बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
२८४ बृहत्संहिता
गाम्भीरिका च सरयू रथाख्या गण्डकी नदी।
गान्धर्वा लेखहाराश्च तथोदाराश्च कृत्रिमाः॥
वैदेहाः सर्वजलजाः काम्बोजाश्च सुराष्ट्रिकाः।
गन्धयुक्तिविदो ये च सौगन्धिपदलेपनाः॥
सुवर्णरजतं रत्नं मातङ्गतुरगादि यत्।
पौरा जनपदाः सौम्याः सोमपुत्रवशे स्थिताः॥ इति॥१५-१९॥
अथ गुरोराह—
सिन्धुनदपूर्वभागो मथुरापश्चार्द्धभरतसौवीराः।
स्रुघ्नौदीच्यविपाशासरिच्छतद्रू रमठशाल्वाः॥२०॥
त्रैगर्तपौरवाम्बष्ठपारता वाटधानयौधेयाः।
सारस्वतार्जुनायनमत्स्यार्द्धग्रामराष्ट्राणि ॥२१॥
हस्त्यश्वपुरोहितभूपमन्त्रिमाङ्गल्यपौष्टिकासक्ताः ।
कारुण्यसत्यशौचव्रतविद्यादानधर्मयुताः ॥२२॥
पौरमहाधनशब्दार्थवेदविदुषोऽभिचारनीतिज्ञाः ।
मनुजेश्वरोपकरणं छत्रध्वजचामराद्यं च॥२३॥
शैलेयकुष्ठमांसीतगररससैन्धवानि वल्लीजम्।
मधुररसमधूच्छिष्टानि चोरकश्चेति जीवस्य॥२४॥
सिन्धु नद के पूर्व भाग, मथुरा के पश्चिमार्द्ध, भरत, सौवीर, स्रुघ्न, उत्तर दिशा में रहने
वाले, विपाशा नदी, शतद्रू नदी, रमठ, शाल्व, त्रैगर्त, पौरव, अम्बष्ठ, पारत, वाटधान,
यौधेय, सारस्वत, अर्जुनायन और मत्स्य देशों के ग्राम और राष्ट्र का आधा भाग, हाथी,
घोड़ा, पुरोहित, राजा, मन्त्री, मङ्गल कार्य ( विवाह, उपनयन आदि ) में सक्त, पौष्टिक
कार्य में संलग्न, दयालु, सत्य भाषण करने वाले, शौचयुत ( शुद्ध = दूसरे के धनादि को
नहीं चाहने वाले ), तपस्वी, विद्वान्, दानी, धर्मी, ग्राम में उत्पन्न होने वाले, वैयाकरण,
अर्थ को जानने वाले, वेद को जानने वाले, अभिचारज्ञ, नीतिशास्त्र को जानने वाले, राजा
के उपकरण ( आयुध, सन्नाह आदि ), छत्र, ध्वजा, चामर आदि, सुगन्ध द्रव्य, कुष्ठ,
मांसी, तगर, रस ( बोल ), नमक, मूंग आदि, मधुर रस, मधूच्छिष्ट (सिक्थक =
मोम ), चोरक, सुगन्ध द्रव्य—इन सबों का स्वामी गुरु है॥२०-२४॥
सिन्धुनदस्य पूर्वभागः। मथुरायाः पश्चार्द्धम्। भरता जनाः। सौवीराः। स्रुघ्नो देशः।
औदीच्या उत्तरदिङ्निवासिनो जनाः। विपाशा सरिन्नदी। शतद्रूः। रमठा जनाः। शाल्वाः।।
त्रैगर्ताः। पौरवाः। अम्बष्ठाः। पारताः। वाटधानाः। यौधेयाः। सारस्वताः। अर्जुना-
यनाः। मत्स्या जनास्तद्विषयाद् ग्रामराष्ट्राद्धम्।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहभक्तियोगाध्यायः २८५
हस्ती। अश्वस्तुरगः। पुरोहितो नृपाचार्यः। भूपो राजा। मन्त्री सचिवः। मङ्गलकार्येषु
विवाहोपनयनादिषु पौष्टिकेषु य आसक्ता रताः। कारुण्ययुता अनुकम्पाशीलाः। सत्ययुताः
सत्यभाषिणः। शौचयुताः शौचरताः परधनादिष्वलुब्धाः। व्रतयुतास्तपस्विनः। विद्यायुताः।
दानयुताः। धर्मयुताः।
पौराः पुरे भवाः। महाधना ईश्वराः। शब्दविदुषो वैयाकरणाः। अर्थविदुषः पण्डिताः।
वेदविदुषो वेदज्ञाः। अभिचारज्ञाः। नीतिज्ञा नीतिशास्त्रविदः। मनुजेश्वरोपकरणं मनुजेश्वरो
राजा तदुपकरणमायुधसन्नाहादि। छत्रमातपत्रम्। ध्वजो बहुपटविनिर्मितं चिह्नम्। चामरं
बालव्यजनम्। आदिग्रहणात्तालवृन्तादिकम्।
शैलेयं सुगन्धद्रव्यम्। कुष्ठम्। मांसीतगरम्। रसं वोलम्। सैन्धवं लवणम्। वल्लींजं
मुद्गादि। मधुरा ये च रसाः। मधूच्छिष्टं सिक्थकम्। चोरकं सुगन्धद्रव्यम्। एते सर्व
एव जीवस्य गुरोः। तथा च काश्यपः—
त्रैगर्तसिन्धुसौवीराः शतद्रूमथुरे अपि।
स्रुघ्नौदीच्यविपाशाश्च पारताम्बष्ठकास्तथा।।
राजा पुरोहितो मन्त्री माङ्गल्यं पौष्टिकं व्रतम्।
कारुण्यं कर्म सिद्धानां विद्याशौचतपस्विनाम्।।
मत्स्याश्च वाटधानाश्च यौधेयाश्चार्जुनायनाः।
सारस्वताश्च रमठा हस्त्यश्वध्वजचामराः।।
शब्दार्थविदुषः पौरा नीतिज्ञाः शीलसंयुताः।
मांसीतगरकुष्ठं च शैलेयं लवणं रसाः।।
मधुरस्वादवल्लींजं विप्राणां चाधिपो गुरुः। इति।।२०-२४।।
अथ शुक्रस्याह—
तक्षशिलमर्तिकावतबहुगिरिगान्धारपुष्कलावटकाः। ।
प्रस्थलमालवकैकयदाशार्णोशीनराः शिबयः॥२५॥
ये च पिबन्ति वितस्तामिरावतीं चन्द्रभागसरितं च।
रथरजताकरकुञ्जरतुरगमहामात्रधनयुक्ताः ॥२६॥
सुरभिकुसुमानुलेपनमणिवज्रविभूषणाम्बुरुहशय्याः।
वरतरुणयुवतिकामोपकरणमृष्टान्नमधुरभुजः ॥२७॥
उद्यानसलिलकामुकयशःसुखौदार्यरूपसम्पन्नाः। ।
विद्वदमात्यवणिग्जनघटकृच्चित्राण्डजास्त्रिफलाः ॥२८॥
कौशेयपट्टकम्बलपत्रोर्णिकरोध्रपत्रचोचानि ।
जातीफलागुरुवचापिप्पल्पश्चन्दनं च भृगोः॥२९॥
२८६ बृहत्संहिता
तक्षशिला नगरी, मार्तिकावत देश, बहुगिरि, गान्धार, पुष्कलावतक, प्रस्थल, मालव,
कैकय, दशार्ण, उशीनगर, शिवि, वितस्ता, ऐरावती और चन्द्रभागा नदी के जल पीने
वाले, रथ, चान्दी, आकर ( अर्थोत्पत्ति स्थान ), हाथी, घोड़ा, महामात्र ( हस्ती के
अधिप ), धनी, सुगन्ध द्रव्य, पुष्प, चन्दन, मणि ( पद्मराग आदि ), वज्र ( हीरक ),
भूषण, अम्बुरुह ( कमल आदि ), शय्या, प्रधान, युवा, स्त्री, कामोपकरण ( पुष्प, धूप,
माला, चन्दन आदि ), मृष्ट ( शोधित ) अन्न का भोजन करने वाले, मधुर भोजन करने
वाले, उद्यान, जल, कामी, यशस्वी, सुखी, दाता, सुन्दर, विद्वान्, मन्त्री, क्रय-विक्रय से
जीवनयात्रा चलाने वाले, कुम्भार, चित्राण्डज ( नाना प्रकार के पक्षी ), फलत्रय ( एला,
लवङ्ग, कक्कोल ), कौशेयपट ( नेत्रपट ), कम्बल, पत्रोर्णिक ( धौतकौशेय ), रोध्र
( एक प्रकार का सुगन्ध द्रव्य ), पत्र ( सुगन्ध पत्र ), चोच ( नारिकेल ), जातीफल
( जायफल ), अगुरु, वचा ( वच ), पिप्पली ( पीपल ), चन्दन—इस सबों का स्वामी
शुक्र है।।२५-२९।।
तक्षशिला नगरी। मार्त्तिकावतो देशः। बहुगिरिः। गान्धारा जनाः। पुष्कलावतको
देशः। प्रस्थलाः। मालवाः। कैकयाः। दशार्णाः। उशीनराः। शिबयः।
ये च पिबन्ति वितस्तां नदीम्। तथैरावतीं ये च पिबन्ति। चन्द्रभागसरितं चन्द्रभागां
सरितं ये च पिबन्ति। रथा गन्त्यः। रजतं रूप्यम्। आकरमर्थोत्पत्तिस्थानम्। कुञ्जरा
हस्तिनः। तुरगा अश्वाः। महामात्रा हस्त्यधिपतयः। धनयुक्ता ईश्वराः।
सुरभिः सुगन्धद्रव्यम्। कुसुमानि पुष्पाणि। अनुलेपनं समालम्भनम्। मणयः
पद्मरागप्रभृतयः। वज्रं हीरकम्। विभूषणान्यलङ्करणानि। अम्बुरुहः पद्मादि। शय्या आस्त-
रणम्। वराः प्रधानाः। तरुणा यौवनोपेताः। युवतयः स्त्रियः। कामोपकरणं मदनोपयोग्यं
यद्वस्तु पुष्पधूपमाल्यानुलेपनादि। मृष्टान्नभुजो ये नराः। तथा मधुरभुजः।
उद्यानमुपवनम्। सलिलं जलम्। कामुकाः कामिनः। यशःसम्पन्ना यशस्विनः।
सुखसम्पन्नाः सुखिनः। औदार्यसम्पन्ना दातारः। रूपसम्पन्नाः सुरूपाः। विद्वांसः पाठकाः।
अमात्या मन्त्रिणः। वणिग्जनाः क्रयविक्रयजीविनः। घटकृत् कुम्भकारः। चित्राण्डजा
नानाप्रकाराः पक्षिणः। त्रिफलाः फलत्रयमेलालवङ्गकक्कोला इति।
कौशेयपट्टो लोके नेत्रपट्ट इति प्रसिद्धः। कम्बल और्णिकः। पत्रोर्णिकं धौतकौशेयम्।
रोध्रं प्रसिद्धं सुगन्धद्रव्यम्। पत्रं सुगन्धपत्रम्। चोचं मलिनपत्रं नारिकेलं च। जातीफलं
प्रसिद्धम्। अगुरु सुगन्धद्रव्यम्। वचा प्रसिद्धा। पिप्पल्यः कणाः। चन्दनं मलयजम्।
एतद् भृगोः शुक्रस्य। तथा च काश्यपः—
चन्द्रभागां वितस्तां चैरावतीं च पिबन्ति ये।
पुष्करावतकैकया गान्धारप्रस्थलास्तथा।।
दशार्णा मालवास्तक्षशिला मौक्तिकमेष च।
धनाढ्याः कुञ्जरा अश्वाः प्रस्थलं च विलेपनम्।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहभक्तियोगाध्यायः २८७
सुरूपसुभगोद्यानकामुकाः कामचारिणः।
वेसरा मधुरा हृद्याः सलिलाशयजीविनः।।
तरुणा योषितः क्रीडाविदुषो जनगोष्ठिकाः।
चित्राण्डजाश्च कौशेयं पत्रोर्णं काशिकौशिकाः।।
पिप्पल्यश्चन्दनं जातीफलमामलकानि च।
गन्धपत्रस्य लोध्रस्य शुक्रश्चाधिपतिः स्मृतः।। इति।।२५-२९।।
अथ शनैश्चरस्याह—
आनर्ताबुर्दपुष्करसौराष्ट्राभीरशूद्ररैवतकाः ।
नष्टा यस्मिन् देशे सरस्वती पश्चिमो देशः ॥३०॥
कुरुभूमिजाः प्रभासं विदिशा वेदस्मृती महीतटजाः ।
खलमलिननीचतैलिकविहीन सत्त्वोपहतपुंस्त्वः ॥३१॥
बान्धनशाकुनिकाशुचिकैवर्तविरूपवृद्धसौकरिकाः ।
गणपूज्यस्खलितव्रतशबरपुलिन्दार्थपरिहीनाः ॥३२॥
कटुतिक्तरसायनविधवयोषितो भुजगतस्करमहिष्यः ।
खरकरभचणकवातलनिष्पावाश्चार्कपुत्रस्य ॥३३॥
आनर्त, अर्बुद, पुष्कर, सौराष्ट्र, आभीर, शूद्र, रैवतक, सरस्वती नदी जहाँ पर अलक्षित
हुई है—वह प्रदेश ( पश्चिम प्रदेश ), कुरुभूमि में उत्पन्न मनुष्य ( स्थानेश्वर में निवास
करने वाले ), प्रभास क्षेत्र, विदिशा नगरी, वेदस्मृती नदी, मही नदी के तट में उत्पन्न
मनुष्य, खल, मलिन, नीच, तेली, निर्बल, नपुंसक, बन्धन-स्थानस्थित, पक्षियों को मारने
वाले, अशुचि में रत ( अपवित्र ), धीवर, कुरूप, वृद्ध, सूअर पालने वाले ( डोम ),
सङ्घियों में प्रधान, नियम को नहीं पालन करने वाले, शबर, पुलिन्द ( म्लेच्छ जाति ),
दरिद्र, कटु द्रव्य ( मरीच आदि ), तिक्त ( निम्ब आदि ), रसायन, विधवा स्त्री, सर्प,
चोर, महिषी ( भैंस ), गदहा, ऊँट, चना, वातल ( मटर-राजमाष आदि ), धान्य—इन
सबों का स्वामी शनि है।।३०-३३।।
आनर्ता जनाः। आर्बुदाः। पुष्कराः। सौराष्ट्राः। आभीराः। शूद्राः। रैवतकाः। यस्मिन्
देशे सरस्वती नष्टा अदर्शनं गता। स पश्चिमो देशः।।
कुरुभूमिजा जनाः। स्थानेश्वरे ये निवसन्ति। प्रभासं स्थानम्। विदिशा नगरी।
वेदस्मृती नदी। महीनदीतटे ये जाताः। खला दुर्जनाः। मलिना मलोपेताः। नीचा अध-
मकर्मकराः। तैलिकाः प्रसिद्धाः। विहीन सत्त्वा निःसत्त्वाः। उपहतपुंस्त्वा उपहतो नष्टः
पुम्भावो येषां षण्ढप्राया इत्यर्थः।
बन्धना बन्धनपाला बन्धनस्थाश्च। शाकुनिकाः पक्षिघातकाः। अशुचिरताः। कैवर्ता
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
२८८ बृहत्संहिता
नाविका धीवराश्च। विरूपा दुराकृतयः। वृद्धाः स्थविराः। सौकरिकाः सूकरबन्धकाः।
गणपूज्या गणप्रधानाः। स्खलितव्रताश्चलितनियमाः। शबरा जनाः। पुलिन्दाश्च। अर्थ-
परिहीना दरिद्राः।
कटुद्रव्यं मरिचादि। तिक्तं निम्बादि। रसायनं प्रसिद्धम्। विधवयोषितो भर्तृहीनाः
स्त्रियः। भुजगाः सर्पाः। तस्कराश्चौराः। महिष्यः प्रसिद्धाः। खराः गर्दभाः। करभा उष्ट्राः।
चणकाः प्रसिद्धाः। वातला राजमाषप्रभृतयः। निष्पावाः शालयः। एते सर्व एव अर्कपुत्रस्य
शनैश्चरस्य। तथा च काश्यपः—
अर्बुदो रैवतगिरिः सौराष्ट्राभीरकास्तथा।
सरस्वतीपश्चिमाशा प्रभासं कुरुजाङ्गलम्।।
आनर्तशूद्रा विदिशा खलतैलिकनीचकाः।
वेदस्मृती सौकरिकाः मलिनश्च महीतटम्।।
दुःशीलशाकुना हीनाः पशुबन्धनकास्तथा।
पाखण्डिनश्च वैतण्डा निर्ग्रन्थाः शबराः कृशाः।।
विरूपाः कटुतिक्तानि रसायनविषादिनः।
पुलिन्दास्तस्कराः सर्पा महिषोष्ट्रखराः शुनी।।
चणका वातला वल्लाः पुंस्त्वसत्त्वविवर्जिताः।
काकगृध्रशृगालानां वृकाणां च प्रभुः शनिः।। इति।।३०-३३।।
अथ राहोराह—
गिरिशिखरकन्दरदरीविनिविष्टा म्लेच्छजातयः शूद्राः।
गोमायुभक्षशूलिकवोक्काणाश्वमुखविकलाङ्गा ।।३४।।
कुलपांसनहिंस्रकृतघ्नचौरनिःसत्यशौचदानाश्च ।
खरचरनियुद्धवित्तीव्ररोषगर्त्ताश्रया नीचाः।।३५।।
उपहतदाम्भिकराक्षसनिद्राबहुलाश्च जन्तवः सर्वे।
धर्मेण च सन्त्यक्ता माषतिलाश्चार्कशशिशत्रोः।।३६।।
पर्वत के शिखर, कन्दरा (पर्वतीय निम्न स्थान) और दरी (गुहा) में रहने वाले,
म्लेच्छ जाति, शूद्र, सियार को खाने वाले, शूलिक, वोक्काण, अश्वमुख, अङ्गहीग मनुष्य,
कुल में कलङ्क लगाने वाले, क्रूर, कृतघ्न (उपकार को नहीं मानने वाले), चोर, मिथ्या
व्यवहार करने वाले, शौचरहित, कृपण, गदहा, गुप्तचर, बाहुयुद्ध को जानने वाले, अति
क्रोधी, गर्त में रहने वाले, नीच, उपहत (कुत्सित पुरुष), मिथ्याधर्मी, राक्षस, अधिक
सोने वाले सभी जन्तु, धर्महीन, उड़द, तिल—इन सबों का स्वामी राहु है।।३४-३६।।
गिरिशिखरेषु पर्वतशृङ्गेषु। कन्दरेषु गिरिखातासु नीचस्थानेषु। दरीषु गुहासु च ये
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहभक्तियोगाध्यायः २८९
विनिविष्टाः स्थिता म्लेच्छजातय एकवर्णाः। शूद्राः। गोमायुभक्षाः शृगालादाः। शूलिका
जनाः। वोक्काणाः। अश्वमुखाः। विकलाङ्गा अङ्गहीनाः।
कुलपांसनाः कुलकलङ्ककारिणः। हिंस्राः क्रूराः। कृतघ्ना अनुपकारशीलाः।
चौरास्तस्कराः। निःसत्याः सत्यरहिताः। निःशौचाः शौचरहिताः। निर्दानाः कदर्याः।
खरा गर्दभाः। चराश्चरपुरुषाः। नियुद्धविदो बाहुयुद्धज्ञाः। तीव्ररोषा अतिक्रोधिनः। गर्तश्रया
गर्तस्थाः। नीचा अधमकर्मकराः।
उपहताः कुत्सिताः। दाम्भिका मिथ्याधर्मिणः। राक्षसा रक्षोजातयः। ये च निद्राबहुलाः
सर्व एव जन्तवः। धर्मेण च सन्त्यक्ता रहिताः। तथा माषतिलाः। एते सर्वे अर्कशशिशत्रो
राहोः। तथा च काश्यपः—
बुभुक्षितास्तीक्ष्णरोषा विभिन्नाः कुलपांसनाः।
नीचा म्लेच्छोत्सादकाश्च गर्तस्थाः पारदारिकाः।।
सत्यधर्मविहीनाश्च गिरिस्थाः कन्दराश्रिताः।
प्रतापसत्यहीनाश्च शृगालादा महाशनाः।।
तिलाश्च बाहुयुद्धज्ञा माषाश्चौराः खराश्वराः।
यज्ञान् हिंसन्ति ये नित्यं राहुस्तेषामधीश्वरः।। इति।।३४-३६।।
अथ केतोराह—
गिरिदुर्गपह्नवश्वेतहूणचोलावगाणमरुचीनाः ।
प्रत्यन्तधनिमहेच्छव्यवसायपराक्रमोपेताः ।।३७।।
परदारविवादरताः पररन्ध्रकुतूहला मदोत्सिक्ताः।
मूर्खाधार्मिकविजिगीषवश्च केतोः समाख्याताः ।।३८।।
गिरिदुर्ग, पह्नव, श्वेत, हूण, चोल, आवगाण, मरुभूमि, चीन, गुहा में निवास करने
वाले, धनी, महेच्छ (उदार), व्यवसायी, पराक्रमी, परस्त्रीगामी, विवादी, दूसरे का दोष
सुनने के लिये उत्कण्ठित, मत्त (पागल), मूर्ख, अधार्मिक, जीतने की इच्छा रखने
वाला—इन सबों का स्वामी केतु है।।३७-३८।।
गिरिदुर्गः पर्वतदुर्गः। पह्नवा जनाः। श्वेताः। हूणाः। चोलाः। आवगाणाः। मरुभूः।
चीनाः। प्रत्यन्ता गहरवासिनः। धनिन ईश्वराः। महेच्छा विपुलाशाः। व्यवसायोपेता
निपुणाः। पराक्रमोपेता बलिनः।
परदाररताः। विवादरताः। पररन्ध्रे कुतूहलो विस्मयो येषां ते पररन्ध्रकुतूहलाः।
मदोत्सिक्ता मत्ताः। मूर्खा अज्ञाः। अधार्मिका धर्मरहिताः। विजिगीषवो विजेतुमिच्छवः।
एते सर्व एव केतोः शिखिनः समाख्याता उक्ताः। तथा च काश्यपः—
प्राकाराभ्युच्छ्रिताः शृङ्गगिरिस्था विजिगीषवः।
प्रत्यन्तवासाभिरताः परच्छिद्रविशारदाः।।
बृ० भ० प्र०-१९
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
२८८ बृहत्संहिता
नाविका धीवराश्च। विरूपा दुराकृतयः। वृद्धाः स्थविराः। सौकरिकाः सूकरबन्धकाः।
गणपूज्या गणप्रधानाः। स्खलितव्रताश्चलितनियमाः। शबरा जनाः। पुलिन्दाश्च। अर्थ-
परिहीना दरिद्राः।
कटुद्रव्यं मरिचादि। तिक्तं निम्बादि। रसायनं प्रसिद्धम्। विधवयोषितो भर्तृहीनाः
स्त्रियः। भुजगाः सर्पाः। तस्कराश्चौराः। महिष्यः प्रसिद्धाः। खराः गर्दभाः। करभा उष्ट्राः।
चणकाः प्रसिद्धाः। वातला राजमाषप्रभृतयः। निष्पावाः शालयः। एते सर्व एव अर्कपुत्रस्य
शनैश्चरस्य। तथा च काश्यपः—
अर्बुदो रैवतगिरिः सौराष्ट्राभीरकास्तथा।
सरस्वतीपश्चिमाशा प्रभासं कुरुजाङ्गलम्॥
आनर्तशूद्रा विदिशा खलतैलिकनीचकाः।
वेदस्मृती सौकरिकाः मलिनश्च महीतटम्॥
दुःशीलशाकुना हीनाः पशुबन्धनकास्तथा।
पाखण्डिनश्च वैतण्डा निर्ग्रन्थाः शबराः कृशाः॥
विरूपाः कटुतिक्तानि रसायनविषादिनः।
पुलिन्दास्तस्कराः सर्पा महिषोष्ट्रखराः शुनी॥
चणका वातला वल्लाः पुंस्त्वसत्त्वविवर्जिताः।
काकगृध्रशृगालानां वृकाणां च प्रभुः शनिः॥ इति॥३०-३३॥
अथ राहोराह—
गिरिशिखरकन्दरदरीविनिविष्टा म्लेच्छजातयः शूद्राः ।
गोमायुभक्षशूलिकवोक्काणाश्वमुखविकलाङ्गा ॥३४॥
कुलपांसनहिंस्रकृतघ्नचौरनिःसत्यशौचदानाश्च ।
खरचरनियुद्धवित्तीव्ररोषगर्त्ताश्रया नीचाः ॥३५॥
उपहतदाम्भिकराक्षसनिद्राबहुलाश्च जन्तवः सर्वे।
धर्मेण च सन्त्यक्ता माषतिलाश्रार्कशशिशत्रोः ॥३६॥
पर्वत के शिखर, कन्दरा (पर्वतीय निम्न स्थान) और दरी (गुहा) में रहने वाले,
म्लेच्छ जाति, शूद्र, सियार को खाने वाले, शूलिक, वोक्काण, अश्वमुख, अङ्गहीन मनुष्य,
कुल में कलङ्क लगाने वाले, क्रूर, कृतघ्न (उपकार को नहीं मानने वाले), चोर, मिथ्या
व्यवहार करने वाले, शौचरहित, कृपण, गदहा, गुप्तचर, बाहुयुद्ध को जानने वाले, अति
क्रोधी, गर्त में रहने वाले, नीच, उपहत (कुत्सित पुरुष), मिथ्याधर्मी, राक्षस, अधिक
सोने वाले सभी जन्तु, धर्महीन, उड़द, तिल—इन सबों का स्वामी राहु है॥३४-३६॥
गिरिशिखरेषु पर्वतशृङ्गेषु। कन्दरेषु गिरिखातासु नीचस्थानेषु। दरीषु गुहासु च ये
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहभक्तियोगाध्यायः २८९
विनिविष्टाः स्थिता म्लेच्छजातय एकवर्णाः। शूद्राः। गोमायुभक्षाः शृगालादाः। शूलिका
जनाः। वोक्काणाः। अश्वमुखाः। विकलाङ्गा अङ्गहीनाः।
कुलपांसनाः कुलकलङ्ककारिणः। हिंस्राः क्रूराः। कृतघ्ना अनुपकारशीलाः।
चौरास्तस्कराः। निःसत्याः सत्यरहिताः। निःशौचाः शौचरहिताः। निर्दानाः कदर्याः।
खरा गर्दभाः। चराश्चरपुरुषाः। नियुद्धविदो बाहुयुद्धज्ञाः। तीव्ररोषा अतिक्रोधिनः। गर्तश्रया
गर्तस्थाः। नीचा अधमकर्मकराः।
उपहताः कुत्सिताः। दाम्भिका मिथ्याधर्मिणः। राक्षसा रक्षोजातयः। ये च निद्राबहुलाः
सर्व एव जन्तवः। धर्मेण च सन्त्यक्ता रहिताः। तथा माषतिलाः। एते सर्वे अर्कशशिशत्रो
राहोः। तथा च काश्यपः—
बुभुक्षितास्तीक्ष्णरोषा विभिन्नाः कुलपांसनाः।
नीचा म्लेच्छोत्सादकाश्च गर्तस्थाः पारदारिकाः।।
सत्यधर्मविहीनाश्च गिरिस्थाः कन्दराश्रिताः।
प्रतापसत्यहीनाश्च शृगालादा महाशनाः।।
तिलाश्च बाहुयुद्धज्ञा माषाश्चौराः खराश्चराः।
यज्ञान् हिंसन्ति ये नित्यं राहुस्तेषामधीश्वरः।। इति।।३४-३६।।
अथ केतोराह—
गिरिदुर्गपह्नवश्वेतहूणचोलावगाणमरुचीनाः।
प्रत्यन्तधनिमहेच्छव्यवसायपराक्रमोपेताः॥३७॥
परदारविवादरताः पररन्ध्रकुतूहला मदोत्सिक्ताः।
मूर्खाधार्मिकविजिगीषवश्च केतोः समाख्याताः॥३८॥
गिरिदुर्ग, पह्नव, श्वेत, हूण, चोल, आवगाण, मरुभूमि, चीन, गुहा में निवास करने
वाले, धनी, महेच्छ (उदार), व्यवसायी, पराक्रमी, परस्त्रीगामी, विवादी, दूसरे का दोष
सुनने के लिये उत्कण्ठित, मत्त (पागल), मूर्ख, अधार्मिक, जीतने की इच्छा रखने
वाला—इन सबों का स्वामी केतु है।।३७-३८।।
गिरिदुर्गः पर्वतदुर्गः। पह्नवा जनाः। श्वेताः। हूणाः। चोलाः। आवगाणाः। मरुभूः।
चीनाः। प्रत्यन्ता गह्वरवासिनः। धनिन ईश्वराः। महेच्छा विपुलाशाः। व्यवसायोपेता
निपुणाः। पराक्रमोपेता बलिनः।
परदाररताः। विवादरताः। पररन्ध्रे कुतूहलो विस्मयो येषां ते पररन्ध्रकुतूहलाः।
मदोत्सिक्ता मत्ताः। मूर्खा अज्ञाः। अधार्मिका धर्मरहिताः। विजिगीषवो विजेतुमिच्छवः।
एते सर्व एव केतोः शिखिनः समाख्याता उक्ताः। तथा च काश्यपः—
प्राकाराभ्युच्छ्रिताः शृङ्गगिरिस्था विजिगीषवः।
प्रत्यन्तवासाभिरताः परच्छिद्रविशारदाः।।
बृ० भ० प्र०-३७ CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
२९० बृहत्संहिता
मूर्खा विज्ञानहीनाश्च निर्मर्यादा नरास्तथा।
परदाररता नीचाः केतोरिति विनिर्दिशेत्॥
तथा च समाससंहितायाम्—
भानोरङ्गकलिङ्गवङ्गयमुनाः श्रीपर्वताः पारता
बाह्लीकोत्कटसुह्यशोणमगधाः प्राङ्नर्मदार्धशकाः।
कौशाम्बी शबरान्ध्रपौण्ड्रयवना याम्याश्रिता मेकला-
श्रीनोदुम्बरवर्धनमानविकटाश्मपेक्ष्मुमत्याश्रिताः ॥
जलपर्वतदुर्गकोशला वनिताराज्यतुषारतङ्गणाः।
वनवासहलाः सरस्वती शीतांशोर्भ्रुकच्छरोमकाः।
क्षितिजस्य महानदी पयोष्णी वेणा वेत्रवती च मालती।
मलयद्रविडाश्मकान्ध्रचोला भीमार्थे त्वपरे च ये स्थिताश्च॥
पारेविन्ध्यं पश्चिमः शोणभागो गोदावर्याः कूलमद्रिर्महेन्द्रः।
सिप्रा सिन्धुर्भुमिजस्येति देशा वैदेहाख्याः कोङ्कणाः केरलाश्च॥
सौम्यस्य सौराष्ट्रिकभोजदेशा गङ्गाश्रिताश्चोत्तरकूलनद्यः।
विन्ध्यार्धमन्त्यं मथुरापुरस्तात् सुवास्तुसिन्ध्वद्रिगुहाश्रिताश्च॥
जीवस्य सारस्वतमत्स्यशाल्वाः प्राक्सिन्धुभागो मथुरापरार्धम्।
स्रुघ्नः शतद्रू रमठा विपाशा त्रैगर्त्तयौधेयकपारताश्च॥
देशा भृगोस्तक्षशिला वितस्ता गान्धारकाः कैकयमालवाश्च।
दाशार्णकौशीनरचन्द्रभागाश्चैद्याह्वसिप्रास्थलकालकाख्याः ॥
सरस्वती यत्र गता प्रणाशं वेदस्मृती मालवकाः सुराष्ट्राः।
पाश्चात्यदेशा विदिशा मही च सौरेः स्मृताः पुष्करमर्बुदश्च॥
राहोः कृतघ्नकुलपांसननीचशूद्रा वोक्काणशूलिकनियुद्धविदुग्रकोपाः।
गोमायुभक्षगिरिदुर्गनिवासिनश्च गर्भस्थहिंस्रपरदाररताः खलाश्च॥
शिखिनो वनसंस्थितावगाणा मरुभूपह्लवचोलहूणचीनाः।
व्यवसायपराक्रमोपपन्नाः परदारानुरता मदोत्कटाश्च॥ इति॥३७-३८॥
अथैतेषां प्रयोजनमाह—
उदयसमये यः स्निग्धांशुर्महान् प्रकृतिस्थितो
यदि च न हतो निर्घातोल्कारजोग्रहमर्दनैः।
स्वभवनगतः स्वोच्चप्राप्तः शुभग्रहवीक्षितः
स भवति शिवस्तेषां येषां प्रभुः परिकीर्तितः ॥३९॥
उदय समय में निर्मल, विपुल, स्वभावस्थित, निर्घात, उल्का, धूलि तथा ग्रहयुद्ध से
अहत, अपनी राशि में स्थित, उच्चगत या शुभग्रह ( चन्द्र, बुध, गुरु और शुक्र ) से दृष्ट
ग्रह जिनका स्वामी हो, उनके लिये शुभ करने वाला होता है॥३९॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jamṁmu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहभक्तियोगाध्यायः २९१
यो ग्रह उदयसमये क्षितिजात् प्रत्युद्गमकाले स्निग्धांशुर्निर्मलरश्मिर्दृश्यते। महान्
विस्तीर्णबिम्बः। प्रकृतिस्थितः स्वभावस्थः। यदि वा निर्घातेन न हतो न चोल्कया न च
रजसा न ग्रहयुद्धेन हतः। तथा यश्च स्वभवने स्वराशौ गतः प्राप्तः। स्वोच्चे आत्मीयोच्चराशौ
च प्राप्तः। शुभग्रहैः सौम्यग्रहैः शशिबुधजीवशुक्राणामन्यतमेन वीक्षितो दृष्टः स ग्रहो
येषां प्रभुः स्वामी परिकीर्तित उक्तस्तेषां शिवः श्रेयस्करो भवति।।३९।।
अन्यदप्याह—
अभिहितविपरीतलक्षणे क्षयमुपगच्छति तत्परिग्रहः।
डमरभयगदातुरा जना नरपतयश्च भवन्ति दुःखिताः ॥४०॥
यदि न रिपुकृतं भयं नृपाणां स्वसुतकृतं नियमादमात्यजं वा।
भवति जनपदस्य चाप्यवृष्ट्या गमनमपूर्वपुरद्रिनिम्नगासु ॥४१॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां ग्रह-
भक्तियोगाध्यायः षोडशः ॥१६॥
जो ग्रह पूर्वोक्त शुभ लक्षणों से विपरीत लक्षण वाला हो, वह अपने परिग्रह वर्ग का
शत्रुयुद्ध और रोग से नाश करता है तथा राजाओं को दुःखी करता है। इस तरह के उत्पात
होने पर यदि राजा या लोगों को शत्रु, पुत्र या निश्चित करके मन्त्री का भय न हो तो उनका
तथा लोगों को अवृष्टि होने के कारण अपूर्व पुर, पर्वत और नदियों में गमन होता है। अर्थात्
इस तरह के उत्पात होने पर राजा या लोगों को शत्रु, पुत्र या मन्त्री का भय अवश्य
होता है। यदि किसी तरह इन आपत्तियों से मुक्ति हो जाय तो भी प्राप्त अवृष्टि के कारण
अन्न, शाक, जल के लिये जहाँ पर कभी नहीं गया था, उन पुर, पर्वत और नदियों में जाना
पड़ता है।।४०-४१।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां ग्रहभक्तियोगाध्यायः षोडशः ॥१६॥
उदयसमये यः स्निग्धांशुरित्यनेन यल्लक्षणमभिहितमुक्तं तस्मिन् विपरीतलक्षणे
दृष्टे तत्परिग्रहस्तस्य ग्रहस्य यः परिग्रह उक्तः स क्षयमुपगच्छति विनाशं प्राप्नोति। तथा
जना लोका डमरगदभयातुराः। डमरः शस्त्रकलहः। गदो रोगः। भयं भीतिः। एतैरातुराः
पीडिता भवन्ति। तथा नरपतयो राजानो दुःखिताश्च भवन्ति।
एवंविधे उत्पाते सति नृपाणां राज्ञां यदि रिपुकृतं भयं न भवति स्वसुतकृतमात्मीयपुत्रकृतं
वा नियमान्निश्चयादमात्यजं मन्त्रिकृतं वा भयं न भवति। यतोऽस्मिन् ग्रहोत्पाते दृष्टे एत
एवोपसर्गा नृपाणामाशङ्क्यन्ते। एषां मध्यादन्यतमो न भवति तदा जनपदस्य लोकस्यापि
यथा तथा भयं न भवति। तदा अवृष्ट्या अवर्षणेन। पुरेषु नगरेषु। अद्रिषु पर्वतेषु। निम्न-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
२९२ बृहत्संहिता
गासु नदीषु। अपूर्वं गमनं भवति। यत्र न कदाचिज्जनपदो गतस्तत्र गच्छति। एतदुक्तं
भवति—अवृष्ट्या सर्वमुत्साद्यते। अतो हेतोरत्नशाकजलार्थी जनोऽपूर्वपुराद्रिनिम्नगामुप-
गच्छति यत्र न कदाचिदपि गत इति। तथा च गर्गः—
स्निग्धरश्मिविशालश्च प्रकृतिस्थश्च यो ग्रहः।
ग्रहयुद्धरजोधूमनिर्घातोल्काघनाहतः ।।
स यदा स्वोच्चराशिस्यो मित्रभे स्वगृहेऽपि वा।
स्थितः शुभग्रहैर्दृष्टः स पुष्णाति परिग्रहम्।।
स्वमन्यथा हन्ति वर्गं जननाशं करोति च।
नृपाणां भयदः प्रोक्तस्त्ववृष्टिभयकारकः।। इति।।४०-४१।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ ग्रह-
भक्तियोगोनाम षोडशोऽध्यायः ।।१६।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
अथ ग्रहयुद्धाध्यायः
अथ ग्रहयुद्धाध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावेवोपोद्घातमाह—
युद्धं यथा यदा वा भविष्यमादिश्यते त्रिकालज्ञैः।
तद्विज्ञानं करणे मया कृतं सूर्यसिद्धान्ते ॥१॥
जिस समय जिस प्रकार से ताराग्रहों का युद्ध त्रिकालज्ञों ने कहा है, उसको सूर्यसिद्धान्त
से लेकर मैंने करण ( पञ्चसिद्धान्तिका ) में कहा है॥१॥
यदा यस्मिन् काले यथा वा येन प्रकारेण वा ताराग्रहाणां युद्धं जयपराजयं त्रिकाल-
ज्ञैस्त्रिकालविद्भिरतीतवर्तमानानागतकालज्ञैर्भविष्यं भावि यदादिश्यते कथ्यते तद्विज्ञानं
तस्य ग्रहयुद्धस्य विज्ञानं यथा ज्ञायते तथा मया करणे पञ्चसिद्धान्तिकायां सूर्यसिद्धान्ते
कृतमिति। केचित् सूर्यसिद्धान्तादिति पठन्ति। सूर्यसिद्धान्ताद् भगवद्रविप्रणीतात् सिद्धान्ता-
दानीय कृतमिति॥१॥
अथ युद्धकारणमाह—
वियति चरतां ग्रहाणामुपर्युपर्य्यात्ममार्गसंस्थानाम्।
अतिदूराद् दृग्विषये समतामिव सम्प्रयातानाम् ॥२॥
आसन्नक्रमयोगाद् भेदोल्लेखांशुमर्दनासव्यैः।
युद्धं चतुष्प्रकारं पराशराद्यैर्मुनिभ
चतुर्विधमुक्तं कथितम्। कैर्भेदोल्लेखांशुमर्दनासव्यैः। भेदेनोल्लेखेनांशुमर्दनेनापसव्येन।
यत्र ग्रहद्वयमप्येकबिम्बमिव लक्ष्यते स भेदः। अधःस्थेनोर्ध्वस्थश्छाद्यत इति यावत्।
यत्र ग्रहस्य ग्रहेण बिम्बपरिधिसंस्पर्शः क्रियते स उल्लेखः। अंशवो रश्मयस्तेषामंशूनां
किरणानां परस्परं मर्दनम्। मृद् क्षोदे। भेदोल्लेखस्य व्यतिरेकेण आसन्नयोर्द्वयोर्ग्रहयोः
परस्परं रश्मयः संयुक्ता विहन्यमाना इव लक्ष्यन्ते तदंशुमर्दनं कथ्यते। अपसव्यः प्रदक्षिण
उच्यते समं कृत्वा दक्षिणोत्तरावस्थानमपसव्यमुच्यते। आचार्येण चन्द्रग्रहसमागमे अपसव्य-
लक्षणं कृतम्—'शशिनि फलमुदक्स्थे यद् ग्रहस्योपदिष्टं भवति तदपसव्ये सर्वमेव
प्रतीपम्' इति। एतदुक्तं भवति—ग्रहस्योत्तरदिक्स्थे शशिनि क्वचित्—
हस्तमात्रं भवेद्युद्धं बाहुमात्रं समागमः।
वितस्तिमात्रमुल्लेखो भेदश्चैव निरङ्गुलः।। इति।
नियतफलमपसव्ये दक्षिणदिक्स्थे तदेव फलं विपरीतम्। अमुमेवार्थमृषिपुत्र आह—
दक्षिणेनापसव्यं स्यादुत्तरेण प्रदक्षिणम्।
ग्रहाणां चन्द्रमा ज्ञेयो नक्षत्राणां तथैव च।।
ननु ग्रहाणां नक्षत्राणां च चन्द्रमाः प्रदक्षिणश्चापसव्यश्च पठितो न परस्परं
ग्रहाणामपसव्यता प्रदक्षिणता च। अत्र वृद्धगर्ग आह—
ग्रहाणां विजये भङ्गे नक्षत्राणां च संश्रये।
कथं प्रदक्षिणं ज्ञेयमपसव्यं तथैव च।।
नक्षत्राणां ग्रहाणां वा यदा तूत्तरगः शशी।
तत्प्रदक्षिणमित्याहुर्भवोत् क्षेमसुवृष्टये।।
नक्षत्राणां ग्रहाणां वा यदा दक्षिणतो व्रजेत्।
अपसव्यं तदैव स्यादवृष्टिभयलक्षणम्।।
सर्वेषां सामान्यमपसव्यलक्षणमपसव्ये वायं न भवति। अपसव्येऽर्थे यदेवापसव्यं
तदेव सव्यमिति। भेदश्चोल्लेखश्चांशुमर्दनं चाऽसव्यं च भेदोल्लेखांशुमर्दनासव्यानि, तैश्च-
तुर्भिर्गतिविशेषैर्ग्रहाणां चतुष्कारमेव युद्धं पराशराद्यैर्मुनिभिरुक्तं पराशरगर्गकाश्यपवज्र-
वसिष्ठैरभिहितम्।
पराशराद्यैरित्यनेन मुनीनां वचनभेदं प्रदर्शयति। यथा ऋषिपुत्रादिभिर्ग्रहयुद्धपञ्चदश-
प्रकारमुक्तम्।
पाराशरादीनामेव यन्मतं तच्चाऽऽचार्यस्यापि स्वसिद्धान्ते येन स्थानस्थानेष्वाह—
गर्गवसिष्ठपराशरमतमेतदिति। तथा च पराशरः—
भेदनमारोहणमुल्लेखनं रश्मिसंसर्गश्चेति ग्रहयुद्धं चतुर्विधमाचक्षते कुशलाः। तेषां
पूर्वात् पूर्वो गरीयान्। तथा च गर्गः—
छादनं रोधनं चैव रश्मिमर्दस्तथैव च।
अपसव्यं ग्रहाणां च चतुर्धा युद्धमुच्यते।।
तथा च काश्यपः—
सर्वग्रहेभ्यः शीघ्रेन्दुस्ततस्तस्यैव चात्मजः।
भार्गवो रविभौमौ च जीवो मन्दः शनैश्वरः।।
शीघ्रगा मन्दगाश्चैते काले त्वेकर्शगामिनः।
ततो योगो भवेदेषां यतोंऽशत्वैकमाश्रिताः।।
उपर्युपरिसंस्थास्ते दृश्यन्ते युगपत् स्थिताः।
भेदोल्लेखांशुमर्दाश्चापसव्यश्च तथापरः।।
चतुष्प्रकारः संयोगो युद्धे तु दिविचारिणाम्।। इति।
एवमन्योन्यापेक्षयाऽपसव्यमुच्यते।।२-३।।
अथ चतुष्प्रकारस्य युद्धस्य प्रत्येकं फलमाह—
भेदे वृष्टिविनाशो भेदः सुहृदां महाकुलानां च।
उल्लेखे शस्त्रभयं मन्त्रिविरोधः प्रियान्नत्वम् ।।४।।
अंशुविरोधे युद्धानि भूभृतां शस्त्ररुक्क्षुदवमर्दाः।
युद्धे चाप्यपसव्ये भवन्ति युद्धानि भूपानाम् ।।५।।
[
२९६ बृहत्संहिता
यायी श्रेष्ठो विनाशमुपयाति' इत्येवमादिकं तदेव फलमुक्तं चन्द्रग्रहसमागमोक्तेन 'शशिनि
फलमुदक्स्थे यद्ग्रहस्योपदिष्टं भवति तदपसव्ये सर्वमेव प्रतीपम्' । यस्य येनार्थसम्बन्धो
दूरस्थस्यापि तदित्यनेन न्यायेन फलं वैपरीत्येन कल्प्यत इत्याचार्याऽऽर्यभटोपनिबद्धाप-
सव्यसंस्थाने च ग्रहयुद्धस्यापसव्यसंज्ञितस्य फलं कल्प्यत इति। आचार्याऽऽर्यभटश्च
प्राग्दक्षिणपरोत्तरानुक्रमेण द्रष्टुर्गहाणां परिभ्रमो यस्तमपसव्यमाह—
देवाः पश्यन्ति भगोलार्द्धमुदङ्मेरुसंस्थिताः सव्यम्।
अपसव्यं तथार्द्धं दक्षिणवडवामुखे प्रेताः।। इति।
एतैरनेकाकारैराचार्याणां दर्शनैर्मन्दधियां शिष्याणां खिलीभूतचित्तानां विकल्पिता-
विकल्पमाशङ्क्याऽऽचार्येणेदमपसव्यसंज्ञितं चतुर्थं युद्धभेदं कल्पयित्वा फलमुक्तं परा-
शरादिभिर्बहुभिरुक्तं न स्वमनीषया यथा यदेवोत्तरे स्थिते ग्रहे जेतरि फलं दक्षिणदिक्स्थे-
ऽप्यपसव्यसंज्ञिते ग्रहे जेतरि तदेव फलम्। किमत्राप्येवं मन्यसे यथा सव्यापसव्यमाचा-
र्येणानियमेनैवाभिहितम्। तथा चाह—
गन्धर्वनगरमुत्थितमापाण्डुरमशनिपातवातकरम् ।
दीप्ते नरेन्द्रमृत्युर्वार्मेऽरिभयं जयः सव्ये।।
वामपार्श्वस्थे अरिभयं जयः सव्ये। लोके च वामपार्श्वं यत्तत्सव्यमुच्यते। तथा च
भगवान् व्यास आह—
युध्यतः प्राङ्मुखस्यास्तु सुपर्णोऽयं ममाग्रतः।
सव्ये पार्श्वे च प्रद्युम्नस्तथा मे दक्षिणो भवान्।।
तथा च बादरायणः—
तत्रापि हरेर्नयनं दक्षिणमर्कः शशी सव्यम्।
'वामेऽरिभयं जयः सव्ये' इत्यस्यान्य एवार्थ उच्यते—क्षितिस्थानामन्यथा सव्याऽप-
सव्यं ग्रहर्क्षाणामन्यथा। प्राचीं दिशं गच्छतां यियासूनामुत्तरदिक्स्थः शकुनः प्राचीं दिशमा-
सादयन् दक्षिणं पर्यैति यः स प्रदक्षिण उच्यते। सव्यश्च प्रदक्षिणम्। सव्याऽपसव्ययोरभेद
एवाऽऽचार्य आह—
ऐन्द्रानलदिशोर्मध्ये त्रिभागेषु व्यवस्थिताः।
कोषाध्यक्षानलाजीवितपोयुक्ताः प्रदक्षिणम्।। इत्यादि।
आ...र्यभटेन सव्यापसव्यं भूगतानां सत्त्वानाममुक्तमतः कस्माद् ग्रहर्क्षाणामुक्तमप्यु-
च्यते। मेरुमूलनिवासिनि यानि सत्त्वानि तानि मिथुनान्तगमप्यर्कं क्षितिजलेखासन्नमेव
पश्यन्ति तथैव वडवामुखनिवासिनि। अत्रोक्तमेवाऽऽचार्येण—
यन्मात्रं भूवृत्तात् क्षणद्वयेनोन्नतिं व्रजत्यर्कः।
तन्मात्रान्तरचारिणममराः पश्यन्ति नोर्ध्वमधः।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहयुद्धाध्यायः २९७
तस्मात् क्षितिजलेखासन्नव्यवहारमेवाङ्गीकृत्याऽऽचार्याऽऽर्यभटेनोक्तम्।
सर्व एव शकुनादयो यातुर्वामपार्श्वादग्रत आगत्य दक्षिणपार्श्वेन क्रामन्ति यत्तत्प्रदक्षिणं
सव्यं च। एतद्विपरीतं दक्षिणपार्श्वाद्व्वामपार्श्वगमनं यत्तदपसव्यमेष निश्चयः। 'वामेऽरिभयं
जयः सव्ये' तदुक्तं प्रदक्षिणेन जयः। आचार्येणेदं प्रदर्शितमेव 'प्रदक्षिणं तु यात्रायां जयदं
नेष्टमन्यथा' इति। वामेऽरिभयमिति सव्याद्यदन्यथा वामं विपरीतं ग्रहाणां सव्यापसव्यता।
उत्तरदिक्स्थः प्रदक्षिणो दक्षिणदिक्स्थो जेता यदा तदा तदपसव्यमिति। नन्वनुक्तं कथमवगम्यते
इदम्? अत्रोच्यते—उक्तमेवेदम्। यतोऽनुलोमेन प्रतिलोमेन वा गत्या भेदेन ग्रहाणां फलं
प्रतिभेदान्न प्रदर्शितम्। तत्र एकमेव फलं तथा चानुलोमगः प्रतिलोमगो वा दक्षिणेनोत्तरेण
वोल्लेखं करोति। तत्राप्येकमेव फलम्। तथांशुविमर्दस्याप्यनुलोमेन प्रतिलोमेनापि फल-
स्याभेदः। एवं संस्थानत्रयं चैतद्यदंशुमर्दनस्य फलमपसव्यसंज्ञितस्य तदेव फलम्—
एतदुक्तं भवति—यस्य ग्रहस्योत्तरदिक्स्थस्य यत्फलमभिहितं तस्य ग्रहस्य दक्षिण-
दिक्स्थस्यापसव्यसंज्ञितस्य जयसंयुक्तस्य तदेव फलम्। तस्मादपसव्यनिर्देशो यः स
नातिरिच्यत इति।।४-५।।
अधुना ग्रहाणां यायिनागराक्रन्दसंज्ञा आह—
रविराक्रन्दो मध्ये पौरः पूर्वेऽपरे स्थितो यायी।
पौरा बुधगुरुरविजा नित्यं शीतांशुराक्रन्दः ।।६।।
केतुकुजराहुशुक्रा यायिन एते हता घ्नन्ति।
आक्रन्दयायिपौरान् जयिनो जयदाः स्ववर्गस्य ।।७।।
सूर्य मध्याह्न समय में आक्रन्द, पूर्व में पौर और पश्चिम में यायी होता है। बुध, बृहस्पति
और शनि सदा पौर, चन्द्र आक्रन्द तथा केतु, मंगल, राहु और शुक्र यायी संज्ञक हैं। ये ग्रह
पीड़ित हों तो आक्रन्द, यायी और पौरों का नाश करते हैं; जैसे यदि आक्रन्दसंज्ञक ग्रह
पीड़ित हों तो आक्रन्द (रक्षक आदि = 'आरावे रुदिते त्रातर्य्याक्रन्द' इत्यमरः) का, यायी-
संज्ञक पीड़ित हो तो यायी (गमन करने वालों) का और पौरसंज्ञक ग्रह पीड़ित हो तो
पुरवासियों का नाश करता है तथा विजयी हों तो अपने वर्ग की विजय करते हैं।।६-७।।
रविः सूर्यो मध्ये मध्याह्नसमये आक्रन्दसंज्ञो भवति। यातुः पश्चात् स्थितः पार्ष्णिग्रा-
हस्तस्य पश्चात् स्थित आक्रन्दः। पौरः स एव पूर्वे पूर्वाह्ने दिनस्य प्रथमतत्रिभागे रविः पौरो
नागरो भवति। अपरे अपराह्ने दिनस्य पश्चिमत्रिभागे यायी भवति। यायी यो यातव्य-
स्याग्रतो याति। बुधगुरुरविजाः सौम्यजीवसौरा नित्यं सर्वकालं पौरा नागराः। शीतांशुश्चन्द्रः
सर्वकालमाक्रन्दः।
केतुकुजराहुशुक्रा यायिनः। केतुः शिखी। कुजोऽङ्गारकः। राहुः सैंहिकेयः। शुक्रो
भार्गवः। एते ग्रहा यायिनः। एत एव हता घ्नन्ति आक्रन्दयायिपौरान्। आक्रन्दयायिपौरा
ग्रहा हताः पराजिता आक्रन्दयायिपौरान्नृपान् घ्नन्ति। एत एव जयिनः स्ववर्गस्यात्मीयवर्गस्य
जयदा भवन्ति।।७।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
२९८ बृहत्संहिता
अत्रैव विशेषमाह—
पौरे पौरेण हते पौराः पौरान् नृपान् विनिघ्नन्ति।
एवं याय्याक्रन्दा नागरयायिग्रहाश्चैव ॥१८॥
यदि पौर ग्रह से पौर ग्रह पीड़ित हो तो पुरवासी राजाओं से पुरवासी राजा का नाश
होता है। इसी तरह यायी ग्रह से आक्रन्द ग्रह पीड़ित हो तो यायी मनुष्य से आक्रन्द मनुष्य
का और आक्रन्द ग्रह से यायी पीड़ित हो तो आक्रन्द से यायी का नाश होता है तथा नागर
ग्रह से यायी पीड़ित हो तो नागर मनुष्य से यायी का और यायी ग्रह से नागर ग्रह पीड़ित
हो तो यायी मनुष्य से नागर मनुष्य का नाश होता है॥१८॥
पौरेण नागरेण ग्रहेण पौरे ग्रहे हते विजिते सति पौरा नृपाः पौरान् नृपानेव विनि-
घ्नन्ति नाशयन्ति। एवमनेन प्रकारेण याय्याक्रन्दाः परस्परं विनिघ्नन्ति। नागरयायिग्रहाश्चैव-
मपि जिताः परस्परं विनिघ्नन्ति। तथा च पराशरः—
तेषां तज्जयाद्विजयो वधाद् वधोऽन्योन्यभेदाद्भेदः साम्यात् साम्यम्॥१८॥
अथ जितलक्षणमाह—
दक्षिणदिक्स्थः परुषो वेपथुरप्राप्य सन्निवृत्तोऽणुः।
अधिरूढो विकृतो निष्प्रभो विवर्णश्च यः स जितः ॥१९॥
दक्षिण दिशा में स्थित, रूक्ष, कम्पायमान, दूसरे ग्रह के पास में नहीं जाकर लौटने
वाला, सूक्ष्म बिम्ब वाला, अन्य ग्रह से आक्रान्त, विकारयुत, किरणरहित, विवर्ण—इन
लक्षणों से युत ग्रह पराजित होते हैं॥१९॥
यो ग्रहो दक्षिणदिक्स्थो याम्याशास्थः। परुषो रूक्षो निःस्नेहः। वेपथुः सकम्पः।
अन्यग्रहमप्राप्य सन्निवृत्तो निवर्तितः। विपरीतां गतिमापन्नः। अणुः सूक्ष्मः। अधिरूढो-
ऽन्येनाऽऽक्रान्तः। विकृतो विकारं गतः। निष्प्रभो दीप्तिरहितः। विवर्णो विगतवर्णः। स
जित इति। तथा च पराशरः—
‘दशभिर्लक्षणैर्ग्रहं जितं विन्द्यात्। विवर्णः परुषः सूक्ष्मो याम्याशामार्गस्थोऽधिरूढो
निष्प्रभो विकृतोऽभिहतोऽप्राप्य निवृत्तो वेपनश्च। अन्यथा विजयी’। तथा च गर्गः—
अरश्मिर्लोहितः श्यामः परुषः सूक्ष्म एव च।
अपसव्यगतो यश्च चक्रान्तःपतितस्तथा।।
च्युतः स्थानाद्धतो यश्च प्रतिस्तब्धस्तथैव च।
निष्प्रभो विकृतश्चापि जवेनाभिहतश्च यः।।
अप्राप्य वा निवृत्तो यो वेपनः कृष्ण एव च।
लक्षणैः सप्तदशभिर्ग्रहं विन्द्यात् पराजितम्।।१९।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहयुद्धाध्यायः २९९
अथ जयिनो लक्षणमाह—
उक्तविपरीतलक्षणसम्पन्नो जयगतो विनिर्देश्यः।
विपुलः स्निग्धो द्युतिमान् दक्षिणदिक्स्थोऽपि जययुक्तः ॥१०॥
पूर्वोक्त लक्षण से विपरीत लक्षणयुत (उत्तर दिशा में स्थित, स्निग्ध, कम्पन से
रहित, दूसरे ग्रह को प्राप्त करने वाला, ऊपर में स्थित और तेजस्वी) हो तथा दक्षिण में
स्थित होने पर भी यदि विपुल, निर्मल, कान्तियुत बिम्ब वाला ग्रह हो तो विजयी होता है।
दक्षिणदिक्स्थः परुष इत्यादिना ग्रन्थेन यल्लक्षणमुक्तं तस्माद्विपरीतलक्षणसम्पन्नः।
तद्यथोत्तरदिक्स्थः स्निग्धोऽवेपथुः सम्यक्प्राप्तो विपुल उपरिस्थितः। अविकृतस्तेजस्वी
स जययुक्तः। तथा च गर्गः—
द्युतिमान् रश्मिसम्पन्नः प्रसन्नो रजतप्रभः।
बृहद्रूपधरश्चैव यः समेत्य ग्रहो भवेत्॥
प्रभावर्णाधिको यश्च ग्रहमावृत्य तिष्ठति।
तादृशं जयिनं विन्द्याद् ग्रहं ग्रहसमागमे॥
एवंविधो ग्रहो जयगतो विनिर्देश्यो वक्तव्यः। तथा यो विपुलो बृहद्विम्बः। स्निग्धो
निर्मलः। द्युतिमान् कान्तियुक्तः। स दक्षिणस्यां दिशि स्थितोऽपि जययुक्त इति। एतत्
शुक्रस्य प्रायः सम्भवति। तथा च पुलिशाचार्यः—
सर्वे जयिन उदक्स्था दक्षिणदिक्स्थो जयो शुक्रः।। इति।।१०।।
अन्यदप्याह—
द्वावपि मयूखयुक्तौ विपुलौ स्निग्धौ समागमे भवतः।
तत्रान्योन्यं प्रीतिर्विपरीतावात्मपक्षघ्नौ ॥११॥
यदि समागम-समय में दोनों ग्रह किरणयुक्त, विपुल या स्निग्ध हों तो दोनों ग्रहों के
वर्गों में प्रीति और विपरीत हों तो अपने-अपने पक्षों का नाश करते हैं।।११।।
द्वावपि ग्रहौ मयूखयुक्तौ रश्मिजालेन महता संयुक्तौ। विपुलौ विस्तीर्णौ। स्निग्धौ
निर्मलौ। यदि समागमे संयोगे भवतः। तत्र तस्मिन् समागमे। अन्योन्यं परस्परं प्रीतिस्थौ
ग्रहौ येषामुक्तौ रविराक्रन्दो मध्य इत्यनेन तेषां प्रीतिर्मैत्री भवति। तावेव ग्रहौ विपरीतौ रश्मि-
रहितौ। अल्पौ रूक्षौ। यदि समागमे भवतस्तदात्मीयपक्षघ्नौ स्वं-स्वं पक्षं हतः।।११।।
अत्रापि विशेषमाह—
युद्धं समागमे वा यद्यव्यक्तौ स्वलक्षणैर्भवतः।
भुवि भूभूतामपि तथा फलमव्यक्तं विनिर्देश्यम् ॥१२॥
युद्ध (भौम आदि ग्रहों का परस्पर युद्ध) और समागम (चन्द्र के साथ सम्मेलन)
यदि अपने-अपने उक्त लक्षणों से अव्यक्त (अप्रकाशित) हो (जैसे युद्ध में कौन ग्रह
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA
३०० बृहत्संहिता
विजयी और कौन ग्रह पराजित है—इसका ज्ञान न होता हो ) तथा समागम में ग्रह से
चन्द्रमा न उत्तर न दक्षिण; किन्तु मध्य में होकर गमन करता हो, तो पृथ्वी पर राजाओं को
भी अव्यक्त (सन्दिग्धात्मक) फल कहना चाहिये ।। १२ ।।
युद्धं ताराग्रहाणां भौमादीनां परस्परम्। समागम एषामेव चन्द्रमसा सह। युद्धं
समागमो वा यदि स्वलक्षणैर्युद्धसमागमोक्तैरव्यक्तावलक्ष्यौ भवतः। युद्धमात्रं जयपराजय-
रहितमित्यर्थः। यथा द्वावपि मयूखयुक्तौ विपुलौ स्निग्धौ विपरीतलक्षणस्थितौ वा तत्र
न ज्ञायते को जितः कश्च जयी। समागमे ग्रहाणां चन्द्रे ग्रहादुत्तरगते दक्षिणदिग्गते वा
यच्छुभाशुभफलमुक्तं तन्न यद्यव्यक्तः समागमो भवति। एतदुक्तं भवति—ग्रहाच्चन्द्रो नोत्तरेण
न च दक्षिणेन वा याति मध्येन गमनं करोति तदा तत्र भेदफलं वक्तव्यं न समागमोक्तं
फलं तदव्यक्तं समागमस्य। तथा तेनैव प्रकारेण भूमौ भूभृतां राज्ञामव्यक्तमलक्षमेव फलं
विनिर्देश्यं वक्तव्यम्। जये सत्यव्यक्तो जय आदेश्यः। पराजये पराजयः। एवं चन्द्रस्योत्तर-
गमनेन शुभं फलं वक्तव्यम्। दक्षिणेनाशुभं मध्येन मध्यफलमिति ।। १२ ।।
अथ भौमस्य सर्वग्रहविजितस्य फलमाह—
गुरुणा जितेऽवनिसुते बाह्लीका यायिनोऽग्निवार्ताश्च।
शशिजेन शूरसेनाः कलिङ्गशाल्वाश्च पीड्यन्ते ।। १३ ।।
सौरेणारे विजिते जयन्ति पौराः प्रजाश्च सीदन्ति।
कोष्ठागारम्लेच्छक्षत्रियतपश्च शुक्रजिते ।। १४ ।।
यदि मङ्गल बृहस्पति से पराजित हो तो बाह्लीक देश में निवास करने वाले, विजय की
इच्छा करने वाले, अग्नि से जीवनयात्रा चलाने वाले—ये सब पीड़ित होते हैं। यदि बुध
से पराजित हो तो सूरसेन, कलिङ्ग और शाल्व देश में रहने वाले मनुष्य पीड़ित होते हैं।
यदि शनैश्चर से पराजित हो तो नगरों में निवास करने वाले विजयी और प्रजागण दुःखी
होते हैं। यदि शुक्र से पराजित हो तो कोष्ठागार (अन्तर्गृह = 'पुंसि कोष्ठोऽन्तर्जठरं
कुसूलोऽन्तर्गृहन्तथा' इत्यमरः), म्लेच्छ जाति और क्षत्रिय पीड़ित होते हैं।। १३-१४।।
अवनिसुतेऽङ्गारके गुरुणा बृहस्पतिना जिते पराजिते पराभूते बाह्लीका जनाः।
यायिनो जिगमिषवः। अग्निवार्ताः सुवर्णकारप्रभृतयः। एते पीड्यन्ते उपताप्यन्ते। शशिजेन
बुधेन जिते भौमे शूरसेना जनाः। कलिङ्गाः शाल्वाश्च पीड्यन्ते।
सौरेण शनैश्चरेणाऽऽरेऽङ्गारके विजिते पौरा नागरा जयन्ति विजयं प्राप्नुवन्ति। प्रजाश्च
सीदन्त्यवसादयन्ति। शुक्रजिते भौमे कोष्ठागाराणामवलम्बग्रामाणां म्लेच्छानां क्षत्रियाणां
च तापः सन्तापो भवति। पीडा भवतीत्यर्थः ।। १३-१४ ।।
अथ बुधस्य सर्वग्रहविजितस्य फलमाह—
भौमेन हते शशिजे वृक्षसरित्तापसाश्मकनरेन्द्राः।
उत्तरदिक्स्थाः ऋतुदीक्षिताश्च सन्तापमायान्ति ।। १५ ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहयुद्धाध्यायः ३०१
गुरुणा जिते बुधे म्लेच्छशूद्रचौरार्थयुक्तपौरजनाः ।
त्रैगर्तपार्वतीयाः पीड्यन्ते कम्पते च मही ॥१६॥
रविजेन बुधे ध्वस्ते नाविकयोधाब्जसधनगर्भिण्यः ।
भृगुणा जितेऽग्निकोपः सस्याम्बुदयायिविध्वंसः ॥१७॥
यदि मङ्गल से बुध पराजित हो तो नदी, तपस्वी, अश्मक देश में निवास करने वाले,
राजा, उत्तर दिशा में निवास करने वाले और यज्ञ में दीक्षित मनुष्य पीड़ित होते हैं। यदि
बृहस्पति से पराजित हो तो म्लेच्छ जाति, शूद्र जाति, चोर, धनी, पुरों में रहने वाले, त्रिगर्त
देश में रहने वाले और पर्वत पर निवास करने वाले पीड़ित होते हैं तथा भूकम्प होता है।
यदि शनैश्चर से पीड़ित हो तो नाव चलाने वाले, योध (शत्रु वृत्ति वाले), जल से उत्पन्न
वस्तु, धनी और गर्भिणी स्त्री पीड़ित होती है। यदि शुक्र से पराजित बुध हो तो अग्नि का
प्रकोप, धान्य, मेघ और गमन करने वाले राजाओं का नाश होता है॥१५-१७॥
शशिजे बुधे भौमेनाङ्गारकेण हते वृक्षास्तरवः। सरितो नद्यः। तापसास्तपस्विनः।
अश्मका जनाः। नरेन्द्रा राजानः। उत्तरदिक्स्थाः सौम्याशानिवासिनो जनाः। ऋतुदीक्षिताः
सम्यग्यज्ञयाजिनः। एते एर्व एव सन्तापं पीडामायान्ति प्राप्नुवन्ति।
गुरुणा बृहस्पतिना जिते पराजिते बुधे म्लेच्छा जनाः। शूद्राः शूद्रजातयः। चौरास्त-
स्कराः। अर्थयुक्ताः सधनाः। पौरजनाः पुरवासिनः। त्रैगर्ता जनाः। पार्वतीयाः पर्वतवासिनः।
एते सर्व एव पीड्यन्ते उपताप्यन्ते। मही भूश्च कम्पते चलति।
रविजेन शनैश्चरेण बुधे ध्वस्ते विजिते नाविकाः कैवर्ताः। योधाः शत्रुवृत्तयः।
अब्जाः जलजाः। सधना ईश्वराः। गर्भिण्यः सगर्भाः स्त्रियः। एते सर्व एव पीड्यन्ते।
भृगुणा शुक्रेण विजिते बुधे। अग्निकोपो वह्निप्रकोपः। सस्यानां धान्यादीनामम्बुदानां च
मेघानां यायिनां यियासूनां च विध्वंसो विनाशो भवति॥१५-१७॥
अथ जीवस्य सर्वग्रहविजितस्य फलमाह—
जीवे शुक्राभिहते कुलूतगान्धारकैकया मद्राः ।
शाल्वा वत्सा वङ्गा गावः सस्यानि पीड्यन्ते ॥१८॥
भौमेन हते जीवे मध्यो देशो नरेश्वरा गावः ।
सौरेण चार्जुनसायनवसातियौधेयशिबिविप्राः ॥१९॥
शशितनयेनापि जिते बृहस्पतौ म्लेच्छसत्यशस्त्रभृतः ।
उपयान्ति मध्यदेशश्च संक्षयं यच्च भक्तिफलम् ॥२०॥
यदि शुक्र से बृहस्पति पराजित हो तो कुलूत, गान्धार, कैकय, मद्र, शाल्व, वत्स और
वङ्ग देश में निवास करने वाले मनुष्य, गौ तथा धान्य पीड़ित होते हैं। यदि मङ्गल से
पराजित हो तो मध्य देश, राजा और गौ पीड़ित होती है। शनि से पराजित हो तो
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA