बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

१३६ बृहद्देशी

षड्स्वरा निपादद्दीना उमादेव्या च गीयते ।
उदाहरणं — गागागारिसाधासासारिगागामागारी-
सा । धासापाधापगापाधासररिगापा । भागारिसामानिसाध-
रीसासारी । धासारिगागामामाग रिसारिरिगारिरिसारीसापा ।
धासपा । सारीमापा । धापासारीगामारिरिसा । पिञ्जरी ।
षड्जांशन्याससंयुक्ता पूर्णा पर्वतदेशजा ।
गीयते ऋपवीराणां भाषा हिन्दोलके शुभा ॥
उदाहरणं — सासानिम् । पामापानिधानिधापामा-
पा ' रीसापानिनिमारिमागनि सानिनिसागापानिसासानिनि-
पामापानिमा । धानिधापामामारिमामापानिसामागा । रिसा-
मागारीसानीसासासा । पार्वती ।
इति शार्दूलमते हिन्दोलिकभाषाः समाप्ताः ।
विभाविनी तु *पौ पापा वेगवन्ती तु पञ्चमा ।
आन्ध्री गान्धारिका चैव षट् स्युर्माळवपञ्चमे ॥
पञ्चमाद्यन्तसम्पूर्णा + देशं भा(?)विभाविनी ।
गीयते केशरचनाकामिनीभिति(?)सङ्गमे ॥
† [उदाहरणं — सासासासा धसासासासारीमामासा-
नीधासासानीधापसामामाभापाधा । सासा । धागारिसारिसा-
निधानि । सासा । अलघ्वी ।
टक्कराग शार्दूलमते भाषाः समाप्ताः ।

• पौराली इति स्यात् । † वलयान्तर्गतं वाक्यजातं लेखकप्रमादात्
  प्रक्षिप्तमिति भाति ।

भाषालक्षणम् । - १३७
भिन्नवलितिका रविचन्द्रा भिन्नपौराली द्राविडी ।
पिञ्जरी पार्वती चैव हिन्दोलके ?]
*पनिनिमागारिसानिरिनिसारिगामापापामागारिमानिनिधा-
नीनीधामापापा । पौराली ।
पञ्चमांशा तु संपूर्णा + + + + + + + ।
+भाषाकरणे चैवमुद्धारे चैव गीयते ॥
उदाहरणं — पापानिधाधानिधागासासासानिधाधा-
निनिपाधमा । गागाधामामापापाधानीसासारीगारी । सनि-
धापापा । वेगवती ।
पञ्चमार्षे तु संपूर्णा मूलभाषा तु पञ्चमा ।
प्रगल्भमनसे गीते भाषा मालवपञ्चमे ॥
उदाहरणं—पापापामामारिरिगारिनिधाधा । धाधारि-
निगारिमागरिनीधापापापाधापामामापामाधानिरिमागामागा-
रीसासानिसानिधापापा । पञ्चमा ।
मध्यमांशा पञ्चमान्ता भावनास्था ध्रुवेशजा ।
अन्ध्री तु विश्रुता लोके व्याधा दुष्टेषु (?) गीयते ॥
उदाहरणं — सामपामापापानिधाधानिपापानिपमा-
रिसानिधापामा । सामाधानिधापापापासापानिगारिसानिनी-
सानिसानिधामामानिधापापा । अन्ध्री ।
गान्धारांशा तु गान्धारी संपूर्णा पञ्चमानुगा ।
विभाषा च सानुना गीयते(?) मालवपञ्चमे ॥
उदाहरणं—गागानिनिधाधाधानिरिरिगापमागारीरि-
सनीसासा । धाधासाधानी । सागासानिधापापा । गान्धारी ।
इति शार्दूलमते पञ्चमभाषाः समाप्ताः ॥

• विभावन्त्या उदाहरणं पौराल्या लक्षणं च न दृश्यते ।
  T

१३८ बृहद्देश्यां
त्रावणी षड्जभाषा च मालवी गुर्जरी तथा ।
बाह्य(पौढकौसन्ध्ये? पाडवकौसल्यौ)गान्धारी परवन्दित॥
ललिता निषाद्वत्या च स्वरगान्धारवर्जिता ।
देशाख्या त्रावणी चैव नीपोमुप च(?) गीयते ॥
उदाहरणं — रिरिधाधाधनीनीधाधा । मधानिरिर्ध,
धानिनिसानिनिधाधानिधामाधा । निर्रिधाधामधाधानिरिरि,
निगामागाधामारी(सानिधानिधानिधामामधानिनिरिधाधा
त्रावणा ।
धैवतान्तसंयुक्ता मूलभाषा तु दुर्बलम् ।
देवताराधने गीता षड्जभाषा तु षट्स्वरा ॥
उदाहरणं — पानिधाधा । सानिधाधा । समानिधा ।
मागागामा । निधाधा । गामागामा । गमाधाधा । गरिसानिधा।
पमामा । पामाधानी । धाधा । षड्जभाषा ।
*मध्यमांशा धैवतान्ता पाडवा ऋषभान्विता ।
गीयते यज्ञकाले या सा ख्याता बाह्यपाडवा ॥
उदाहरणं—माधा । मानिनिपामापा । धाधा । मा-
धामागा । गागागामा । ममनिध । मापापानि । धाधाधा ।
बाह्यपाडवा ।
निषादांशा धैवतान्ता पाडवा षड्जवर्जिता ।
कोसलदेशसम्भूता प्रतीहारेषु गीयते ॥
उदाहरणं — निनिधा । पामामा । मागमा । सासा-
सासासा । मागमानिधाधा । कौसली ।

• मालवीगुर्जयोर्लक्षणमुदाहरणं च न दृश्यते ।

भाषालक्षणम् । १३९
गान्धारां(श ? शा) मध्यमान्ता गान्धारी मध्यमाश्रिता ।
एकान्तवासिभिर्गीता मूलभाषा तु षड्जगा ॥
उदाहरणं — गामापानीसासा । निधाधामामामागा-
माधा । निसारी । सापामामा । धानीसारी । गारीसानी ।
धामामा । गान्धारी ।
धैवताद्यन्तषड्जर्षभहीना षाडवस्वरा ।

• • वलितगा एषा गीयते दृढमानसैः ॥
    उदाहरणं — धाधामापा । गागामाधानिसानिधाधा-
    पापागामाधासनिधानिसासागामापापाधाधा । मधापामामाग-
    धगामधानिसासा । निसानिगागामासानीधाधापभामागाधा ।
    सामाधानीससाधापामाधाधा । स्वरवलिता ।
    धैवताद्यन्तललिता षड्जपञ्चमवर्जिता ।
    पञ्चस्वरा तु गीयते प्रकृष्ट सा मता क्रमात् ॥
    उदाहरणं—धासाधागासानिसामानि । मानिधा-
    मागा । गामाधानी । धामामागा । रिनिधाधा । ललिता ।
    निषादपतरख्याता (?) धैवताद्यन्तरा + + ।
• • • म्या + भाषा च गीतान्त्येन विवर्जिता ॥
      उदाहरणं—धामागापा । पास्तापापा । गमामापानि-
      धाधाधाधा । पामाधागागा । सनिधाधापापा । धासागमागाप-
      निधाधानीसरिसामापानिधापामामागाप्सधानीधाधा । निष्पा-
      दवती ।
      धैवताद्यन्तसंयुक्ता षाडवा तुम्बुरु स्मृता ।
      ऋषभेण विहीना तु गीयते ब्रह्मवादिभिः ॥

१३८ बृहद्देश्यां
त्रावणी षड्जभाषा च मालवी गुर्जरी तथा ।
बाह्य(पौढकौसन्ध्ये? पाडवकौसल्यौ)गान्धारी परवन्दित॥
ललिता निषाडवत्या च स्वरगान्धारवर्जिता ।
देशाख्या त्रावणी चैव नीषोमुप च(?) गीयते ॥
उदाहरणं — रिरिधाधाधनीनीधाधा । मधानिरिरिं
धानिनिसानिनिधाधानिधामाधा । निर्रिधाधामषाधानिरिरिं
निगामागाधामारि(सानिधानिधानिधामामधानिनिरिधाधा
त्रावणा ।
धैवताद्यन्तसंयुक्ता मूलभाषा तु दुर्बलम् ।
देवताराधने गीता षड्जभाषा तु षट्स्वरा ॥
उदाहरणं — पानिधाधा । सानिधाधा । समानिधा ।
मागागामा । निधाधा । गामागामा । गमाधाधा । गरिसानिधा।
पमामा । पामाधानी । धाधा । षड्जभाषा ।
*मध्यमांशा धैवतान्ता पाडवा ऋषभान्विता ।
गीयते यज्ञकाले या सा ख्याता बाह्यपाडबा ॥
उदाहरणं—माधा । मानिनिपामापा । धाधा । मा-
धामागा । गागागामा । ममनिध । मापापानि । धाधाधा ।
बाह्यपाडबा ।
निषादांशा धैवतान्ता पाडवा षड्जवर्जिता ।
कोसलदेशसम्भृता प्रतीहारेषु गीयते ॥
उदाहरणं — निनिधा । पामामा । मागमा । सासा-
सासासा । मागमानिधाधा । कौसली ।

• माल्वीगुर्जयोर्लक्षणमुदाहरणं न च दृश्यते ।

भाषालक्षणम् । १३५
गान्धारां(श ?शा) मध्यमान्ता गान्धारी मध्यमाश्रिता ।
एकान्तवासिभिर्गीता मूलभाषा तु षड्जगा ॥
उदाहरणं — गामापानीसासा । निधाधामामामागा-
माधा । निसारी । सापामामा । धानीसारी । गारीसानी ।
धामामा । गान्धारी ।
धैवताद्यन्तषड्जर्षभहीना षाडवस्वरा ।

• • वलितगा एषा गीयते दृढमानसैः ॥
    उदाहरणं — धाधामापा । गागामाधानिसानिधाधा-
    पापागामाधासनिधानिसासागामापापाधाधा । मधापामाभाग-
    धगामधानिसासा । निसानिगागामासानीधाधापमामागाधा ।
    सामाधानीससाधापामाधाधा । स्वरवलिता ।
    धैवताद्यन्तललिता षड्जपञ्चमवर्जिता ।
    पञ्चस्वरा तु गीयते प्रकृष्टा सा मता क्रमात् ॥
    उदाहरणं — धासाधागासानिसामानि । मानिधा-
    मागा । गामाधानी । धामामागा । रिनिधाधा । ललिता ।
    निषादपतरख्याता (?) धैवताद्यन्तरा + + ।
• • • भ्या + भाषा च गीतान्त्येन विवर्जिता ॥
      उदाहरणं — धामागापा । पासापापा । गमामापानि-
      धात्राधाधा । पामाधागागा । सनिधाधापापा । धासागमागाप-
      निधाधानीसरिसामापानिधापामामागाप्सधानिधाधा । निषा-
      दवती ।
      धैवताद्यन्तसंयुक्ता षाडवा तुम्बुरु स्मृता ।
      ऋषभेण विहीना तु गीयते ब्रह्मवादिभिः ॥

१४२ बृहद्देश्यां
*आद्यः प्रबन्धः क(जा?न्दा)ख्यो वृत्ता नाम द्वितीयकः ।
गद्यरूपस्तृतीयः स्याद् दण्डकः स्याच्चतुर्थकः ॥ ३७८ ॥
पञ्चमो वर्णकः ख्यातः षष्ठ आर्यापिधायकः ।

• सप्तमी कशिता गाथा ततो द्विपथकोऽष्टमः ॥ ३७९ ॥
  वर्धटी नवमी प्राहुरङ्गिला दशमी भवेत् ।
  एकादश मयेस्याते (?) गदिता सा चतुष्पदी ॥ ३८० ॥
  दोथको द्वादशः प्रोक्तस्तोटकः स्यात् त्रयोदश ।
  ततश्चतुर्द(शा? शो) ज्ञेयो वस्त्वाख्यस्तु प्रबन्धकः ॥ ३८१॥
  ततः क्रौञ्चपदस्तूर्ध्वं हंसपात् षोडशः स्मृतः ।
  सप्तदशः प्रबन्धस्तु शुकसारितसंज्ञकः ॥ ३८२ ॥
  अष्टादशश्चाश्मलीला एकोनो दशलीलकः (?) ।
  द्वाविंशतिमः सिंहलीलः शरभलीलैकविंशतिः (?) ॥ ३८३॥
  द्वाविंशति मः स्यात्तु शुकचुञ्चुरितीह यः ।
  त्रयोविंशो विचित्रः स्याच्चतुर्विंशस्त्रिभङ्गिकः ॥ ३८४ ॥
  पञ्चविंशतिमस्थाने चतुरङ्ग उदाहृतः ।
  जयवर्धनसंज्ञश्च ततः परतरो भवेत् ॥ ३८५ ॥
  सप्तविंशतिमा सा स्यादङ्कचारिणिका मता ।
  †द्वात्रिंशतिमस्थाने + त्रिपदी पद्पदी क्वचित् ॥ ३८६ ॥
  त्रयस्त्रिंशत्तमं प्रोक्तं (तं ? तद्) बन्धकरणं पुनः ।
  चतुस्त्रिंशत्तमः पाटकरणं समुदाहृतम् ॥ ३८७ ॥
  पञ्चत्रिंशत्तमः प्रोक्तः कैवाट इति तद्विधैः (?) ।
  षट्त्रिंशत्तमसंज्ञस्तु द्विपदीति सतां मता ॥ ३८८ ॥
• अत्र प्रकरणे उद्दिष्टेषु केषाञ्चिल्लक्षणादर्शनं, लक्षितेषु च केषाञ्चि-
  दनुद्देश , उद्देशलक्षणवाक्येषु नामभेदश्च वर्तते । † अष्टाविंशादिकं लुप्तं स्यात् ।

सप्तत्रिंशत्तमा या तु मुनिना वर्तनी मता ।
अष्टत्रिंशत्तमा त्वेला बहुभेदप्रविस्तरा ॥ ३८९ ॥
चत्वारिंशद्वैकोना(?) मतो झोंव(न्ध? ड)कस्तथा ।
चत्वारिंशत् ततो ज्ञेया ततोऽथ ध्वनिकुट्टनी ॥ ३९० ॥
एकाधिको भवेद् ढेङ्की ह्यथेका(?) चैकतालका ।
एतेषामधिकः ख्यातः प्रबन्धो मातृकाह्वयः ॥ ३९१ ॥
चतुर्भिरधि + + + चत्वारिंशत्ततः पुनः ।
प्रबन्धोऽयं स्वरार्थः स्याद् ज्ञेयोऽसौ गीतवेदिभिः॥३९२॥
चत्वारिंशत्तमं प्रोक्तं करणं पञ्चभिर्युतम् ।
चत्वारिंशद्यु(ताः? तः) षड्भिश्चासौ वर्णस्वरः स्मृतः ॥
चत्वारिंशत् सप्तयुता ज्ञेया मुक्तावलीति या ।
प्रतापवर्ध(त? न)श्चाष्टचत्वारिंशत् प्रकीर्तितः ॥ ३९४ ॥
पञ्चधा मुनिना ख्याता चत्वारिंशत् सुसंयुता ।
एतेषां लक्षणं व्यञ्छितमासाद् विदुषात्तमम् (?) ॥३९५॥
यथोक्तं चात्र नियमै ++++++++।
रागैर्यथावदुक्तैस्तु गातव्या गीतकोविदैः ॥ ३९६ ॥
तालशून्यादि तु यः पाटैर्विरुतैश्च समन्वि(ताः? तः) ।
स कन्द इति कर्णाटभाषादिपदमिश्रितः ॥ ३९७ ॥
क(दा? न्दा)दिप्रबन्धा लक्ष्यतः प्रसिद्धा एव ।
आर्याया द्विपथे वृत्ते गाथाया जेथके तथा (?) ।
तोटकेन च तालस्य नियमो नास्ति कदाचन ॥ ३९८ ॥
मुख्यता तेषु निर्दिष्टा मुनिभिश्छन्दसा स्फुटम् ।
अन्तःस्वर + विन्यासः ++++++++ ॥ ३९९ ॥

१४४ बृहद्देश्यां
++++++++++ क्षोन्ति तदपि सम्मतः ।
व्रातो यस्य भवेत् तालो वर्णनीयस्य संज्ञया ॥ ४०० ॥
गीयते यत् तदत्राहूर्गद्यं गीतविशारदाः ।
तालयुक्तं स्वरोपेतं मध्ये पाटविराजितम् ॥ ४०१ ॥
पुनः पदसमायुक्तं गानं + दण्डको बुधैः (?)।
विभूत्याग + सौभाग्यविरुतैः समलङ्कृ(तम्?तः) ॥४०२॥
तालेनापि च युक्तः स्याद् वर्णः कर्णाटभाषया ।
स्वरावाटसमायुक्ता तालेन च समन्विता ॥ ४०३ ॥
कया विभाषया युक्ता निरुतैः सा तु पाटली ।
यत्र स्यात् स्वरविन्यासः प्रतिपादान्त(दु ? मु)ज्ज्वलः॥४०४॥
तालेन च समायुक्तः अर्धिला नाम सो भवेत् (?) ।
परुप्रतिपदार्थं तु गीतं तालयुतं भवेत् ॥ ४०५ ॥
तातेन्तकैस्वासंयुक्तै स्वाचतुष्पीटिका भवेत् (?) ।
अर्धे गीत्वा परार्थं तु ततापरि ततस्वरा (?) ॥ ४०६ ॥

• • • • श्वतेन्नाश्च (?) शेषं भवेत् ततो वरी ।
        देशीगीतेऽपि वस्तु स्यान्नाटकेऽपि प्रयुज्यते ॥ ४०७ ॥
        गीते तु प्रति(ना ? ता)लेन पदस्थरसमायुतः ।
        मतः क्रौञ्चपदो नाम स तु गान्धर्ववेदिनाम् ॥ ४०८ ॥
        संस्कृतं पादमेकं तु द्वितीयं देशसंयुक्तम् ।
        सप्रासं गीयते यत्र गीतं हंसपदं विदुः ॥ ४०९ ॥
        यस्तु तालद्वयोपेतपदपाटविराजितः ।
        प्रश्नोत्तरसमायु(क्तेः?क्तः) सदोक्तः शुकसारितः ॥४१० ॥

प्रबन्धाध्यायः । १४५

• • कर्णाटभाषायामथवा मिश्रिता यदि ।
    संवादकपदोपेतः स भवेच्छुकशारिकः ॥ ४११ ॥
    अ(थे ? धैं) यत्र स्वरैर्गात्वा यत्यास्तुरगलीलया ।
    गीयते विरुतैर(र्थे ? धै) हयलीलेति सा स्मृता ॥ ४१२ ॥
    गजलीलाकृतं सर्वं तालोऽपि गजलीलकः ।
    क्रियते यन्न सा ज्ञेया गजललेति नामतः ॥ ४१३ ॥
    छन्दसा सिंहलीलेति स्व(र ? रा)न्ते नत संयुक्तः ।
    गीयते यस्तु विरुतैः स भवेत् सिंहलीलकः ॥ ४१४ ॥
    स्वरपाटैर्निबद्धं च भवेत् यत्र पदाष्टकम् ।
    मतः शरभलीलोऽसौ रागतालाष्टकान्वितः ॥ ४१५ ॥
    आदौ रागः स(ग)मकरतालेन तु समन्वितः ।
    स्वरपाटप्रगीतस्तु नानादेशादिभाषया ॥ ४१६ ॥
    गीयते यः स उद्दिष्टः शुकचञ्चुर्जनप्रियः ।
    अनेकदेशभाषाभिः पादैर्विरुदतेनैंकैः ॥ ४१७ ॥
    चित्रितः स्वरतालैश्च विचित्र इति कीर्तितः ।
    पदैः स्वरैस्तथा पादैर्वृत्तत्रयपदेन च ॥ ४१८ ॥
    तालत्रयविमिश्रेण त्रिभङ्गिरभिधीयते ।
    रागतालचतुष्केण यत्र भाषाचतुष्टयम् ॥ ४१९ ॥
    गीयते गीतचतुरैश्चतुरङ्गः स उच्यते ।
    जयमालापदैर्युक्त + +स्तु विजयो जयः ॥ ४२० ॥
    जयार्थं गीयते यत्र ज्ञेयोऽसौ जयवर्धनः ।
    आदितालेन संयुक्तं यत्र खण्ड(श्व? च)तुष्टयम् ॥ ४२१ ॥

१४६ बृहद्देशी
पदपादाष्टके स स्यात् सिंहविक्रान्तसंज्ञकः ।
एकं पादं पुरो गीत्वा गीयन्ते च स्वरास्ततः ॥ ४२२ ॥
झंपादितालसंयुक्तः स भवेत् कलहंसकः ।
यत्रार्धं तेन्तकोपेतद्विपदीवद् भवेद्गलः ॥ ४२३ ॥
पदमन्त्यं गृहीत्वा तु यमकस्थितिभूषितः ।
भावृत्त्या गीयते योऽसौ चक्रवालः प्रकीर्तितः ॥ ४२४ ॥
तालेन येनकेनापि विरूतैः केवलैरपि ।
यद्यदापि तथाभूता यावृत्त्या गीयते द्विधा ॥ ४२५ ॥
तालेन करणस्यैव स्वरैः समुरजाक्षरैः ।
गन्धर्वैर्गीयते यत्तु तद् बन्धकरणं पुनः ॥ ४२६ ॥
पादाख्यं करणं प्रोक्तं हस्तपाटस्वरान्वितम् ।
अक्षरेर्गीयते सम्यक् पाटैरेव हि केवलैः ॥ ४२७ ॥
कैवाट इति स ज्ञेयो गन्धर्वैस्तालसंयुतः ।
(यः ? या) स्यात् करणतालेन द्विपदीवृत्तसङ्गता ॥४२८॥
सा भवेद् द्विपदी नाम प्रोक्ता वस्तुविचक्षणैः ।
ग्रहस्त्वभिमतो यत्र न्यासश्चांशेन केवलम् ॥ ४२९ ॥
वर्णनीयस्य गातुश्च तस्याह्वामप्रप्रवेक्ष्यते(?) ।
कङ्कालः प्रतितालश्च द्रुतमठः कुडुक्ककम् ॥ ४३० ॥
विहाय गीयते या तु स्वरैः सा वर्तनी मता ।
आद्यं पादद्वयं यत्र स्यादनुप्रासवर्जितम् ॥ ४३१ ॥
अनुप्रासस्तृतीयेऽपि चतुर्थे वा(द ? थ) गीयते ।
त + + + + + ++ सानुप्रासश्च पञ्चमः ॥ ४३२ ॥

प्रबन्धाध्यायः । १४७
चतस्रो गीतयो यत्र पादे पादे भवन्ति च ।
गीत्वा तदीयपादार्धमनुप्रासो विधीयते ॥ ४३३ ॥
त्यागसौभाग्यसौन्दर्यशौर्यधैर्यादिवर्णना ।
यस्यां भवति गीतज्ञास्तामेलां सम्प्रचक्षते ॥ ४३४ ॥
स + + बहि गातव्या गीतज्ञैर्गीतवस्तुषु ।
मट्टेनाथ द्वितीयेन (करं ? कं)कालेन तथैव च ॥ ४३५ ॥
संयुक्ता प्रतितालेन कर्तव्यैला मनीषिभिः ।
वर्णनीयस्य गातुश्च सा तु नामाङ्किता भवेत् ॥ ४३६ ॥
वर्णनीयसमायुक्ता मते केषाञ्चिदिष्यते ।
रम्यगीतगुणैर्युक्ता छन्दोगणसमन्विता ॥ ४३७ ॥
अलङ्काररसोपेता कर्तव्यैला मनीषिभिः ।
आदौ नादावती प्रोक्ता ततो हंसावती मता ॥ ४३८ ॥
नन्दावती तृतीया च तुर्या भद्रावती स्मृता ।
ऋग्वेदादिसमुद्भूता विचित्रध्वनिरञ्जिता ॥ ४३९ ॥
इत्येला गणमार्गेण बुधैरुक्ता चतुर्विधा ।
एला नादावती रम्या वर्णालङ्कारशोभिता ॥ ४४० ॥
गीयते मट्टतालेन नादयुक्ता पदे पदे ।
टक्करागो भवेत् तत्र सर्वेषामनुरञ्जकः ॥ ४४१ ॥
श्वेतो वर्णश्च विज्ञेयः शृङ्गारः कथितो रसः ।
कैशिकीवृत्तिराख्याता पाञ्चाली री(तिरिष्य)ते ॥ ४४२ ॥
भारती देवता तस्या ब्राह्मणानां कुलं तथा ।
यत्र चन्द्रगणाः पञ्च स्व(गैं ? र्गै)णेकेन संयुता ॥ ४४३ ॥

१४८ बृहद्देश्यां
एला नादावती नाम सा स्मृता पूर्वसूरिभिः ।
हंसस्येव गतिं का सा(?) नादेन च पदेन च ॥ ४४४ ॥
समं प्रवर्तते यस्मात् ततो हंसावती स्मृता ।
तालो द्वितीयकस्तत्र हिन्दोलेन तु गीयते ॥ ४४५ ॥
रक्तो वर्णः समाख्यातश्चण्डिका देवता भवेत् ।
वृत्तिरारभटी प्रोक्ता लाटीया रीतिरिष्यते ॥ ४४६ ॥
क्षत्रियाणां कुलं चैत्र रसो रौद्रः प्रकीर्तितः ।
यत्रानलगणाः पञ्च षष्ठो वायुगणस्तथा ॥ ४४७ ॥
एला हंसावती हन्त सा स्मृता गीतपारगैः ।
लघुभिर्गमकैर्युक्ता रागा मालवकैशिके ॥ ४४८ ॥
एला नन्दावती नाम प्रतितालेन गीयते ।
इन्द्राणी देवता वृत्तिः सात्त्वती तत्र कीर्तिता ॥ ४४९ ॥
गौडीया कथ्यते रीतिः पीतो वर्णः स्मृतो बुधैः ।
रसो वीरः समाख्यातो वैश्यानां कुलसम्भवः ॥ ४५० ॥
(न ? ना)द्रावत्यामिव सर्वं कर्तव्यं रागपूर्वकम् ।
यत्राम्बरगणाः पञ्च मार्ताण्डगणसंयुताः ॥ ४५१ ॥
एला नन्दावती सा तु विज्ञेया गीतवेदिभिः ।
ऐकैकपदसंयुक्ता मूर्च्छनाध्वनिसङ्कुला ॥ ४५२ ॥
कङ्कालतालसंवन्धा ककुभेन प्रगीयते ।
एला भद्रावती नाम शूद्रजातिसमुद्भवा ॥ ४५३ ॥
कृष्णवर्णा च विज्ञेया वैदर्भीरीतिशोभिता ।
भारतीवृत्तियुक्ता च वीभत्सरसभूषिता ॥ ४५४ ॥

प्रबन्धाध्यायः । १४९
वाराहीदैवतोपेता कथिता गीतकोविदैः ।
यत्र भूमिगणाः पञ्च षष्ठो जलगणस्तथा ॥ ४५५ ॥
भद्रावतीति विख्याता सा स्मृता पुटपुङ्गवैः(?) ।
त्रिपदं पादसंख्यानमूर्छनाबिन्दुसङ्कुलम् ॥ ४५६ ॥
य(व)स्थितं गमके कुर्यादेतदेलासु लक्षणम् ।
ततश्च वर्ण्यमानस्य नाम सव्यत्(?) प्रवेशयेत् ॥ ४५७ ॥
ललिता रससंयुक्ता स्वाभिधानमतःपरम् ।
इति गणैलाचतुष्टयम् ।
तृतीयपादवत् पादश्चतुर्थो यदि वर्धते ॥ ४५८ ॥
एला सङ्करतामेति मतङ्गमुनिभाषितम् ।
पञ्चमीद्वि(त)यं सङ्करनाम्री एला + + + ॥ ४५९ ॥
रतिलेखा कामलेखा बाणलेखा तथैव च ।
कथ्यते चन्द्रलेखा च मात्रैलामाह वल्लभः ॥ ४६० ॥
यस्यानङ्घ्रिद्वये मात्रा रुद्रसंख्यास्तृतीयेके ।
रुद्रहस्तसमाश्चैव रत्याख्यगणसम्मिता(ः) ॥ ४६१ ॥
भवन्तीति यतस्तज्ज्ञैर्धातुसन्मातृकाभि च(?) ।
कथिता गीतशास्त्रज्ञै रतिलेखेति नामतः ॥ ४६२ ॥
द्विगुणितरुद्राः प्रथमे मात्रा युजि सम्भवन्ति ता एकः ।
विंशति विषमे(?) चरमे यस्याः सा कामलेखेति ॥
(द्वि?)द्विगुणितकला यदि स्युर्मात्राः पादद्वयेऽपि +
[विशिष्टम् ।
........ बाणगणोपेतं यस्यां सा बाणलेखेति ॥ ४६३ ॥
U 2

An accurate line-by-line transcription of the provided image from the Bṛhaddeśī (बृहद्देशी):

१५० बृहद्देशी
चत्वारिंशत् त्र्यधिका मात्रासंख्याङ्घ्रियुग्मेषु ।
एकोना सा विषमे यस्यां सा चन्द्रलेखेति ॥ ४६५ ॥
इति मात्रैलाचतुष्टयम् ।
नैवात्र तालनियमो रसनियमो रागनियमस्तु ।
भवति + + वर्णनियमो वर्णैला कथ्यते तस्मात् ॥ ४६६ ॥
मदनवती शशिलेखा प्रभावती मालती (च) तथा ।
हेमवती कुसुमवती वर्णनिबन्धा भवन्ति सप्तैलाः ॥
एकादशादिवर्णैः सप्तदशान्तैः क्रमेण सप्तैताः ।
गीयन्ते गन्धर्वैर्ललितपदैर्जगति सन्नादैः ॥ ४६८ ॥
अललितनामोपेता मदनवती लघुगणेन शशिलेखा ।
गुरुगणबहुला प्रभावती ........ भवति रम्यतरा ॥ ४६९ ॥
एला गुरुलघु(वि ?)रचिता मधुरध्वनिशोभिता तथा सरसा ।
बहुग(य ?)म(का)लङ्कारा रमणीया मालती भवति॥४७०॥
गातव्या गन्धर्वैर्ललिता ललितेन वर्णनियमेन ।
प्रथममिव चरणयुगलं सयमकमथ बिन्दुमूर्च्छनायुक्तम् ॥
ललितपदं विरुतां कथं( ? ) तथाच यतिसंस्थितं गमकम् ।
चरणयुगत्रयमेवं नाम ततो भवति वर्णनीयस्य ॥ ४७२ ॥
लघुवर्णपदनिबद्धं तत् पुनरपि गीयते गीत्वा ।
गातृजननामधेयं वीरविलासादिवर्णनापूर्वम् ॥ ४७३ ॥
यस्यां वर्णैला सा कथिता क्रमतो मतङ्गेन ।
प्रतापोत्साहधैर्यादिवर्णनागुणगौरवम् ॥ ४७४ ॥
क्रमशः दृश्यते यस्यां वर्णैला सा प्रकीर्तिता ।
मट्टद्वितीयं(कं) कालप्रतितालेन गीयते ॥ ४७५ ॥

प्रबन्धाध्याय । १५१
प्रकारेणैकेन कथिता येनाधुना स्फुटम् ।
कथ्यते तु समरसेन वर्णलासप्तकं पुनः ॥ ४७६ ॥
रमणी चन्द्रिका लक्ष्मीः पद्मिनी रञ्जिनी तथा ।
मालती मोहिनी चेति वर्णलासप्तकं तथा ॥ ४७७ ॥
समा यत्र यतिः पादे प्रथमे द्विनिद्वितीयाके(?) ।
पादे पादे च नाद्याढ्या षट्पदी रमणीति सा ॥ ४७८ ॥
स्रोतोborder? No: स्रोतोगता समा चैव यत्र पादद्वये भवेत् ।
बिन्दुभिर्गमकैर्युक्ता चन्द्रिणीति प्रकीर्तिता ॥ ४७९ ॥
गोपुच्छा च समा स्रोता यत्र पादत्रयेऽपि च ।
मूर्छना नादसहिता सैला लक्ष्मीरिति स्मृता ॥ ४८० ॥
आद्ये पादे द्वितीये च तृतीये च चतुर्थके ।
वर्णध्वनिसमायुक्ता पद्मिन्येला निगद्यते ॥ ४८१ ॥
प्रथमे च समा स्रोता द्वितीये च तृतीयेके ।

१५२ बृहद्देश्यां
लाटकर्णाटगौडान्ध्रद्रविडानां स्वभाषया ।
पृथक् पृथग् भवन्त्येला मार्गयुक्ता मनोहराः ॥ ४८७ ॥
अतः प्राससमायुक्ता मध्यादिप्रासवर्जिता ।
रसैर्भावैश्च संयुक्ता लाँटला परिकीर्तिता ॥ ४८८ ॥
प्रासैर्मनोहरैर्दिव्यैरादिमध्यान्तगोचरैः ।
एला कर्णाटका प्रोक्ता ललितध्वनिसंयुता ॥ ४८९ ॥
सर्वत्र प्राससहिता गमकैश्च विवर्जिता ।
(नदा ? नाद)विन्दुरसोपेता एला सा गौडदेशजा ॥ ४९० ॥
अनेकगमकाकीर्णामनेकध्वनिमिश्रिताम् ।
अनेकरागसङ्कीर्णामेला(मद्रीं ? मान्ध्रीं) विदुर्बुधाः ॥ ४९१ ॥
भावाभिनयतालाढ्या विचित्रध्वनिरञ्जिता ।
प्रासहीना रसस्था च एला द्रविडदेशजा ॥ ४९२ ॥
इति देशाख्यैलापञ्चकम् ।
गणैला(क्त ? तु) चतु(र्थी ? र्थो)क्ता पञ्चमी सङ्करात्मिका ।
मात्रैला च चतुर्भेदैः कथिता गीतकोविदैः ॥ ४९३ ॥
चतुर्दशविभेदेन वर्णैला परिगीयते ।
पञ्चधा देशभेदेन (शैलङ्क ? देशै)लाः समुदीरिताः ॥
एकत्र मिलितास्त्वेता अष्टाविंशतिसंख्यया ।
(वि)ज्ञाता गीतशास्त्रज्ञै(: स्वरव)लक्षणसंयुताः ॥ ४९५ ॥
आ(वि ? वृ)त्त्या यत्र पादा(र्थं ? र्धं) गीत्वा तदनुगीयते ।
अर्धं द्वितीयपादस्य प्रासस्तु स्याद् द्वयोरपि ॥ ४९६ ॥
एवमेव द्वितीयोऽपि अस्य पादः प्रगीयते ।
एवं (द्वि ? तृ)तीयपादश्च पादो यश्च चतुर्थकः ॥ ४९७ ॥

प्रबन्धाध्यायः । १५३
प्रत्येकं सर्वपादानामन्तेऽसौ यत्र गीयते ।
स तु झाँपडको नाम गीतज्ञैरभिधीयते ॥ ४९८ ॥
कङ्कालो नाम तालश्च नैव झाँपडको भवेत् ।
अन्ये तु देशीसंबन्धास्तालाः सर्वे भवन्ति हि ॥ ४९९ ॥
ताना + लङ्कृता भेदा झाँपडेऽस्य भवन्ति हि ।
मात्रा समा ध्वनिश्चात्र विरामोऽ(त ? न)न्तरं क्वचित् ॥
अस्यैव यदि तालोऽसौ तदा सा ध्वनिकुट्ट(ति ? नी) ।
(ये ? स्वे)च्छया गृह्यनं यत्र नादोऽक्षरसमन्वितः ॥ ५०१ ॥
तालशून्यस्ततस्तालो डेङ्गिका सा प्रकीर्तिता ।
निरन्तरमनुप्रासो यतिर्यत्र द्रुते द्रुते ॥ ५०२ ॥
क्रियते गीततत्त्वज्ञैः सा स्मृता त्वेकतालिका ।
आदाय गीयते यस्यामेकैकं मातृकाक्षरम् ॥ ५०३ ॥
इष्टेनार्थेन संयोज्य मातृका सा प्रकीर्तिता ।
वाञ्छितार्थस्वरैरेव यत्र सम्यक् प्रगीयते ॥ ५०४ ॥
वस्त्वात्मकेषु गीतेषु स स्वरार्थ इति स्मृतः ।
निरन्तरं स्वरैरेव यत्र खण्डद्वयं भवेत् ॥ ५०५ ॥
तदत्र कारणं प्रोक्तं यत्या तु कारणाख्यया ।
निबन्धो हस्तपाटैश्च संयुक्तस्तैर्तनकैः पुनः ॥ ५०६ ॥
स्वरैः पदैश्च पाटैश्च तेन्तकैश्च समन्वितः ।
गीयते तालयुक्तो यः स वर्णोत्तरकः स्मृतः ॥ ५०७ ॥
देशीकारपदै रम्यैः सानुप्रासैः प्रगीयते ।
नामानुवर्णनीयस्य सा मुक्तावलिसंज्ञिता ॥ ५०८ ॥

१५४ बृहद्देश्या (वाद्यनिर्णय) ।
उत्साहजननैः पादैः स्वरैश्च + सुसंयुतः ।
तेन्तकैर्बिरुदैर्यत्र वर्णनीयस्य गीयते ॥ ५०९ ॥
प्रतापवर्ध(तो ? नो) नाम प्रबन्धः परिकीर्तितः ।
अष्टाभिरधिका रम्याश्चत्वारिंशदिति स्फुटम् ॥ ५१० ॥
विबुधानां विनोदाय प्रबन्धाः कथिता मया ।
इदानीं कथयिष्यामि वाद्यस्य निर्णयो यथा ॥ ५११ ॥
इति मतङ्गमुनिविरचितबृहद्देश्या
प्रबन्धाध्याय षष्ठ ॥
शुभं भूयात् ।
प्रथमश्च द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थक ।
मन्द्र कुष्टो ह्यतिस्वारा एतान् कुर्वन्ति सामगा ॥
य सामगा(ता ? ना) प्रभ(म ) स वेणोर्मध्यमस्वर ।
यो द्वितीय स गान्धारस्तृतीयस्त्वृषभ स्मृत ॥
चतुर्थ षड्ज इत्याहु पञ्चमो धैवतो भवेत् ।
षष्ठो निषादो विज्ञेय सप्तम पञ्चम स्मृत ॥
अङ्गुष्ठस्योत्तमे रुष्ट (?) अङ्गुष्ठे प्रथम स्वर ।
प्रदेशिन्या तु गान्धार ऋषभस्तदनन्तरम् ॥
अनामिकाया षड्जस्तु कनिष्ठायास्तु धैवत ।
तस्मादधस्तादन्योऽस्तु (?) निपाद तत्र निर्दिशेत् ॥
एतावानंशो मातृकान्त उपलब्ध ।

बृहद्देश्यां स्मृता ग्रन्थकर्तारः ।
काश्यपः ८७, ९२, ९४, ९७, ९९, १०२, १०४. पृष्ठ.
कोहलः ५, १२, ३२, ३९, ९६.
दत्तिलः २९, ३०.
दुर्गाशक्तिः ८२, ९४, ९९, १०१.
नन्दिकेश्वरः ३२.
नारदः १, १७, २०, २१.
ब्रह्मा ८७.
भरतः ५, ११, २८, २९, ५४, ५७, ५८, ५९,
६०, ६७, ८१, ८२, ८७, ९६.
महेश्वरः १२.
याष्टिकः ८२, १०५, ११३, ११७, १२५, १२८,
१३०.
वल्लभः १४९.
विश्वावसुः ४.
शार्दूलः ८२, १३३.