बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 535, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंइन्द्रध्वजसम्पदाध्यायः ४९३
कस्मिन् काले एतान्मन्त्रान् पठेदित्याह—
प्रपूरणे चोच्छ्रयणे प्रवेशे स्नाने तथा माल्यविधौ विसर्गे।
पठेदिमान्नृपतिः सोपवासो मन्त्रान् शुभान् पुरुहूतस्य केतोः ॥५६॥
इन्द्रध्वज को पिटकों से भूषित करने के समय, उठाने के समय, नगर में प्रवेश
कराने के समय, स्नान कराने के समय, पुष्पमाला पहनाने के समय और विसर्जन के
समय व्रती होकर राजा पूर्वोक्त मन्त्रों को पढ़े॥५६॥
प्रपूरणे पिटकाभरणे। उच्छ्रयणे उत्थापने। प्रवेशे नगरप्रवेशे। स्नाने स्नानकाले।
तथा माल्यविधौ पुष्पप्रदानकाले। विसर्गे विसर्जने। एतेषु कार्येषु नृपती राजा सोपवास
उपोषितः। पुरुहूतस्य केतोरिन्द्रध्वजस्येमानुक्तान् शुभान् मन्त्रान् पठेत् कीर्तयेत्॥५६॥
कीदृशमिन्द्रध्वजमुत्थापयेदित्याह श्लोकद्वयेन—
छत्रध्वजादर्शफलार्द्धचन्द्रैर्विचित्रमालाकदलीक्षुदण्डैः ।
सव्यालसिंहैः पिटकैर्गवाक्षरैरलङ्कृतं दिक्षु च लोकपालैः ॥५७॥
अच्छिन्नरज्जुं दृढकाष्ठमातृकं सुश्लिष्टयन्त्रार्गलपादतोरणम्।
उत्थापयेल्लक्ष्म सहस्रचक्षुषः सारद्रुमाभग्नकुमारिकान्वितम् ॥५८॥
छत्र, पतका, दर्पण, फल अर्द्धचन्द्र, अनेक प्रकार की मालायें, केले का वक्ष, ईख
और दिक्पालों ( इन्द्र, यम, नैर्ऋत, वरुण, वायु, कुबेर और महादेव ) से युत—
अखण्डित आठ रस्सियों से बँधा हुआ, मजबूत लकड़ी का बना हुआ, दो मातृका वाला,
दृढ बँधा हुआ, यन्त्रार्गल वाला और सारयुत वृक्षों से बनी हुई कुमारिकाओं से युत इन्द्र
के लक्ष्म ( ध्वज ) को उठावे॥५७-५८॥
एवंविधं सहस्रचक्षुषो दशशतनयनस्येन्द्रस्य लक्ष्म ध्वजमुत्थापयेत्। कीदृशं छत्रमात-
पत्रम्। ध्वजः पताका। आदर्शो दर्पणम्। फलं लाङ्गुलम्। अर्द्धचन्द्रः खण्डेन्दुः। विचित्रमाला
नानाविधाः स्रजः। तथा कदली वृक्षविशेषः। इक्षुदण्डः। एतैः सह। तथा दिक्ष्वष्टासु लोक-
पालैरिन्द्राग्नियमनैर्ऋतवरुणवायुकुवेरेशानैरलंकृतं संयुक्तम्।
तथा अच्छिन्नरज्जुम्, अच्छिन्ना रज्जवो यस्य। इन्द्रध्वजबन्धनार्थमष्टासु दिक्षु अष्टौ
रज्जवः कार्याः। तथा च गर्गः—
यथादिशं च रज्ज्यष्टौ मौञ्जीस्रग्दामसंहिताः।
निग्रहार्थं ध्वजे कार्या निबद्धाश्चेन्द्रमण्डले॥
दृढकाष्ठमातृकम्, दृढकाष्ठा मातृका यस्य। इन्द्रध्वजनिष्पीडनार्थं पार्श्वद्वये मातृकाद्वितयं
कार्यम्। सुश्लिष्टयन्त्रार्गलपादतोरणम्, सुश्लिष्टं यन्त्रार्गलं पादमूले तोरणं यस्य। अयमर्थः—
पादमूलध्वजस्य तोरणं कार्यं तत्र या मातृकाः पार्श्वस्थितानि निरन्तराणि काष्ठानि तासां
मातृकाणां तिर्यक्कृत्वा यानि काष्ठानि निक्षिप्यन्ते तान्यर्गलाग्रहणेनोच्यन्ते। ता अर्गलाः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA