बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 326, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें२८६ बृहत्संहिता
तक्षशिला नगरी, मार्तिकावत देश, बहुगिरि, गान्धार, पुष्कलावतक, प्रस्थल, मालव,
कैकय, दशार्ण, उशीनगर, शिवि, वितस्ता, ऐरावती और चन्द्रभागा नदी के जल पीने
वाले, रथ, चान्दी, आकर ( अर्थोत्पत्ति स्थान ), हाथी, घोड़ा, महामात्र ( हस्ती के
अधिप ), धनी, सुगन्ध द्रव्य, पुष्प, चन्दन, मणि ( पद्मराग आदि ), वज्र ( हीरक ),
भूषण, अम्बुरुह ( कमल आदि ), शय्या, प्रधान, युवा, स्त्री, कामोपकरण ( पुष्प, धूप,
माला, चन्दन आदि ), मृष्ट ( शोधित ) अन्न का भोजन करने वाले, मधुर भोजन करने
वाले, उद्यान, जल, कामी, यशस्वी, सुखी, दाता, सुन्दर, विद्वान्, मन्त्री, क्रय-विक्रय से
जीवनयात्रा चलाने वाले, कुम्भार, चित्राण्डज ( नाना प्रकार के पक्षी ), फलत्रय ( एला,
लवङ्ग, कक्कोल ), कौशेयपट ( नेत्रपट ), कम्बल, पत्रोर्णिक ( धौतकौशेय ), रोध्र
( एक प्रकार का सुगन्ध द्रव्य ), पत्र ( सुगन्ध पत्र ), चोच ( नारिकेल ), जातीफल
( जायफल ), अगुरु, वचा ( वच ), पिप्पली ( पीपल ), चन्दन—इस सबों का स्वामी
शुक्र है।।२५-२९।।
तक्षशिला नगरी। मार्त्तिकावतो देशः। बहुगिरिः। गान्धारा जनाः। पुष्कलावतको
देशः। प्रस्थलाः। मालवाः। कैकयाः। दशार्णाः। उशीनराः। शिबयः।
ये च पिबन्ति वितस्तां नदीम्। तथैरावतीं ये च पिबन्ति। चन्द्रभागसरितं चन्द्रभागां
सरितं ये च पिबन्ति। रथा गन्त्यः। रजतं रूप्यम्। आकरमर्थोत्पत्तिस्थानम्। कुञ्जरा
हस्तिनः। तुरगा अश्वाः। महामात्रा हस्त्यधिपतयः। धनयुक्ता ईश्वराः।
सुरभिः सुगन्धद्रव्यम्। कुसुमानि पुष्पाणि। अनुलेपनं समालम्भनम्। मणयः
पद्मरागप्रभृतयः। वज्रं हीरकम्। विभूषणान्यलङ्करणानि। अम्बुरुहः पद्मादि। शय्या आस्त-
रणम्। वराः प्रधानाः। तरुणा यौवनोपेताः। युवतयः स्त्रियः। कामोपकरणं मदनोपयोग्यं
यद्वस्तु पुष्पधूपमाल्यानुलेपनादि। मृष्टान्नभुजो ये नराः। तथा मधुरभुजः।
उद्यानमुपवनम्। सलिलं जलम्। कामुकाः कामिनः। यशःसम्पन्ना यशस्विनः।
सुखसम्पन्नाः सुखिनः। औदार्यसम्पन्ना दातारः। रूपसम्पन्नाः सुरूपाः। विद्वांसः पाठकाः।
अमात्या मन्त्रिणः। वणिग्जनाः क्रयविक्रयजीविनः। घटकृत् कुम्भकारः। चित्राण्डजा
नानाप्रकाराः पक्षिणः। त्रिफलाः फलत्रयमेलालवङ्गकक्कोला इति।
कौशेयपट्टो लोके नेत्रपट्ट इति प्रसिद्धः। कम्बल और्णिकः। पत्रोर्णिकं धौतकौशेयम्।
रोध्रं प्रसिद्धं सुगन्धद्रव्यम्। पत्रं सुगन्धपत्रम्। चोचं मलिनपत्रं नारिकेलं च। जातीफलं
प्रसिद्धम्। अगुरु सुगन्धद्रव्यम्। वचा प्रसिद्धा। पिप्पल्यः कणाः। चन्दनं मलयजम्।
एतद् भृगोः शुक्रस्य। तथा च काश्यपः—
चन्द्रभागां वितस्तां चैरावतीं च पिबन्ति ये।
पुष्करावतकैकया गान्धारप्रस्थलास्तथा।।
दशार्णा मालवास्तक्षशिला मौक्तिकमेष च।
धनाढ्याः कुञ्जरा अश्वाः प्रस्थलं च विलेपनम्।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA