्गच्छेदने बालपीडा राज्ञो मातुः पीडनं मातृकायाः ।
यद्यत्कुर्युश्चारणा बालका वा तत्तत्तद्द्भावि पापं शुभं वा ॥६६॥
यदि इन्द्रध्वज पर मांस खाने वाला पक्षी, उल्लू, कबूतर, काक या उजली चिल्ह
बैठे तो राजा को अत्यन्त भय, नीलकण्ठ बैठे तो युवराज को भय और बाज बैठे तो
नेत्रभय करता है।
यदि ध्वज का छत्र भङ्ग हो जाय तो राजा की मृत्यु, उस पर मधुमक्खियाँ मुहाल
( छत्ता ) लगावें तो चोरों का उपद्रव, उल्का गिरे तो पुरोहित का नाश और वज्रपात हो
तो राजा की प्रधान रानी का नाश होता है।
ध्वज का पताका गिरे तो रानी का नाश, पिटक गिरे तो अवृष्टि, ध्वज मध्य भाग से
टूट जाय तो मन्त्री का नाश, आगे से टूट जाय तो राजा का नाश एवं मूल से टूट जाय तो
पुरवासियों का नाश करता है।
ध्वज यदि धुआँ से व्याप्त हो जाय तो अग्निभय, अन्धकार से व्याप्त हो जाय तो
विकलता और वहाँ पर सर्प दब कर मर जायँ या गिरें तो मन्त्रियों का नाश होता है।
ध्वज के उत्तर दिशा में कोई उत्पात हो तो ब्राह्मणों को, पूर्व में क्षत्रियों को, दक्षिण
में वैश्यों को और पश्चिम में कोई उत्पात हो तो शूद्रों को पीड़ित करता है तथा यदि शक्र-
कुमारी टूटे तो वेश्याओं का नाश होता है।
यदि इन्द्र-ध्वज उठाने के समय रस्सी कहीं से टूट जाय तो बालकों को और
मातृका ( तोरण का पार्श्ववर्ती काष्ठ ) टूट जाय तो राजमाता को पीड़ा होती है।
इन्द्रध्वज के समीप चारण गण और बालकों की चेष्टा के द्वारा भावी अशुभ या शुभ
फल ज्ञात होता है॥६२-६६॥
क्रव्यादा मांसाशिनो विहगाः। कौशिक उलूकः। कपोतः पारावतः। काको वायसः।
कङ्कः पक्षिविशेषः। गृध्रो वेति पाठः। एतैः केतुस्थितैरिन्द्रध्वजोपविष्टैर्नृपस्य राज्ञो महद्भय-
मुशन्ति कथयन्ति। चाषः पक्षी। तेन ध्वजस्थेन युवराजभयं वदन्ति। श्येनो वाजिको
निपतन्नुपविशन् विलोचनभयं चक्षुर्नाशं करोति।
तथा छत्रस्यातपत्रस्य भङ्गे स्फुटने पतने वा नृपस्य राज्ञो मृत्युर्भवति। मधुशब्देन
मधुमक्षिकोच्चते। मधु निलीनं संश्लिष्टं तस्करान् करोति। उल्काप्यथ पतिता पुरोहितं
हन्ति नाशयति। अशनिः पतिता पार्थिवस्य राज्ञो महिषीं प्रधानां स्त्रियं हन्ति।
पताका पतिता राज्ञ्या विनाशं करोति। पिटकस्य पात: पतनमवृष्टिमवर्षं करोति।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
इन्द्रध्वजसम्पदध्यायः ४९७
तथा केतोर्मध्याद् भङ्गो मन्त्रिणो हन्ति। अग्राद्भङ्गः क्षितिपालं राजानं निहन्ति। मूलाद्भङ्गः
पौरान् पुरजनान्निहन्ति।
तथा केतौ धूमावृते धूमेन व्याप्ते शिखिभयमग्निभयं भवति। तमसा वृते मोहो वैकल्यं
भवति। व्यालैर्व्याडैर्भग्नैः स्फुटितैः पतितैश्चामात्या मन्त्रिणो न भवन्ति। उदक्प्रभृतीत्युत्तरा-
दिदिक्चतुष्टये उत्पातैर्दुष्टैर्द्विजाद्यान् ब्राह्मणाद्यान् ग्लायन्ति पीडयन्तीत्यर्थः। तद्यथा-
उत्तरस्यां ब्राह्मणान्। पूर्वस्यां क्षत्रियान्। दक्षिणस्यां वैश्यान्। पश्चिमायां शूद्रान् इति। कुमार्या
भङ्गे स्फुटन बन्धकीनां वेश्यानां वधः कथित इति।
तथा रज्जूनां यत्र कुत्रचिच्छेदने च बालानां शिशूनां पीडा भवति। तथा मातृका-
यास्तोरणपार्श्वस्थस्य काष्ठस्य पीडने राज्ञो मातूर्णृपजनन्याः पीडनं भवति। चारणा विदग्धा
रङ्गवरा वा, बालकाः शिशवः, एते यद्यत्पापमनिष्टं शुभं वा कुर्युः, तत्तत्तादृग्भावि। तत्तत्तथा-
भूतं शुभमशुभं वा लोके भवतीत्यर्थः। कुलकम्। तथा च गर्गः-
प्रहृष्टमनसः सर्वे क्रीडेयुर्मुदिता यदि।
यदा जलेन गन्धैश्च विन्द्यात् सौभिक्षलक्षणम्।।
अमेध्यै रक्तकैः केशौर्भस्मना क्रन्दनेन च।
दुर्भिक्षपीडा विज्ञेया शस्त्रैश्चापि भयं वदेत्।। इति।।६२-६६।।
अथ विसर्जने विधिमाह-
दिनचतुष्टयमुत्थितमर्चितं समभिपूज्य नृपोऽहनि पञ्चमे।
प्रकृतिभिः सह लक्ष्म विसर्जयेद्वलभिदः स्वबलाभिविवृद्धये ।।६७।।
अपनी बल-वृद्धि के लिये चार दिन (द्वादशी से पूर्णिमा तक) पूजित, खड़े हुये
इन्द्र के ध्वज का मन्त्रियों के साथ होकर राजा पाँचवें दिन (प्रतिपदा के दिन) पूजन
करके विसर्जन करे।।६७।।
बलभिद इन्द्रस्य लक्ष्म चिह्नं स्वबलाभिविवृद्धये आत्मीयबलविवृद्ध्यर्थं नृपो राजा
पञ्चमेऽहनि दिवसे प्रतिपदि समभिपूज्य पूजयित्वा प्रकृतिभिर्मन्त्रिभिः सह विसर्जयेत्।
कीदृशं लक्ष्म? दिनचतुष्टयं द्वादशीप्रभृतिदिनचतुष्टयं पौर्णमास्यां यावदुत्थितम्, समुत्थितम्।
अर्चितं पूजितम्।।६७।।
इन्द्रध्वजविधानकर्तुः प्रभावमाह-
उपरिचरवसुप्रवर्तितं नृपतिभिरप्यनुसन्ततं कृतम्।
विधिमिममनुमन्य पार्थिवो न रिपुकृतं भयमाप्नुयादिति ।।६८।।
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायामिन्द्रध्वज-
सम्पदध्यायस्त्रिचत्वारिंशः ।।४३।।
बृ० भ० प्र०-३२
४९८ बृहत्संहिता
उपरिचर वसु द्वारा चलाई हुई और सदा राजाओं से की हुई इस विधि को करके
राजा शत्रुकृत भय को नहीं प्राप्त कर पाता है।।६८।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायामिन्द्रध्वजसम्पदध्यायस्त्रिचत्वारिंशः ॥४३॥
इमं विधिं पार्थिवो राजा अनुमन्य तमिन्द्रध्वजं सम्पूज्य न क्वचिदपि रिपुकृतं शत्रु-
कृतं भयं प्राप्नुयात्। कीदृशं विधिम्? उपरिचरवसुप्रवर्तितम्, उपरिचरेणोर्ध्वगामिना वसुना
राज्ञा प्रवर्तितम्। तथा नृपतिभी राजभिरप्यनुसन्ततमविच्छिन्नं कृतमिति।।६८।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृत्ताविन्द्रध्वज-
सम्पन्नाम त्रिचत्वारिंशोध्यायः ॥४३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
अथ नीराजनाध्यायः
अथ नीराजनं व्याख्यायते। तत्रादावेव कालनियमप्रदर्शनार्थमाह—
भगवति जलधरपक्ष्मक्षपाकरार्केक्षणे कमलनाभे।
उन्मीलयति तुरङ्गमकरिनरनीराजनं कुर्यात् ॥१॥
मेघरूप पलक तथा चन्द्र-सूर्यरूप दोनों नेत्र वाले भगवान् कमलनाभ के नेत्र
खोलने पर घोड़ा, हाथी और मनुष्यों को नीराजन ( जल का स्पर्श ) करना चाहिये॥१॥
भगवति परमैश्वर्ययुक्ते। कमलनाभे नारायणे। जलधरपक्ष्मक्षपाकरार्केक्षणे, जलधरा
मेघास्त एव पक्ष्माण्यक्षिरोमाणि ययोस्ते क्षपाकरार्केक्षणे। क्षपाकरश्चन्द्रः। अर्क आदित्य-
स्तावेवेक्षणे नेत्रे। उन्मीलयति विकाशयति सति। तुरङ्गमानामश्वानाम्। करिणां हस्तिनाम्।
नराणां मनुष्याणाम्। नीरेण जलेन अजनं स्पर्शनं कुर्यात्। अनेन नीराजनस्य वर्षासु निषेध
उक्त इति॥१॥
अथ कालसमयमाह—
द्वादश्यामष्टम्यां कार्तिकशुक्लस्य पञ्चदश्यां वा।
आश्वयुजे वा कुर्यान्नीराजनसंज्ञितां शान्तिम् ॥२॥
कार्तिक या आश्विन के शुक्ल पक्ष की द्वादशी, अष्टमी, पूर्णिमा या अमावास्या के
दिन नीराजन नामक शान्ति करनी चाहिये॥२॥
कार्तिकमासशुक्लपक्षद्वादश्यां तिथावष्टम्यां वा पञ्चदश्यां पूर्णिमायाममावास्यायां
वा। आश्वयुजशुक्लपक्षे एतास्वेव तिथिषु प्रोक्तासु वा नीराजनसंज्ञितां नीराजनाख्यां शान्तिं
कुर्यात्॥२॥
अथ तद्विधानमाह—
नगरोत्तरपूर्वदिशि प्रशस्तभूमौ प्रशस्तदारुमयम्।
षोडशहस्तोच्छ्रायं दशविपुलं तोरणं कार्यम् ॥३॥
नगर के ईशान कोण में उत्तम भूमि पर प्रशस्त वृक्ष से सोलह हाथ ऊँचा और दश
हाथ चौड़ा एक तोरण बनाना चाहिये॥३॥
नगरस्य पुरस्योत्तरपूर्वस्यामैशान्यां दिशि, प्रशस्तभूमौ शुभलक्षणसंयुतायां शल्यादि-
दोषवर्जितायामवनौ, प्रशस्तदारुमयं याज्ञिकवृक्षविनिर्मितम्। षोडशहस्तोच्छ्रायमुच्छ्रितं
दशहस्तविपुलं विस्तीर्णं तोरणं कार्यम्॥३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५०० बृहत्संहिता
अथ शान्तिगृहलक्षणमाह—
सर्जौदुम्बरककुभशाखामयशान्तिसद्म कुशबहुलम् ।
वंशविनिर्मितमत्स्यध्वजचक्रालङ्कृतद्वारम् ॥४॥
विजयसार, गूलर या अर्जुन वृक्ष की डालियों से युत तथा बाँसों से रचित मत्स्य
ध्वज और चक्रों से अलंकृत शान्तिगृह बनाना चाहिये ॥४॥
सर्जः । उदुम्बरः । ककुभः । एते सर्वे वृक्षविशेषाः । एषां शाखामयं लताविनिर्मितं शान्ति-
सद्म शान्तिगृहं कार्यम् । कुशबहुलं प्रभूतकक्षमयम् । तथा वंशविनिर्मितानि वेणुरचितानि
मत्स्यध्वजचक्राणि, मत्स्यो मीनः, ध्वजश्चिह्नम्, चक्रमायुधम् । एतैरलंकृतं शोभितं द्वारं
यस्य तथाभूतम् ॥४॥
अथाश्वादीनां दीक्षाविधानमाह—
प्रतिसरया तुरगाणां भल्लातकशालिकुष्ठसिद्धार्थान् ।
कण्ठेषु निबध्नीयात् पुष्ट्यर्थं शान्तिगृहगानाम् ॥५॥
भिलावा, शाली धान्य, कूठ और श्वेत सरसों को प्रतिसरा (कुङ्कुमरञ्जित या पीले
सूत्र) से पुष्टि के लिये शान्ति गृह में स्थित घोड़ों के गले में बाँधना चाहिये ॥५॥
तुरगाणामश्वानां प्रतिसरया कुङ्कुमरञ्जितेन सूत्रेणान्येन पीतेन वा कण्ठेषु गलेषु ।
भल्लातकं प्रसिद्धम् । शालयः प्रसिद्धाः । कुष्ठम् । सिद्धार्था गौरसर्षपाः । एतत्पुष्ट्यर्थं
पुष्टिकरणाय । शान्तिगृहगाणां शान्तिसद्मस्थानां निबध्नीयात् । तथा च काश्यपः—
शालिजातकसिद्धार्थान् कुष्ठं भल्लातकं तथा ।
अश्वेषु कण्ठे बध्नीयात् सप्ताहं शान्तिमाचरेत् ॥ इति ॥५॥
अथ शान्तिविधानमाह—
रविवरुणविश्वदेवप्रजेशपुरुहूतवैष्णवैर्मन्त्रैः ।
सप्ताहं शान्तिगृहे कुर्याच्छान्तिं तुरङ्गाणाम् ॥६॥
शान्तिगृह में सूर्य, वरुण, विश्वेदेव, ब्रह्मा, इन्द्र और विष्णु के मन्त्रों से सात दिन
तक घोड़ों की शान्ति करनी चाहिये ॥६॥
रविरादित्यः । वरुणोऽपाम्पतिः । विश्वेदेवा देवविशेषाः । प्रजेशो ब्रह्मा । पुरुहूत
इन्द्रः । विष्णुर्नारायणः । एषां सप्तभिर्मन्त्रैस्तुरङ्गाणामश्वानां शान्तिगृहे स्थितानां सप्ताहं
सप्तदिनानि शान्तिं कुर्यात् । तथा च काश्यपः—
पौष्टिकैर्विविधैर्मन्त्रैः पुरोधा ज्वलनं हुतेत् ।
हुतान्ते भोजयेद्विप्रान् दक्षिणां विपुलां ददेत् ॥ इति ॥६॥
अथाश्वानां किं कुर्यादित्याह—
अभ्यर्चिता न परुषं वक्तव्या नापि ताडनीयास्ते ।
पुण्याहशङ्खतूर्यध्वनिगीतरवैर्विमुक्तभयाः ॥७॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
नीराजनाध्यायः ५०१
पुण्याहवाचन, शङ्खध्वनि, भेरी की ध्वनि तथा गीत के शब्दों से भयरहित, पूजित
घोड़े को डराना और चाबुक आदि से मारना नहीं चाहिये।।७।।
ते अश्वा अभ्यर्थिताः पूजिताः। परुषमप्रियं न वक्तव्याः। नापि ते ताडनीयाः। कषादि-
भिर्न हन्तव्याः। तथा पुण्याहरवैः शुभवाक्यशब्दैः माङ्गलीयैर्कवचनैः शङ्खध्वनिभिः शङ्ख-
शब्दैः। तूर्यध्वनिभिः तूर्यशब्दैः। गीतरवैर्गीतशब्दैश्च। विमुक्तं परित्यक्तं भयं भीतिर्यैस्ते
तथाविधाः कार्याः।।७।।
ततः सप्ताहात् परतः किं कुर्यादित्याह—
प्राप्तेऽष्टमेऽह्नि कुर्यादुदङ्मुखं तोरणस्य दक्षिणतः।
कुशचीरावृतमाश्रममग्निं पुरतोऽस्य वेद्यां च॥८॥
आठवें दिन तोरण के दक्षिण तरफ आगे स्थित वेदी पर कुशा और वृक्षवल्कल से
ढकी हुई अग्नि का स्थापन करना चाहिये।।८।।
प्राप्तेऽष्टम इति। ततोऽष्टमेऽह्नि दिवसे प्राप्ते तोरणस्य प्राङ्निर्दिष्टस्य दक्षिणभागे
आश्रममुदङ्मुखमुत्तराभिमुखं कुशचीरावृतं कुशैर्दर्भैश्चीरैर्वृक्षवल्कलैरावृतं छादितं कुर्यात्।
अस्य पुरतोऽग्रतो वेद्यामग्निं कुर्यात्। वेदीलक्षणमत्राचार्येणोक्तमस्माभिरन्यशास्त्रात् प्रदर्श्यते—
यज्ञे चतुःषष्टिकरा विवाहे वेदी द्विजानां द्विनरप्रमाणा।
कार्या ततोऽष्टांशशमक्रमेण राजन्यवैश्यवृषलान्त्यजानाम्।।
तथा च—
सप्तहस्ता ब्राह्मणानां वेदी यज्ञे प्रकीर्तिता।
षट्करा क्षत्रियाणां तु वैश्यानां पञ्च कीर्तिता।।
चतुर्हस्ता तु शूद्राणां विवाहेऽपि विनिश्चिता।
अलाभे सर्ववर्णानां चतुर्हस्ता प्रकीर्तिता।।
व्यन्तराणामतो न्यूना निर्दिष्टा मुनिभिः सदा।
अतो न्यूनाधिका वेदी यजमानस्य मृत्युदा।।
तथा च—
यज्ञे विवाहे वक्ष्यामि वेदिमानं समासतः।
त्रिःसप्तहस्तविस्तारा ब्राह्मणानां शुभावहा।।
क्षत्रियाणां पञ्चदशी वैश्यानां नवसम्मिता।
सप्तहस्ता तु शूद्राणां शिल्पिनों पञ्च कीर्तिता।।
त्रिहस्ता व्यन्तराणां तु वेदी सर्वत्र कीर्तिता।
भुवोऽपरोधे मर्त्यानां चातुर्वर्ण्यैः प्रकीर्तिता।।
पञ्चहस्ता कृता वेदी सर्वमाङ्गल्यदायिका।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५०२ बृहत्संहिता
एवं प्रमाणं ज्ञात्वा तस्याः शुभाशुभलक्षणमाचार्येणैवोक्तम्—
वेदीशुभाशुभविधानविधौ प्रदिष्टा दिक्स्थानमानाभ्यधिका न हीना।
भ्रष्टा प्रमाणेन करोति भङ्गं दिग्वक्रसंस्था न च सिद्धिदा स्यात्।।
प्राग्भागहीना नगरस्य नेष्टा पुरोधसो दक्षिणभागवक्रा।
नरेन्द्रजायाशुभदा परस्यामुद्गबलेशस्य नृपस्य मध्ये।। इति।
तथा च काश्यपः—
अष्टमेऽह्नि पुरस्कृत्य राजा पौरजनैर्वृतः।
गच्छेच्छान्तिगृहं हृष्टः शङ्खतूर्यरवैः सह।। इति।।८।।
अथ सम्भाराणां लक्षणमाह—
चन्दनकुष्ठसमङ्गाहरितालमनःशिलाप्रियङ्गुवचाः ।
दन्त्यमृताञ्जनरजनीसुवर्णपुष्यग्निमन्थाश्च ।।९।।
श्वेतां सपूर्णकोशां कटम्भरात्रायमाणसहदेवीः ।
नागकुसुमं स्वगुप्तां शतावरीं सोमराजीं च ।।१०।।
कलशेष्वेताः कृत्वा सम्भारानुपहरेद्वलिं सम्यक् ।
भक्ष्यैर्नानाकारैर्मधुपायसयावकप्रचुरैः ।।११।।
चन्दन, कूठ, मञ्जीठ, हरिताल, मैनशिल, कंगनी ( कौन ), वच, गुरुच, अञ्जन,
हलदी, सुवर्णपुष्पी, अग्निमन्था ( अरणी ), श्वेता ( गिरिकर्णी = अपराजिता ), पूर्णकोशा,
महाश्वेता ( उजला गंगा फल ), त्रायमाण ( चिरायते का फल ), सहदेवी, नागपुष्प,
स्वगुप्ता ( क्यवाँच = कवाछ ), शतावरी, सोमवल्ली—इन सब ओषधियों को बराबर-
बराबर लेकर पूर्ण कलश में शहद, पायस देकर यावकों ( कुरथियों ) से युत अनेक
प्रकार के भक्ष्य पदार्थों के साथ बलि देना चाहिये।।९-११।।
चन्दनं मलयजम्। कुष्ठं प्रसिद्धम्। समङ्गा मञ्जिष्ठा। हरितालं प्रसिद्धम्। मनःशिला
प्रसिद्धैव। प्रियङ्गुर्गन्धप्रियङ्गुः। वचा प्रसिद्धैव। दन्ती प्रसिद्धैव। अमृता गुडूची। अञ्जनं
स्रोतोञ्जनं प्रसिद्धं सौभाञ्जनं वा। रजनी हरिद्रा। सुवर्णपुष्पी प्रसिद्धैव। अग्निमन्था तर्कारी।
श्वेता गिरिकर्णिका, तां च सपूर्णकोशां पूर्णकोशया सह। कटम्भरां महाश्वेताम्।
त्रायमाणं प्रसिद्धम्। सहदेवीं सहगन्धाम्। नागकुसुमं नागपुष्पम्। स्वगुप्तामात्मगुप्तां
कपिकच्छुमित्यर्थः। शतावरी प्रसिद्धा। सोमराजी सोमवल्ली।।
एताश्चौषधीः कलशेषु पूर्णघटेष्वभ्यन्तरे कृत्वा संस्थाप्य सम्भारानेतानेव ततः
सम्यग्यथाविधानेन बलिमुपहरेत् ढौकयेत्। भक्ष्यैर्मोदकैर्लोपिकापूपादिभिः। नानाकारैर्बहु-
विधैः। कीदृशैर्मधुपायसयावकप्रचुरैः। मधु माक्षिकम्। पायसं पयोविकारो यत्किञ्चित्क्षीर-
सम्भवम्। यावकं यावप्रकारः। एतैः प्रचुराः प्रभूता येषु तैः।।९-११।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
नीराजनाध्यायः ५०३
अन्यच्च—
खदिरपलाशोदुम्बरकाश्मर्यश्वत्थनिर्मिताः समिधः ।
स्रुक् कनकाद्रजताद्वा कर्तव्या भूतिकामेन ॥१२॥
खैर, ढाक, गूलर, गम्भारी और पीपल की लकड़ी की समिधा बनाकर सम्पत्ति की
इच्छा करने वाले राजा को सोना या चाँदी की स्रुवा बनानी चाहिये॥१२॥
खदिरः। पलाशः। उदुम्बरः। काश्मरी। अश्वत्थः। एते सर्व एव वृक्षविशेषा याज्ञिकाः
सुप्रसिद्धाः। एभ्यो निर्मिताः सम्भूताः समिधः कार्याः। तथा भूतिकामेन समृद्धिरिच्छता
स्रुक् कनकात् सुवर्णात् रजताद्वा कर्तव्या॥१२॥
ततः किं कुर्यादित्याह—
पूर्वाभिमुखः श्रीमान् वैयाघ्रे चर्मणि स्थितो राजा ।
तिष्ठेदनलसमीपे तुरगभिषग्दैववित्सहितः ॥१३॥
ब्याघ्र के चर्म पर पूर्वाभिमुख होकर अग्नि के समीप में वैद्य और ज्योतिषी के
साथ श्रीमान् राजा बैठे॥१३॥
राजा नृपः। श्रीमान् श्रीर्विद्यते यस्य। त्रिवर्गसमाश्रयः। श्रीमानित्यनेन राज्ञो महिमानं
दर्शयति। सकलप्रतिपत्तियुक्तस्तत्रस्थ इत्यर्थः। पूर्वाभिमुखः पूर्वस्यां दिशि निरीक्षमाणो
वैयाघ्रे व्याघ्रस्य चर्मणि स्थित उपविष्टः। अनलसमीपेऽग्निसन्निधौ तुरगभिषग्दैववित्सहितः,
तुरगभिषजा अश्ववैद्येन दैवविदा सांवत्सरिकेण सहितः संयुक्तस्तत्र तिष्ठेत्॥१३॥
अथ दैवविदा तत्र किं कार्यमित्याह—
यात्रायां यदभिहितं ग्रहयज्ञविधौ महेन्द्रकेतौ च ।
वेदीपुरोहितानललक्षणमस्मिंस्तदवधार्यम् ॥१४॥
यात्रा नामक पुस्तक के ग्रहयज्ञविधि में तथा इन्द्रध्वजलक्षणाध्याय में वेदी, पुरोहित
और अग्नि के जो लक्षण कहे हैं, वह इस नीराजनाध्याय में भी समझना चाहिये॥१४॥
वेद्या अग्न्यागारस्य। पुरोहितस्य हेतुः। अनलस्याग्नेः। लक्षणं यात्रायामभिहितं
कथितम्। क्व ग्रहयज्ञविधौ। ग्रहाणां यज्ञविधाने। तथा महेन्द्रकेताविन्द्रध्वजे च यदुक्तं
तदस्मिन्नीराजने अवधार्यं लक्षणीयमिति। तथा च यात्रायां ग्रहयज्ञे—
ग्रहयज्ञमतो वक्ष्ये तत्र निमित्तानि लक्षयेद्धेयाम्।
भङ्गो मानोनायां दिग्भ्रष्टायामसिद्धिborderश्च।।
नगरपुरोहितदेवीसेनापतिपार्थिवक्षयं कुरुते।
प्राग्दक्षिणापरोत्तरमध्यमभागेषु या विकला।।
तथा च पुरोहितस्य—
कम्पोच्छ्वासविजृम्भणप्रचलनस्वेदाश्रुपातक्षुधो-
द्वाराद्यं च पुरोधसः स्मृतिविपच्चानिष्टमन्यच्छुभम्।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५०४ बृहत्संहिता
आज्यं केशापिपीलकामलयुतं सत्त्वावलीढं च य-
तन्नेष्टं शुभमन्यथोपकरणं द्रव्याण्यनूनानि च ।।
तथा चानललक्षणम्—
उत्थाय स्वयमुज्ज्वलार्चिरनलः स्वाहावसाने हवि-
र्भुङ्क्ते देवसुखप्रदक्षिणगतिः स्निग्धो महान् संहतः ।
निर्धूमः सुरभिः स्फुलिङ्गरहितो यात्रानुलोमो मृदु-
र्मुक्तेन्दीवरकाञ्चनद्युतिधरो वह्निः श्रियं यच्छति ।।
इष्टद्रव्यघतातपत्रतुरगश्रीवृक्षशैलाकृति-
र्भेर्यब्दोदधिदुन्दुभीशकटस्निग्धस्वनैः पूजितः ।
नेष्टः प्रोक्तविपर्यये हुतवहः स्निग्धोऽन्यथापीष्टदः
सव्येऽङ्गे नृपतेर्दहन्नतिहितः शेषं च लोकाद्वदेत् ।।
तथा महेन्द्रकेताविहैवोक्तम्—
स्वाहावसानसमये स्वयमुज्ज्वलार्चिः ।। इति ।। १४ ।।
ततः किं कुर्यादित्याह—
लक्षणयुक्तं तुरगं द्विरदवरं चैव दीक्षितं स्नातम् ।
अहतसिताम्बरगन्धस्रग्धूमाभ्यर्चितं कृत्वा ।। १५ ।।
आश्रमतोरणमूलं समुप नयेत् सान्त्वयन् शनैर्वाचा ।
वादित्रशङ्खपुण्याहनिःस्वनापूरितदिगन्तम् ।। १६ ।।
वक्ष्यमाण लक्षणों से युत घोड़ा और हाथी का अक्षत, श्वेत वस्त्र, माला, धूप आदि से
पूजन कर अनेक प्रकार के वाद्य और पुण्याह शब्दों से युत अपने आश्रम के समीपस्थित तोरण
के पास मधुर वाणियों से सान्त्वना देते हुए धीरे-धीरे लाना चाहिये ।। १५-१६ ।।
तुरगमश्वम् । द्विरदवरं हस्तिप्रधानं च । लक्षणयुक्तं तुरङ्गं वक्ष्यमाणैः शोभनैरश्वलक्षणै-
र्दीर्घग्रीवाक्षिकूट इत्यादिलक्षणैश्च युक्तम् । तथा द्विरदवरैर्हस्तिलक्षणैस्ताम्रोष्ठतालुवदना
इत्यादिकैश्च युक्तम्। दीक्षितं कृतदीक्षं च स्नातम् । अहतेनाक्षतेन सितेन शुक्लेनाम्बरेण
वस्त्रेण स्रग्भिर्मालाभिर्धूपैर्गुग्गुलुप्रभृतिभिरभ्यर्चितं पूजितं कृत्वा ।
तत आश्रमतोरणमूलम् स्वाश्रमसमीपे यत्तोरणं तन्मूलं तत्र वाचा गिरा सान्त्वयन्
शान्तिं कुर्वन् शनैः शनैर्मन्दं मन्दं समुप नयेत् प्रापयेत्। कीदृशं तोरणमूलम्? वादित्रशङ्ख-
पुण्याहनिःस्वनापूरितदिगन्तम्। वादित्राणां पटहमृदङ्गानां पुण्याहानां शुभशब्दानां निःस्वनैः
शब्दैरापूरिता जडीकृता दिगन्ता यत्र तथाभूतम् ।। १५-१६ ।।
अथाश्वगजयोश्चेष्टितमाह—
यद्यानीतस्तिष्ठेद्दक्षिणचरणं हयः समुत्क्षिप्य ।
स जयति तदा नरेन्द्रः शत्रून्नचिराद्विना यत्नात् ।। १७ ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
नीराजनाध्यायः ५०५
त्रस्यन्नेष्टो राज्ञः परिशेषं चेष्टितं द्विपहयानाम्।
यात्रायां व्याख्यातं तदिह विचिन्त्यं यथायुक्ति ॥१८॥
जिस राजा के द्वारा लाया गया घोड़ा दक्षिण चरण उठाकर खड़ा रहे, वह राजा
शीघ्र ही विना परिश्रम शत्रु को जीत लेता है। यदि घोड़ा डर जाय तो राजा का शुभ नहीं
होता। यहाँ घोड़ा का ग्रहण उपलक्षणमात्र है, अतः घोड़े की जगह हाथी को भी लेना
चाहिये। हाथी और घोड़े की शेष चेष्टाओं का फल 'यात्रा' नामक ग्रन्थ में जिस प्रकार
मैंने कहा है, उसी प्रकार युक्तिपूर्वक यहाँ पर भी विचार करना चाहिये ।।१७-१८।।
यद्यानीत इति । अत्र हयग्रहणमुपलक्षणार्थम्। तेन हयोऽश्वो द्विरदवरो वा हस्ती
यद्यानीतस्तत्र दक्षिणचरणं दक्षिणपादं समुत्क्षिप्य तिष्ठेत्, तदा स नरेन्द्रो राजा शत्रून्
रिपूनचिराच्छीघ्रमेव विना यत्नात् प्रयत्नं विना अनुद्यमेनैव जयति।
त्रस्यन्नुद्विजन् राज्ञो नृपस्य नेष्टो न शुभः। परिशेषमन्यच्चेष्टितं शुभाशुभसूचकं
द्विपहयानां हस्त्यश्वानां यात्रायां व्याख्यातं कथितम्। तथा च—
मुहुर्मुहुर्मूत्रशकृत् करोति न ताड्यमानोऽप्यनुलोमयायी।
अकार्यभीतोऽश्रुविलोचनश्च शिवं न भर्तुस्तुरगोऽभिधत्ते ।।
आरोहति क्षितिपतौ विनयोपपन्नो
यात्रानुगोऽन्यतुरगं प्रति हेषते च।
वक्त्रेण वा स्पृशति दक्षिणमात्मपार्श्वं
योऽश्वः स भर्तुरचिरात् प्रतनोति लक्ष्मीम्।। इत्यादि।
तथा च गजस्य—
स्खलितगतिरकस्मात् त्रस्तकर्णोऽतिदीनः
श्वसिति मृदु सुदीर्घं न्यस्तहस्तः पृथिव्याम्।
द्रुतमुकुलितदृष्टिः स्वप्नशीलो विलोमो
भयकृदहितभक्षी नैकशोऽसृक् शकृच्च।।
वल्मीकस्थाणुगुल्मक्षुपतरुमथनः स्वेच्छया हृष्टदृष्टि-
र्यायाद्यात्रानुलोमं त्वरितपदगतिर्वक्रमुन्नाम्य चोच्चैः।
कक्ष्यासन्नाहकाले जनयति च मुहुः शीकरं बृंहितं वा
तत्कालं वा मदाप्तिर्जयकृदथ रदं वेष्टयन् दक्षिणं वा।।
एवमादिकं यदुक्तं तदिहास्मिन्नीराजने यथायुक्ति यथासम्भवं विचिन्त्यं विचार्यम्।
यत्सम्भवति तच्चिन्तनीयमित्यर्थः।
'प्रद्वेषो यवसाम्भसां प्रपतनम्' इत्यादिकमश्वस्य सम्भवति। तथा गजस्य—
क्षीरवृक्षफलपुष्पपादपेष्वापगातटविघट्टितेन वा।
वाममध्यरदभङ्गखण्डनम्................................................... ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५०६ बृहत्संहिता
इत्यादिना सम्भवति।। इति ।।१७-१८।।
ततः किं कुर्यादित्याह—
पिण्डमभिमन्त्र्य दद्यात् पुरोहितो वाजिने स यदि जिघ्रेत् ।
अशनीयाद्वा जयकृद्विपरीतोऽतोऽन्यथाभिहितः ।।१९।।
पुरोहित अन्न के पिण्ड को अभिमन्त्रित करके घोड़े को दे दे। यदि घोड़ा उस अन्न
के पिण्ड को सूँघे या कुछ खा जाय तो राजा की विजय करने वाला, अन्यथा पराजय
करने वाला होता है।।१९।।
पुरोहित आचार्यों वाजिने अश्वाय पिण्डमन्नपिण्डमभिमन्त्र्य दद्यात् प्रयच्छेत्। सोऽश्वो
यदि तत् पिण्डं जिघ्रेत् किञ्चिदशनीयाद् भक्षयेद् वा, तदा जयकृत्, राज्ञां जयं करोति। अतो-
ऽन्यथा यदि न जिघ्रन्नपि भक्षयेत्, तदा विपरीतोऽभिहितः पराजयकृदुक्त इति ।।१९।।
अथ नीराजनमाह—
कलशोदकेषु शाखामाप्लाव्यौदुम्बरीं स्पृशेत् तुरगान् ।
शान्तिकपौष्टिकमन्त्रैरेवं सेनां सनृपनागाम् ।।२०।।
गूलर की एक छोटी-सी डाली को कलशजल में डुबाकर शान्तिक और पौष्टिक
मन्त्रों से घोड़ा, राजा, हाथी और सेनाओं को स्पर्श ( सिक्त ) करे।।२०।।
कलशोदकेषु कलशस्थजलेषु प्राक्स्थापितेष्वोषधिमिश्रितेष्वौदुम्बरीमुदुम्बरवृक्षसम्भवां
शाखां लतामाप्लाव्य मज्जयित्वा तया तुरगान् अश्वान् स्पृशेत्। शान्तिकैः पौष्टिकैश्च
मन्त्रैः सह। एवमनेन प्रकारेण सनृपनागां सेनां स्पृशेत्। नृपो राजा। नागा हस्तिनः। तत्संयुक्तां
चमूं स्पृशेत् ।।२०।।
ततः किं कुर्यादित्याह—
शान्तिं राष्ट्रविवृद्ध्यै कृत्वा भूयोऽभिचारकैर्मन्त्रैः ।
मृण्मयमरिं विभिन्द्याच्छूलेनोरःस्थले विप्रः ।।२१।।
फिर ब्राह्मण राष्ट्र की वृद्धि के लिये शान्ति करके अभिचार कर्म में उक्त आथर्वण
मन्त्रों को पढ़कर मिट्टी की बनाई हुई शत्रु की मूर्ति के वक्षःस्थल को तीक्ष्ण शूल से
फाड़े।।२१।।
भूयः पुना राष्ट्रविवृद्ध्यै राष्ट्रसंवर्धनाय शान्तिं कृत्वा ततोऽभिचारकैर्मन्त्रैः, अभिचार-
कर्मणि ये मन्त्रा आथर्वणा उक्तास्तैर्मन्त्रैर्मृण्मयं मृत्तिकारचितमरिं शत्रुमुरःस्थले वक्षःप्रदेशे
विप्रो ब्राह्मणः शूलेनाग्रतीक्ष्णेन काष्ठेन विभिन्द्याद् विदारयेत् ।।२१।।
ततः किं कुर्यादित्याह—
खलिनं हयाय दद्यादभिमन्त्र्य पुरोहितस्ततो राजा ।
आरुह्योदक्पूर्वां यायान्नीराजितः सबलः ।।२२।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
नीराजनाध्यायः ५०७
बाद में पुरोहित खलीन ( लगाम ) को अभिमन्त्रित करके घोड़े के मुख में दे।
फिर उस पर नीराजन किया हुआ राजा बैठकर सेनाओं के साथ ईशान कोण की ओर
गमन करे।।२२।।
ततोऽनन्तरं पुरोहितः खलिनं कविकामभिमन्त्र्य मन्त्रयित्वा हयायाश्वाय दद्यात् प्रयच्छेत्।
तस्मिन् नृप आरुह्य नीराजितः सबलो बलसहितः सेनासहित उदक्पूर्वामैशानीं यायाद्
गच्छेत्।।२२।।
कथं राजा गच्छेदित्याह—
मृदङ्गशङ्खध्वनिहृष्टकुञ्जरस्रवन्मदामोदसुगन्धमारुतः ।
शिरोमणिप्रान्तचलत्प्रभाचयैर्ज्वलन् विवस्वानिव तोयदात्यये ॥२३॥
हंसपङ्क्तिभिरितस्ततोऽद्रिराट् सम्पतद्भिरिव शुक्लचामरैः ।
मृष्टगन्धपवनानुवाहिभिर्धूयमानरुचिरस्रगम्बरः ॥२४॥
नैकवर्णमणिवज्रभूषितैर्भूषितो मुकुटकुण्डलाङ्गदैः ।
भूरिरत्नकिरणानुरञ्जितः शक्रकार्मुकरुचिं समुद्वहन् ॥२५॥
उत्पतद्भिरिव खं तुरङ्गमैर्दारयद्भिरिव दन्तिभिर्धराम्।
निर्जितारिभिरिवामरैर्नरैः शक्रवत् परिवृतो व्रजेन्नृपः ॥२६॥
मृदङ्ग और शङ्ख की ध्वनि से हर्षित होकर हाथियों के झरते हुये मदजलों की सुगन्धि
से युत वायु वाला ( क्योंकि शरद् ऋतु में सुगन्धित वायु चलती है ) और मुकुट में जड़ी
हुई मणियों के प्रान्त भाग में चलित किरणों से युत शारदीय सूर्य की तरह ( क्योंकि शरद्
ऋतु में सूर्य तेजस्वी होते हैं ) राजा अथवा सुगन्धित वायु को सेवन करने वाले शुक्ल
चामरों से कम्पमान सुन्दर माला और वस्त्र वाले मानों हंसपंक्तियों से व्याप्त और सुगन्धियुत
वायुओं से युत हिमालय की तरह राजा अथवा अनेक वर्ण वाले रत्न तथा हीरों से व्याप्त
मुकुट, कुण्डल और बाजू से भूषित होने के कारण इन्द्रधनु की कान्ति धारण किया हुआ
राजा अथवा उड़ते हुये घोड़े, पृथ्वी को विदारण करते हुये हाथी और शत्रु को जीतने वाले
मनुष्यों के साथ मानो देवताओं से घिरे हुये इन्द्र के समान राजा गमन करे।।२३-२६।।
मृदङ्गेति । नृपो राजा नीराजितस्तोयदात्यये शरदि विवस्वानादित्यो ज्वलन् कान्तिमानिव
व्रजेत् । तोयदा मेघास्तेषामत्ययो विनाशः शरदित्यर्थः । कीदृशः ? मृदङ्गशङ्खध्वनिहृष्टकुञ्ज-
रस्रवन्मदामोदसुगन्धमारुतः, मृदङ्गा वादित्रविशेषाः, शङ्खाः प्रसिद्धाः, मृदङ्गशङ्खानां योऽसौ
ध्वनिः शब्दस्तेन हृष्टा मुदिता ये कुञ्जरा हस्तिनस्तेषां स्रवन्मदं मदजलं तस्यामोदः सौरभ्यं
तेन सुगन्धीकृतो यो मारुतो वायुस्तेन यो युक्तः स तथोक्तः । यतः शरदि किल सुगन्धो
मारुतो वहति । तथा शिरोमणयश्चूडारत्नानि तेषु प्रान्तमग्रं तत्र चलन्तः स्फुरन्तो ये प्रभाचया
रश्मिसमूहास्तैर्ज्वलन् देदीप्यमानः। शरदि किल सूर्यस्तेजस्वी भवति।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५०८ बृहत्संहिता
अथवा अद्रिराट् पर्वतराजो हिमवानिव व्रजेत्। इतस्ततः सर्वतः शुक्लचामरैः सितै-
र्बालव्यजनैः सम्पतद्भिस्तदभिमुखं गच्छद्भिः। धूयमानाश्चाल्यमाना रुचिरा दीप्तिमत्यः स्रजो
माला अम्बराणि च वस्त्राणि यस्य स तथोक्तः। कीदृशैश्चामरैः? मृष्टगन्धपवनानुवाहिभिः।
मृष्टं गन्धं सुगन्धं पवनं वातं येऽनुवहन्ति सेवन्ते तैस्तथाभूतैः। अत एवोत्प्रेक्षते—हंस-
पंक्तिभिरितस्ततः सर्वतः सम्पतद्भिर्मृष्टगन्धपवनानुवाहिभिः सुगन्धमारुतानुवाहिभिरद्रिराडिव।
अथवा शक्रकार्मुकरुचिमिन्द्रधनुःकान्तिं समुद्वहन् वाहयन् व्रजेत्। मुकुटकुण्ड-
लाङ्गदैर्भूषितः मुकुटं मौलिभूषणम्, कुण्डलं कर्णाभरणम्, अङ्गदाः कटकास्तैर्भूषितो-
ऽलंकृतः। कीदृशैः? नैकवर्णमणिवज्रभूषितैः, नैकवर्णा बहुवर्णा ये मणयो रत्नानि, वज्रं
हीरकम्, तैर्भूषिता अलंकृता ये मुकुटकुण्डलाङ्गदास्तैर्भूषितोऽलंकृतः। तथा भूरिरत्नानां
बहूनां मणीनां ये किरणा रश्मयस्तैरनुरञ्जितो विच्छुरितस्तदा शक्रकार्मुकरुचिं समुद्वहन्।
यतः शक्रकार्मुकस्य कान्तिर्नानावर्णा भवति।
अथवा शक्रवदिन्द्रवत्परिवृतः परिवारयुक्तो व्रजेत्। तुरङ्गमैरश्वैः खमाकाशमुत्पतद्भिरिव।
यत इन्द्र आकाशे गच्छति। तथा दन्तिभिर्हस्तिभिर्धरां भूमिं धारयद्भिरिव। यतो मत्तदन्तिनो
भूमिं विदारयन्ति। नरैर्मनुष्यैर्निर्जितारिभिर्जितशत्रुभिरमरैर्देवैरिव परिवृतः। अतीवोज्ज्वलं
वेषधारित्वात्। अत एवोत्प्रेक्षते—शक्रवदिति।।२३-२६।।
अन्यदप्याह—
सवज्रमुक्ताफलभूषणोऽथवा सितस्रगुष्णीषविलेपनाम्बरः।
धृतातपत्रो गजपृष्ठमाश्रितो घनोपरीवेन्दुतले भृगोः सुतः।।२७।।
अथवा हीरा-मोती से युत श्वेत माला, श्वेत पगड़ी, श्वेत चन्दन तथा श्वेत वस्त्रों से
युत, छत्रधारी और हाथी पर बैठा हुआ राजा मेघ के ऊपर और चन्द्र के नीचे विराजमान
शुक्र की तरह गमन करे। यहाँ मेघ के स्थान पर हाथी, चन्द्र के स्थान पर छत्र और
शुक्र के स्थान पर राजा को समझना चाहिये।।२७।।
अथवैवं व्रजेत्। सवज्रमुक्ताफलभूषणः, वज्रं हीरकम्, सवज्राणि वज्रसहितानि मुक्ता-
फलभूषणानि यस्य। सितस्रगुष्णीषविलेपनाम्बरः, सिताः शुक्ला याः स्रजो मालाः।
सिताश्चोष्णीषाः पट्टविशेषाः। सितानि च विलेपनानि समालम्भनानि। सितान्यम्बराणि वस्त्राणि
च यस्य स तथाभूतः। धृतातपत्रः। धृतमातपत्रं छत्रं यस्य। गजपृष्ठं हस्तिपृष्ठं समाश्रितः।
अत एवोत्प्रेक्षते—भृगोः सुतः शुक्रो घनोपरि मेघपृष्ठे इन्दोश्चन्द्रस्य तले अधोभागे
स्थित इव। मेघस्थानीयो गजः। चन्द्रस्य स्थानीयं छत्रम्। शुक्रसंस्थाने नृप इति।।२७।।
अथ सैन्यचेष्टितमाह—
सम्प्रहृष्टनरवाजिकुञ्जरं निर्मलप्रहरणांशुभासुरम्।
निर्विकारमरिपक्षभीषणं यस्य सैन्यमचिरात् स गां जयेत्।।२८।।
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां नीराजनाध्यायश्चतुश्चत्वारिंशः।।४४।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
नीराजनाध्यायः ५०९
जिस राजा के हर्षित मनुष्य, घोड़े और हाथियों से युत, निर्मल खड्ग आदि से
प्रकाशमान, विकाररहित और शत्रु के लिये भयावह सेनागण हों, वह शीघ्र ही पृथ्वी को
जीत लेता है।।२८।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां नीराजनाध्यायश्चतुश्चत्वारिंशः ॥४४॥
यस्य राज्ञ ईदृशं सैन्यं स राजा अचिराच्छीघ्रमेव गां भूमिं जयेत् स्वीकरोति। कीदृशम्?
सम्प्रहृष्टजनवाजिकुञ्जरम्, सम्प्रहृष्टाः प्रमुदिता नरा मनुष्याः। वाजिनोऽश्वाः, कुञ्जरा यत्र।
तथा निर्मलानां प्रहरणानां खड्गादीनां ये अंशवो रश्मयस्तैर्भासुरं देदीप्यमानम्। निर्विकारं
विकाररहितम्। निरुत्पातमित्यर्थः। अरिपक्षभीषणं शत्रुपक्षभयावहमिति।।२८।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ नीराजन-
विधिर्नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥४४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
अथ खञ्जनकलक्षणाध्यायः
अथ खञ्जनकलक्षणाध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावेवागमप्रदर्शनार्थमाह—
खञ्जनको नामायं यो विहगस्तस्य दर्शने प्रथमे।
प्रोक्तानि यानि मुनिभिः फलानि तानि प्रवक्ष्यामि ॥१॥
खञ्जन नामक पक्षी के प्रथम दर्शन होने पर गर्ग आदि मुनियों ने जो फल कहे हैं,
उनको मैं यहाँ पर कहता हूँ॥१॥
अयं खञ्जनकनामा विहगः पक्षी तस्य प्रथमे दर्शने, आदौ यस्मिन् दिने दृश्यते तत्र
मुनिभिर्गर्गादिभिर्यानि फलानि कथितानि प्रोक्तानि तानि प्रवक्ष्यामि कथयामीति।
खञ्जनकः श्रावणपूर्वकमासचतुष्टयं न दृश्यत इति स्थितिः। अत उक्तं दर्शने प्रथमे
इति॥१॥
तत्र तावच्चत्वारः खञ्जनका भवन्ति, तेषां नामानि फलं चाह—
स्थूलोभ्युन्नतकण्ठः कृष्णगलो भद्रकारको भद्रः।
आकण्ठमुखात् कृष्णः सम्पूर्णः पूरयत्याशाम् ॥२॥
कृष्णो गलेऽस्य बिन्दुः सितकरटान्तः स रिक्तकृद्रिक्तः।
पीतो गोपीत इति क्लेशकरः खञ्जनो दृष्टः ॥३॥
स्थूल शरीर वाला, उन्नत और काले गले वाला खञ्जन पक्षी भद्रसंज्ञक है, यदि यह
दिखाई दे तो शुभ होता है। जिसका मुख से लेकर कण्ठ तक काला हो, वह खञ्जन
पक्षी सम्पूर्णसंज्ञक है, यह सम्पूर्ण इच्छाओं को पूर्ण करता है। जिसके गले में काली
बिन्दी तथा श्वेत कपोल हो वह रिक्तसंज्ञक खञ्जन सब शून्य करता है और पीला खञ्जन
गोपीत संज्ञक है, यदि यह दिखाई दे तो क्लेश करता है॥२-३॥
स्थूलो बृहत्कायः। अभ्युन्नतकण्ठ उच्चग्रीवः। कृष्णगलः असितकण्ठः। स भद्रो
नाम विहगो भद्राख्यः पक्षी। स च दृष्टो भद्रकारकः, भद्रं श्रेयः करोति। भद्रः सम्पूर्णो
रिक्तो गोपीत इत्येता अन्वर्थसंज्ञा। आकण्ठमुखात् कृष्णः, मुखाद् वक्त्रादारभ्य कण्ठं
गलं यावत्कृष्णोऽसितवर्णः सम्पूर्णानामा स चाशामिच्छां पूरयति परिपूर्णं करोति।
कृष्णो गलेऽस्य बिन्दुरिति। अस्य विहगस्य गले कण्ठे कृष्णोऽसितो बिन्दुस्तथा
सितकरटान्तः शुक्लकपोलः स रिक्तसंज्ञः। स च रिक्तकृद्रिक्तफलः शून्यं सर्वं करोति।
यः पीतः पीतवर्णः स च गोपीतनामा खञ्जनको दृष्टः क्लेशकरः क्लेशं करोति। तथा
च काश्यपः—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
खञ्जनकलक्षणाध्यायः ५११
स्थूलोऽभ्युन्नतकण्ठो यो भद्रः कृष्णगलः स्मृतः।
कृष्णमूर्धा गलान्तं यः स सम्पूर्ण इति स्मृतः।।
करटान्तौ सितौ यस्य कृष्णो बिन्दुर्गले तथा।
स रिक्त इति निर्दिष्टः पीतो गोपीतकः स्मृतः।।
नामानुरूपेण फलं विहगानां विनिर्दिशेत्।। इति।।२-३।।
अथ कस्मिन् स्थाने दृष्टः कीदृक् फलं करोतीत्याह—
अथ मधुरसुरभिफलकुसुमतरुषु सलिलाशयेषु पुण्येषु।
करितुरगभुजगमूर्ध्नि प्रासादोद्यानहर्म्येषु ।।४।।
गोगोष्ठसत्समागमयज्ञोत्सवपार्थिवद्विजसमीपे ।
हस्तितुरङ्गमशालाच्छत्रध्वजचामराद्येषु ।।५।।
हेमसमीपसिताम्बरकमलोत्पलपूजितोपलिप्तेषु ।
दधिपात्रधान्यकूटेष्बु च श्रियं खञ्जनः कुरुते ।।६।।
मधुर तथा सुगन्धयुत फल और फूलों से युत वृक्ष पर, पवित्र जलाशय में हाथी,
घोड़ा या सर्पों के मस्तक पर, देवालय, फुलवाड़ी या कोठे पर, गाय, गोठ, सज्जनों के
समागम स्थान, यज्ञ, विवाह आदि उत्सव स्थान, राजा या ब्राह्मणों के समीप, हाथी,
घोड़ा, छत्र, ध्वजा, चामर आदि पर, सुवर्ण के समीप, कमल, नीलकमल, पूजित और
लिपे हुये स्थान पर, दही के पात्र या धान्य के ढेर पर खञ्जन पक्षी दिखाई दे तो देखने
वाले का शुभ होता है।।४-६।।
अथैतेषु स्थानेषु दृष्टः खञ्जनकः श्रियं लक्ष्मीं कुरुते विदधाति। केषु, कथम्?
मधुरेति। अथशब्दः प्रकाराय। मधुराणि स्वादूनि। सुरभीणि सुगन्धीनि फलानि, कुसुमानि
पुष्पाणि येषु तरुषु वृक्षेषु। तथा पुण्येषु सलिलाशयेषु जलाधारेषु। तथा करिणां हस्ति-
नाम्, तुरङ्गाणामश्वानाम्, भुजगानां सर्पाणां मूर्धसु मस्तकेषु। तथामरप्रासादेषु देवगृहेषु।
उद्यानेषूपवनेषु। हर्म्येषु अट्टालिकासु।
तथा गोरुपरि। गोष्ठे गवां स्थाने। सतां साधूनां यत्र समागमः। यज्ञो यागः। उत्सवो
विवाहादि। पार्थिवो राजा। द्विजो ब्राह्मणः। एषां समीपे सन्निधौ। हस्तिशालासु गजशालासु।
अश्वशालासु। छत्रमातपत्रम्। ध्वजश्चिह्नविशेषः प्रसिद्धः। चामरं बालव्यजनम्। आदिग्रहणाद्
भृङ्गारकुम्भतालवृन्तादयः। एतेष्वपि।
तथा हेमसमीपे सुवर्णसन्निधौ। सिताम्बरं श्वेतवस्त्रम्। कमलं पद्मम्। उत्पलं नीलोत्पलम्।
पूजितेष्वर्चितेषु। उपलिप्तेषु संस्कृतेषु स्थानेषु। दधिपात्रे दधिभाजने। धान्यकूटे धान्यराशौ।
एतेष्विति।।४-६।।
अन्येष्वप्याह—
पङ्के स्वाद्वन्नाप्तिर्गोरससम्पच्च गोमयोपगते।
शाद्वलगे वस्त्राप्तिः शकटस्थे देशविभ्रंशः।।७।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA