बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 536, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें४९४ बृहत्संहिता
सुश्लिष्टाः सुयोजिता यत्र। तथा कुमारिकाः शक्रकुमार्यः। सारद्रुमोऽन्तःसारो वृक्षः। तस्माद्या
अभग्नाः कुमारिकास्ताभिरन्वितम्। एतदुक्तं भवति—यास्ताः शक्रकुमार्यः कथितास्ताः
सारवृक्षैः कार्या अभग्नाश्चेति। युगलकम्॥५८॥
कथं केतुमुत्थापयेदित्याह—
अविरतजनरावं मङ्गलाशीःप्रमाणैः
पटुपटहमृदङ्गैः शङ्खभेर्यादिभिश्च।
श्रुतिविहितवचोभिः पापठद्भिश्च विप्रै-
रशुभविहतशब्दं केतुमुत्थापयेच्च ॥५९॥
मंगल आशीर्वाद और प्रणामों के द्वारा लगातार हुये मनुष्य के शब्दों से युत, ढोल,
मृदङ्ग, शङ्ख और भेरी के शब्दों से युत, वेदविहित वाक्यों को बार-बार पढ़ते हुये ब्राह्मणों
से युत तथा मङ्गल शब्दों से युत ध्वज को राजा उठावे॥५९॥
राजा केतुमिन्द्रध्वजमेवमुत्थापयेत्। कीदृशम्? अविरतजनरावम्, मङ्गलैः शब्दैः,
आशीर्भिः प्रणामैर्नमस्कारैरैतैरविरतः अविच्छिन्नो जनानां पुरुषाणां रावः शब्दो यस्य।
तथा पटवश्चतुराः शब्दयुक्ता ये पटहास्तथा मृदङ्गा वादित्रविशेषास्तैः सह। तथा शङ्ख-
भेर्यादिभिः, शङ्खैर्भैरीभिर्ढक्काभिः। आदिग्रहणाद् दुन्दुभिकरटवीणावंशा गृह्यन्ते। एतैरपि
सह। तथा विप्रैर्ब्राह्मणैः। पापठद्भिः। अत्यर्थं पुनः पुनर्वा पठद्भिः। कीदृशैः? श्रुतिविहित-
वचोभिः, श्रुतिर्वेदस्तद्विहितानि वचांसि येषां तैः। अशुभा अनिष्टा विहता विशेषेण नष्टाः
शब्दा यस्य तथाभूतं केतुम्। अथवा परः पाठो यथा। सुशुभसहितशब्दम्, सुष्ठु शुभ-
सहितः शब्दो यत्र मङ्गलपाठे तत्केतुमुत्थापयेदिति॥५९॥
कीदृशो राजा केतुमुत्थापयेदित्याह—
फलदधिघृतलाजाक्षौद्रपुष्पाग्रहस्तैः
प्रणिपतितशिरोभिस्तुष्टवद्भिश्च पौरैः।
वृतमनिमिषभर्तुः केतुमीशः प्रजानाम-
रिनगरनताग्रं कारयेद् द्विङ्बधाय ॥६०॥
फल, दही, घी, लाजा (लाई = खील = लावा), शहद और फूल हाथ में लिये,
नत मस्तक वाले तथा मङ्गल शब्द बोलते हुये पुरवासियों के साथ प्रजाओं का स्वामी
राजा अनिमिषों (देवताओं) के भर्ता (स्वामी) इन्द्र के ध्वज को शत्रुवध के लिये
शत्रु के नगर की तरफ झुकावे॥६०॥
प्रजानामीशो राजा। अनिमिषभर्तुः केतुम्, अनिमिषा देवास्तेषां भर्तुः प्रभोरिन्द्रस्य
केतुं ध्वजं द्विषां शत्रूणां बधाय। अरिनगरनताग्रं कारयेत्, अरिनगरे शत्रुपुरे नतमग्रं प्रान्तं
यस्य। कीदृशं ध्वजम्? एवंविधैः पौरैः पुरजनैर्वृतं परिवृतम्। कीदृशैः? फलानि श्रीफल-
प्रभृतीनि। दधि क्षीरविकारः। घृतमाज्यम्। लाजा प्रसिद्धा। क्षौद्रं माक्षिकम्। पुष्पाणि