बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

इन्द्रध्वजसम्पदध्यायः ४९५
कुसुमानि। एतान्यग्रहस्ते दक्षिणपाणौ येषां तैः। तथा प्रणिपतितं शिरो मूर्धा येषां तैः।
तुष्टवद्भिः। अत्यर्थं स्तुवद्भिः। नागरैः शुभशब्दं वाच्यमानैरिति।।६०।।
कीदृशं शोभनमुत्थानमित्याह—
नातिद्रुतं न च विलम्बितमप्रकम्प-
मध्वस्तमाल्यपिटकादिविभूषणञ्च ।
उत्थानमिष्टमशुभं यदतोऽन्यथा स्या-
तच्छान्तिभिर्नरपतेः शमयेत् पुरोधाः ॥६१॥
अनतिशीघ्र, अविलम्ब, कम्पनरहित, अनष्ट माला और पिटक आदि भूषण वाले
ध्वज का उठना शुभ है। इनसे भिन्न लक्षणयुत ध्वज का उठना अशुभ है। राजपुरोहित को
शान्ति के द्वारा विघ्नों को दूर करना चाहिये।।६१।।
एवंविधमुत्थानमिष्टं शुभमित्यर्थः? कीदृशम्। नातिद्रुतं न त्वरितम्, न च विलम्बितं
नातिध्वस्तम्। अप्रकम्पम्, प्रकम्पश्चलनं येन नोत्पद्यते। तथा अध्वस्तानि माल्यानि पिटका-
दीनि विभूषणानि येन तत्। आदिग्रहणाच्छत्रध्वजादर्शफलाईचन्द्र इत्यादिकानि गृह्यन्ते।
एतेषां ध्वंसो नाशो येन न भवति। अतोऽन्यथा यदुत्थानं तन्नरपते राज्ञोऽशुभमनिष्टं स्याद्भ-
वेत्। तच्च पुरोधाः पुरोहितः शान्तिभिरुपघातप्रतीकारैः शमयेत्। तथा च गर्गः—
अविध्वस्तमनाधूतमद्रुताजिह्यमूर्ध्वगम् ।
इन्द्रध्वजसमुत्थानं क्षेमसौभिक्षकारकम्।।
निर्घातोल्कामहीकम्पा दीप्ताश्च मृगपक्षिणः।
उच्छ्रीयमाणे चण्डा वा वायवः स्युर्भयाय ते।। इति।।६१।।
अथोच्छ्रिते च तस्मिन् शुभाशुभज्ञानमाह श्लोकपञ्चकेन—
क्रव्यादकौशिककपोतककाककङ्कैः
केतुस्थितैर्महदुशन्ति भयं नृपस्य ।
चाषेण चापि युवराजभयं वदन्ति
श्येनो विलोचनभयं निपसन् करोति ॥६२॥
भङ्गेपतने नृपमृत्युस्तस्करान् मधु करोति निलीनम् ।
ह। चाप्यथ पुरोहितमुल्का पार्थिवस्य महिषीमशनिश्च ॥६३॥
राज्ञीः शं पतिता पताकाकरोत्यवृष्टिं पिटकस्य पातः ।
मध्याग्र षु च केतुभङ्गो निहन्ति मन्त्रि क्षितिपालपौरान् ॥६४॥
पावृते शिखिभयं तमसा च मोहो
ह नैश्च भग्नपतितैर्न भवन्त्यमात्याः ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA