सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 342, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 342

३०० बृहत्संहिता
विजयी और कौन ग्रह पराजित है—इसका ज्ञान न होता हो ) तथा समागम में ग्रह से
चन्द्रमा न उत्तर न दक्षिण; किन्तु मध्य में होकर गमन करता हो, तो पृथ्वी पर राजाओं को
भी अव्यक्त (सन्दिग्धात्मक) फल कहना चाहिये ।। १२ ।।
युद्धं ताराग्रहाणां भौमादीनां परस्परम्। समागम एषामेव चन्द्रमसा सह। युद्धं
समागमो वा यदि स्वलक्षणैर्युद्धसमागमोक्तैरव्यक्तावलक्ष्यौ भवतः। युद्धमात्रं जयपराजय-
रहितमित्यर्थः। यथा द्वावपि मयूखयुक्तौ विपुलौ स्निग्धौ विपरीतलक्षणस्थितौ वा तत्र
न ज्ञायते को जितः कश्च जयी। समागमे ग्रहाणां चन्द्रे ग्रहादुत्तरगते दक्षिणदिग्गते वा
यच्छुभाशुभफलमुक्तं तन्न यद्यव्यक्तः समागमो भवति। एतदुक्तं भवति—ग्रहाच्चन्द्रो नोत्तरेण
न च दक्षिणेन वा याति मध्येन गमनं करोति तदा तत्र भेदफलं वक्तव्यं न समागमोक्तं
फलं तदव्यक्तं समागमस्य। तथा तेनैव प्रकारेण भूमौ भूभृतां राज्ञामव्यक्तमलक्षमेव फलं
विनिर्देश्यं वक्तव्यम्। जये सत्यव्यक्तो जय आदेश्यः। पराजये पराजयः। एवं चन्द्रस्योत्तर-
गमनेन शुभं फलं वक्तव्यम्। दक्षिणेनाशुभं मध्येन मध्यफलमिति ।। १२ ।।
अथ भौमस्य सर्वग्रहविजितस्य फलमाह—
गुरुणा जितेऽवनिसुते बाह्लीका यायिनोऽग्निवार्ताश्च।
शशिजेन शूरसेनाः कलिङ्गशाल्वाश्च पीड्यन्ते ।। १३ ।।
सौरेणारे विजिते जयन्ति पौराः प्रजाश्च सीदन्ति।
कोष्ठागारम्लेच्छक्षत्रियतपश्च शुक्रजिते ।। १४ ।।
यदि मङ्गल बृहस्पति से पराजित हो तो बाह्लीक देश में निवास करने वाले, विजय की
इच्छा करने वाले, अग्नि से जीवनयात्रा चलाने वाले—ये सब पीड़ित होते हैं। यदि बुध
से पराजित हो तो सूरसेन, कलिङ्ग और शाल्व देश में रहने वाले मनुष्य पीड़ित होते हैं।
यदि शनैश्चर से पराजित हो तो नगरों में निवास करने वाले विजयी और प्रजागण दुःखी
होते हैं। यदि शुक्र से पराजित हो तो कोष्ठागार (अन्तर्गृह = 'पुंसि कोष्ठोऽन्तर्जठरं
कुसूलोऽन्तर्गृहन्तथा' इत्यमरः), म्लेच्छ जाति और क्षत्रिय पीड़ित होते हैं।। १३-१४।।
अवनिसुतेऽङ्गारके गुरुणा बृहस्पतिना जिते पराजिते पराभूते बाह्लीका जनाः।
यायिनो जिगमिषवः। अग्निवार्ताः सुवर्णकारप्रभृतयः। एते पीड्यन्ते उपताप्यन्ते। शशिजेन
बुधेन जिते भौमे शूरसेना जनाः। कलिङ्गाः शाल्वाश्च पीड्यन्ते।
सौरेण शनैश्चरेणाऽऽरेऽङ्गारके विजिते पौरा नागरा जयन्ति विजयं प्राप्नुवन्ति। प्रजाश्च
सीदन्त्यवसादयन्ति। शुक्रजिते भौमे कोष्ठागाराणामवलम्बग्रामाणां म्लेच्छानां क्षत्रियाणां
च तापः सन्तापो भवति। पीडा भवतीत्यर्थः ।। १३-१४ ।।
अथ बुधस्य सर्वग्रहविजितस्य फलमाह—
भौमेन हते शशिजे वृक्षसरित्तापसाश्मकनरेन्द्राः।
उत्तरदिक्स्थाः ऋतुदीक्षिताश्च सन्तापमायान्ति ।। १५ ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA