बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 552, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ खञ्जनकलक्षणाध्यायः
अथ खञ्जनकलक्षणाध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावेवागमप्रदर्शनार्थमाह—
खञ्जनको नामायं यो विहगस्तस्य दर्शने प्रथमे।
प्रोक्तानि यानि मुनिभिः फलानि तानि प्रवक्ष्यामि ॥१॥
खञ्जन नामक पक्षी के प्रथम दर्शन होने पर गर्ग आदि मुनियों ने जो फल कहे हैं,
उनको मैं यहाँ पर कहता हूँ॥१॥
अयं खञ्जनकनामा विहगः पक्षी तस्य प्रथमे दर्शने, आदौ यस्मिन् दिने दृश्यते तत्र
मुनिभिर्गर्गादिभिर्यानि फलानि कथितानि प्रोक्तानि तानि प्रवक्ष्यामि कथयामीति।
खञ्जनकः श्रावणपूर्वकमासचतुष्टयं न दृश्यत इति स्थितिः। अत उक्तं दर्शने प्रथमे
इति॥१॥
तत्र तावच्चत्वारः खञ्जनका भवन्ति, तेषां नामानि फलं चाह—
स्थूलोभ्युन्नतकण्ठः कृष्णगलो भद्रकारको भद्रः।
आकण्ठमुखात् कृष्णः सम्पूर्णः पूरयत्याशाम् ॥२॥
कृष्णो गलेऽस्य बिन्दुः सितकरटान्तः स रिक्तकृद्रिक्तः।
पीतो गोपीत इति क्लेशकरः खञ्जनो दृष्टः ॥३॥
स्थूल शरीर वाला, उन्नत और काले गले वाला खञ्जन पक्षी भद्रसंज्ञक है, यदि यह
दिखाई दे तो शुभ होता है। जिसका मुख से लेकर कण्ठ तक काला हो, वह खञ्जन
पक्षी सम्पूर्णसंज्ञक है, यह सम्पूर्ण इच्छाओं को पूर्ण करता है। जिसके गले में काली
बिन्दी तथा श्वेत कपोल हो वह रिक्तसंज्ञक खञ्जन सब शून्य करता है और पीला खञ्जन
गोपीत संज्ञक है, यदि यह दिखाई दे तो क्लेश करता है॥२-३॥
स्थूलो बृहत्कायः। अभ्युन्नतकण्ठ उच्चग्रीवः। कृष्णगलः असितकण्ठः। स भद्रो
नाम विहगो भद्राख्यः पक्षी। स च दृष्टो भद्रकारकः, भद्रं श्रेयः करोति। भद्रः सम्पूर्णो
रिक्तो गोपीत इत्येता अन्वर्थसंज्ञा। आकण्ठमुखात् कृष्णः, मुखाद् वक्त्रादारभ्य कण्ठं
गलं यावत्कृष्णोऽसितवर्णः सम्पूर्णानामा स चाशामिच्छां पूरयति परिपूर्णं करोति।
कृष्णो गलेऽस्य बिन्दुरिति। अस्य विहगस्य गले कण्ठे कृष्णोऽसितो बिन्दुस्तथा
सितकरटान्तः शुक्लकपोलः स रिक्तसंज्ञः। स च रिक्तकृद्रिक्तफलः शून्यं सर्वं करोति।
यः पीतः पीतवर्णः स च गोपीतनामा खञ्जनको दृष्टः क्लेशकरः क्लेशं करोति। तथा
च काश्यपः—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA