बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

५०० बृहत्संहिता
अथ शान्तिगृहलक्षणमाह—
सर्जौदुम्बरककुभशाखामयशान्तिसद्म कुशबहुलम् ।
वंशविनिर्मितमत्स्यध्वजचक्रालङ्कृतद्वारम् ॥४॥
विजयसार, गूलर या अर्जुन वृक्ष की डालियों से युत तथा बाँसों से रचित मत्स्य
ध्वज और चक्रों से अलंकृत शान्तिगृह बनाना चाहिये ॥४॥
सर्जः । उदुम्बरः । ककुभः । एते सर्वे वृक्षविशेषाः । एषां शाखामयं लताविनिर्मितं शान्ति-
सद्म शान्तिगृहं कार्यम् । कुशबहुलं प्रभूतकक्षमयम् । तथा वंशविनिर्मितानि वेणुरचितानि
मत्स्यध्वजचक्राणि, मत्स्यो मीनः, ध्वजश्चिह्नम्, चक्रमायुधम् । एतैरलंकृतं शोभितं द्वारं
यस्य तथाभूतम् ॥४॥
अथाश्वादीनां दीक्षाविधानमाह—
प्रतिसरया तुरगाणां भल्लातकशालिकुष्ठसिद्धार्थान् ।
कण्ठेषु निबध्नीयात् पुष्ट्यर्थं शान्तिगृहगानाम् ॥५॥
भिलावा, शाली धान्य, कूठ और श्वेत सरसों को प्रतिसरा (कुङ्कुमरञ्जित या पीले
सूत्र) से पुष्टि के लिये शान्ति गृह में स्थित घोड़ों के गले में बाँधना चाहिये ॥५॥
तुरगाणामश्वानां प्रतिसरया कुङ्कुमरञ्जितेन सूत्रेणान्येन पीतेन वा कण्ठेषु गलेषु ।
भल्लातकं प्रसिद्धम् । शालयः प्रसिद्धाः । कुष्ठम् । सिद्धार्था गौरसर्षपाः । एतत्पुष्ट्यर्थं
पुष्टिकरणाय । शान्तिगृहगाणां शान्तिसद्मस्थानां निबध्नीयात् । तथा च काश्यपः—
शालिजातकसिद्धार्थान् कुष्ठं भल्लातकं तथा ।
अश्वेषु कण्ठे बध्नीयात् सप्ताहं शान्तिमाचरेत् ॥ इति ॥५॥
अथ शान्तिविधानमाह—
रविवरुणविश्वदेवप्रजेशपुरुहूतवैष्णवैर्मन्त्रैः ।
सप्ताहं शान्तिगृहे कुर्याच्छान्तिं तुरङ्गाणाम् ॥६॥
शान्तिगृह में सूर्य, वरुण, विश्वेदेव, ब्रह्मा, इन्द्र और विष्णु के मन्त्रों से सात दिन
तक घोड़ों की शान्ति करनी चाहिये ॥६॥
रविरादित्यः । वरुणोऽपाम्पतिः । विश्वेदेवा देवविशेषाः । प्रजेशो ब्रह्मा । पुरुहूत
इन्द्रः । विष्णुर्नारायणः । एषां सप्तभिर्मन्त्रैस्तुरङ्गाणामश्वानां शान्तिगृहे स्थितानां सप्ताहं
सप्तदिनानि शान्तिं कुर्यात् । तथा च काश्यपः—
पौष्टिकैर्विविधैर्मन्त्रैः पुरोधा ज्वलनं हुतेत् ।
हुतान्ते भोजयेद्विप्रान् दक्षिणां विपुलां ददेत् ॥ इति ॥६॥
अथाश्वानां किं कुर्यादित्याह—
अभ्यर्चिता न परुषं वक्तव्या नापि ताडनीयास्ते ।
पुण्याहशङ्खतूर्यध्वनिगीतरवैर्विमुक्तभयाः ॥७॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA