बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

१३४ बृहद्देश्यां
उदाहरणं — धामगाधामागमामागधानिसासा । गा-
गामधामागसासा । मागा । सागा । धामामाधमागसासासा ।
त्रावणी ।
मध्यमांशा तु षड्जान्ता मानवलितिका विभा ।
विभाषा टक्करागस्यैषा गीयते मूढलालिता(?) ॥
उदाहरणं — मापाधापामासापधानीधापापा । मामा-
गरिसा धामाधाधामाधाधामाधानी । सासा । रिरिधारिरिमा-
गामारीसासा । साधाधनिसासा । तानललितिका ।
साधारणा तु षड्जांशान्ता दोद्धा पञ्चमस्वरा शुभा ।
पञ्चमर्षभहीनं तु ञ्व(?)देशाख्या टक्करागजा ॥
उदाहरणं — गासानीधधानीसानीसाधाधा । मामा-
धानि । सामागामाधाधामागामानीसासा । दोद्धा ।
निषादांशा तु षड्जेन वि(ही)ना पञ्चमस्वरा ।
टक्करागे (तु) शार्दूली ++ ऋषभ दुर्बला (ज्ञेया) ॥
उदाहरणं — नोंनिनि । सारीरीमारीरीपानिधापानि-
सारिरिमधामारिधानिरिसा । शार्दूली ।
षड्जायन्तममायुक्ता अलघ्वी देशसम्भवा ।
संपूर्णा टक्करागजाया स्वपाणिनि गीयते(?) ॥
उदाहरणं — सासासासा । धसासासासारीगामासानि-
धामामानीधापासामामा । मापाधामासाधागाग्सारिमानिधा-
निसासा । अलघ्वी ।
टक्करागे शार्दूलमते भाषा समाप्ता ।
भिन्नवलितिका रविचन्द्रा भिन्नपौराली द्राविडी पिञ्जरी पार्वती
(द्वे ? च)हिन्दोलके भाषाः ।

भाषालक्षणम् । १३५
गान्धारांशा तु षड्जान्ता षाडवा धैवतवर्जिता ।
हिन्दोले भिन्नवलिता गीयते विद्रुमैर्जनैः ॥
उदाहरणं—गागारीसनिनिध्रासनीपापापनीसासागा-
सानि । सासापानीसागामापापानीपामासारीसानिनिनिनी-
नीमागागासानीनीनीनीसामागासानिसामा । भिन्नवलितका ।
निषादांशा तु + + + षट्स्वरा धैवतान्विता ।
रविचन्द्रा तु + + + + + + + + क्रमात् ॥
उदाहरणं—निनिपासामागारी । सागारीसामासामामा-
गानिनिनिसासानिसासानिपापापनीसनिसासानिगागा । पम-
ममारीमापाधापापापममपारीमपानिसारिनिसासा । रविचन्द्रा ।
मध्यमांशां तु षड्जान्ता संपूर्णा श्रोत्रकैः स्मृता ।
भाषा सा भिन्नपौराली गीयते सुस्वरा सदा ॥
उदाहरणं — मामामध्यमामामामायामापानिसासाग-
मगानिसाधाधागामामपरिसानिनिसामागरिसामागरिसानिसा ।
भिन्नपौराली ।
पञ्चमांशा तु षड्जान्ता पूर्णा द्राविडडे(शा ? शजा) ।
गीयते नित्यमेवैषा परिटस्य + गीयते(?) ॥
उदाहरणं — पानिनिधासासागारिमागारिसासानिरि-
निपापानिसागरिमामरि । सासासानि रिमधापापानिनिनि-
धासासा । द्राविडी ।
गान्धारांशा तु षड्जान्ता पूर्णा द्राविडदेशजा ।
गीयते नित्यमेवैषा विभाषा(बिजरा ? पिञ्जरी) शुभा ॥

१३६ बृहद्देशी

षड्स्वरा निपादद्दीना उमादेव्या च गीयते ।
उदाहरणं — गागागारिसाधासासारिगागामागारी-
सा । धासापाधापगापाधासररिगापा । भागारिसामानिसाध-
रीसासारी । धासारिगागामामाग रिसारिरिगारिरिसारीसापा ।
धासपा । सारीमापा । धापासारीगामारिरिसा । पिञ्जरी ।
षड्जांशन्याससंयुक्ता पूर्णा पर्वतदेशजा ।
गीयते ऋपवीराणां भाषा हिन्दोलके शुभा ॥
उदाहरणं — सासानिम् । पामापानिधानिधापामा-
पा ' रीसापानिनिमारिमागनि सानिनिसागापानिसासानिनि-
पामापानिमा । धानिधापामामारिमामापानिसामागा । रिसा-
मागारीसानीसासासा । पार्वती ।
इति शार्दूलमते हिन्दोलिकभाषाः समाप्ताः ।
विभाविनी तु *पौ पापा वेगवन्ती तु पञ्चमा ।
आन्ध्री गान्धारिका चैव षट् स्युर्माळवपञ्चमे ॥
पञ्चमाद्यन्तसम्पूर्णा + देशं भा(?)विभाविनी ।
गीयते केशरचनाकामिनीभिति(?)सङ्गमे ॥
† [उदाहरणं — सासासासा धसासासासारीमामासा-
नीधासासानीधापसामामाभापाधा । सासा । धागारिसारिसा-
निधानि । सासा । अलघ्वी ।
टक्कराग शार्दूलमते भाषाः समाप्ताः ।

• पौराली इति स्यात् । † वलयान्तर्गतं वाक्यजातं लेखकप्रमादात्
  प्रक्षिप्तमिति भाति ।

भाषालक्षणम् । - १३७
भिन्नवलितिका रविचन्द्रा भिन्नपौराली द्राविडी ।
पिञ्जरी पार्वती चैव हिन्दोलके ?]
*पनिनिमागारिसानिरिनिसारिगामापापामागारिमानिनिधा-
नीनीधामापापा । पौराली ।
पञ्चमांशा तु संपूर्णा + + + + + + + ।
+भाषाकरणे चैवमुद्धारे चैव गीयते ॥
उदाहरणं — पापानिधाधानिधागासासासानिधाधा-
निनिपाधमा । गागाधामामापापाधानीसासारीगारी । सनि-
धापापा । वेगवती ।
पञ्चमार्षे तु संपूर्णा मूलभाषा तु पञ्चमा ।
प्रगल्भमनसे गीते भाषा मालवपञ्चमे ॥
उदाहरणं—पापापामामारिरिगारिनिधाधा । धाधारि-
निगारिमागरिनीधापापापाधापामामापामाधानिरिमागामागा-
रीसासानिसानिधापापा । पञ्चमा ।
मध्यमांशा पञ्चमान्ता भावनास्था ध्रुवेशजा ।
अन्ध्री तु विश्रुता लोके व्याधा दुष्टेषु (?) गीयते ॥
उदाहरणं — सामपामापापानिधाधानिपापानिपमा-
रिसानिधापामा । सामाधानिधापापापासापानिगारिसानिनी-
सानिसानिधामामानिधापापा । अन्ध्री ।
गान्धारांशा तु गान्धारी संपूर्णा पञ्चमानुगा ।
विभाषा च सानुना गीयते(?) मालवपञ्चमे ॥
उदाहरणं—गागानिनिधाधाधानिरिरिगापमागारीरि-
सनीसासा । धाधासाधानी । सागासानिधापापा । गान्धारी ।
इति शार्दूलमते पञ्चमभाषाः समाप्ताः ॥

• विभावन्त्या उदाहरणं पौराल्या लक्षणं च न दृश्यते ।
  T

१३८ बृहद्देश्यां
त्रावणी षड्जभाषा च मालवी गुर्जरी तथा ।
बाह्य(पौढकौसन्ध्ये? पाडवकौसल्यौ)गान्धारी परवन्दित॥
ललिता निषाद्वत्या च स्वरगान्धारवर्जिता ।
देशाख्या त्रावणी चैव नीपोमुप च(?) गीयते ॥
उदाहरणं — रिरिधाधाधनीनीधाधा । मधानिरिर्ध,
धानिनिसानिनिधाधानिधामाधा । निर्रिधाधामधाधानिरिरि,
निगामागाधामारी(सानिधानिधानिधामामधानिनिरिधाधा
त्रावणा ।
धैवतान्तसंयुक्ता मूलभाषा तु दुर्बलम् ।
देवताराधने गीता षड्जभाषा तु षट्स्वरा ॥
उदाहरणं — पानिधाधा । सानिधाधा । समानिधा ।
मागागामा । निधाधा । गामागामा । गमाधाधा । गरिसानिधा।
पमामा । पामाधानी । धाधा । षड्जभाषा ।
*मध्यमांशा धैवतान्ता पाडवा ऋषभान्विता ।
गीयते यज्ञकाले या सा ख्याता बाह्यपाडवा ॥
उदाहरणं—माधा । मानिनिपामापा । धाधा । मा-
धामागा । गागागामा । ममनिध । मापापानि । धाधाधा ।
बाह्यपाडवा ।
निषादांशा धैवतान्ता पाडवा षड्जवर्जिता ।
कोसलदेशसम्भूता प्रतीहारेषु गीयते ॥
उदाहरणं — निनिधा । पामामा । मागमा । सासा-
सासासा । मागमानिधाधा । कौसली ।

• मालवीगुर्जयोर्लक्षणमुदाहरणं च न दृश्यते ।

भाषालक्षणम् । १३९
गान्धारां(श ? शा) मध्यमान्ता गान्धारी मध्यमाश्रिता ।
एकान्तवासिभिर्गीता मूलभाषा तु षड्जगा ॥
उदाहरणं — गामापानीसासा । निधाधामामामागा-
माधा । निसारी । सापामामा । धानीसारी । गारीसानी ।
धामामा । गान्धारी ।
धैवताद्यन्तषड्जर्षभहीना षाडवस्वरा ।

• • वलितगा एषा गीयते दृढमानसैः ॥
    उदाहरणं — धाधामापा । गागामाधानिसानिधाधा-
    पापागामाधासनिधानिसासागामापापाधाधा । मधापामामाग-
    धगामधानिसासा । निसानिगागामासानीधाधापभामागाधा ।
    सामाधानीससाधापामाधाधा । स्वरवलिता ।
    धैवताद्यन्तललिता षड्जपञ्चमवर्जिता ।
    पञ्चस्वरा तु गीयते प्रकृष्ट सा मता क्रमात् ॥
    उदाहरणं—धासाधागासानिसामानि । मानिधा-
    मागा । गामाधानी । धामामागा । रिनिधाधा । ललिता ।
    निषादपतरख्याता (?) धैवताद्यन्तरा + + ।
• • • म्या + भाषा च गीतान्त्येन विवर्जिता ॥
      उदाहरणं—धामागापा । पास्तापापा । गमामापानि-
      धाधाधाधा । पामाधागागा । सनिधाधापापा । धासागमागाप-
      निधाधानीसरिसामापानिधापामामागाप्सधानीधाधा । निष्पा-
      दवती ।
      धैवताद्यन्तसंयुक्ता षाडवा तुम्बुरु स्मृता ।
      ऋषभेण विहीना तु गीयते ब्रह्मवादिभिः ॥

१३८ बृहद्देश्यां
त्रावणी षड्जभाषा च मालवी गुर्जरी तथा ।
बाह्य(पौढकौसन्ध्ये? पाडवकौसल्यौ)गान्धारी परवन्दित॥
ललिता निषाडवत्या च स्वरगान्धारवर्जिता ।
देशाख्या त्रावणी चैव नीषोमुप च(?) गीयते ॥
उदाहरणं — रिरिधाधाधनीनीधाधा । मधानिरिरिं
धानिनिसानिनिधाधानिधामाधा । निर्रिधाधामषाधानिरिरिं
निगामागाधामारि(सानिधानिधानिधामामधानिनिरिधाधा
त्रावणा ।
धैवताद्यन्तसंयुक्ता मूलभाषा तु दुर्बलम् ।
देवताराधने गीता षड्जभाषा तु षट्स्वरा ॥
उदाहरणं — पानिधाधा । सानिधाधा । समानिधा ।
मागागामा । निधाधा । गामागामा । गमाधाधा । गरिसानिधा।
पमामा । पामाधानी । धाधा । षड्जभाषा ।
*मध्यमांशा धैवतान्ता पाडवा ऋषभान्विता ।
गीयते यज्ञकाले या सा ख्याता बाह्यपाडबा ॥
उदाहरणं—माधा । मानिनिपामापा । धाधा । मा-
धामागा । गागागामा । ममनिध । मापापानि । धाधाधा ।
बाह्यपाडबा ।
निषादांशा धैवतान्ता पाडवा षड्जवर्जिता ।
कोसलदेशसम्भृता प्रतीहारेषु गीयते ॥
उदाहरणं — निनिधा । पामामा । मागमा । सासा-
सासासा । मागमानिधाधा । कौसली ।

• माल्वीगुर्जयोर्लक्षणमुदाहरणं न च दृश्यते ।

भाषालक्षणम् । १३५
गान्धारां(श ?शा) मध्यमान्ता गान्धारी मध्यमाश्रिता ।
एकान्तवासिभिर्गीता मूलभाषा तु षड्जगा ॥
उदाहरणं — गामापानीसासा । निधाधामामामागा-
माधा । निसारी । सापामामा । धानीसारी । गारीसानी ।
धामामा । गान्धारी ।
धैवताद्यन्तषड्जर्षभहीना षाडवस्वरा ।

• • वलितगा एषा गीयते दृढमानसैः ॥
    उदाहरणं — धाधामापा । गागामाधानिसानिधाधा-
    पापागामाधासनिधानिसासागामापापाधाधा । मधापामाभाग-
    धगामधानिसासा । निसानिगागामासानीधाधापमामागाधा ।
    सामाधानीससाधापामाधाधा । स्वरवलिता ।
    धैवताद्यन्तललिता षड्जपञ्चमवर्जिता ।
    पञ्चस्वरा तु गीयते प्रकृष्टा सा मता क्रमात् ॥
    उदाहरणं — धासाधागासानिसामानि । मानिधा-
    मागा । गामाधानी । धामामागा । रिनिधाधा । ललिता ।
    निषादपतरख्याता (?) धैवताद्यन्तरा + + ।
• • • भ्या + भाषा च गीतान्त्येन विवर्जिता ॥
      उदाहरणं — धामागापा । पासापापा । गमामापानि-
      धात्राधाधा । पामाधागागा । सनिधाधापापा । धासागमागाप-
      निधाधानीसरिसामापानिधापामामागाप्सधानिधाधा । निषा-
      दवती ।
      धैवताद्यन्तसंयुक्ता षाडवा तुम्बुरु स्मृता ।
      ऋषभेण विहीना तु गीयते ब्रह्मवादिभिः ॥

१४२ बृहद्देश्यां
*आद्यः प्रबन्धः क(जा?न्दा)ख्यो वृत्ता नाम द्वितीयकः ।
गद्यरूपस्तृतीयः स्याद् दण्डकः स्याच्चतुर्थकः ॥ ३७८ ॥
पञ्चमो वर्णकः ख्यातः षष्ठ आर्यापिधायकः ।

• सप्तमी कशिता गाथा ततो द्विपथकोऽष्टमः ॥ ३७९ ॥
  वर्धटी नवमी प्राहुरङ्गिला दशमी भवेत् ।
  एकादश मयेस्याते (?) गदिता सा चतुष्पदी ॥ ३८० ॥
  दोथको द्वादशः प्रोक्तस्तोटकः स्यात् त्रयोदश ।
  ततश्चतुर्द(शा? शो) ज्ञेयो वस्त्वाख्यस्तु प्रबन्धकः ॥ ३८१॥
  ततः क्रौञ्चपदस्तूर्ध्वं हंसपात् षोडशः स्मृतः ।
  सप्तदशः प्रबन्धस्तु शुकसारितसंज्ञकः ॥ ३८२ ॥
  अष्टादशश्चाश्मलीला एकोनो दशलीलकः (?) ।
  द्वाविंशतिमः सिंहलीलः शरभलीलैकविंशतिः (?) ॥ ३८३॥
  द्वाविंशति मः स्यात्तु शुकचुञ्चुरितीह यः ।
  त्रयोविंशो विचित्रः स्याच्चतुर्विंशस्त्रिभङ्गिकः ॥ ३८४ ॥
  पञ्चविंशतिमस्थाने चतुरङ्ग उदाहृतः ।
  जयवर्धनसंज्ञश्च ततः परतरो भवेत् ॥ ३८५ ॥
  सप्तविंशतिमा सा स्यादङ्कचारिणिका मता ।
  †द्वात्रिंशतिमस्थाने + त्रिपदी पद्पदी क्वचित् ॥ ३८६ ॥
  त्रयस्त्रिंशत्तमं प्रोक्तं (तं ? तद्) बन्धकरणं पुनः ।
  चतुस्त्रिंशत्तमः पाटकरणं समुदाहृतम् ॥ ३८७ ॥
  पञ्चत्रिंशत्तमः प्रोक्तः कैवाट इति तद्विधैः (?) ।
  षट्त्रिंशत्तमसंज्ञस्तु द्विपदीति सतां मता ॥ ३८८ ॥
• अत्र प्रकरणे उद्दिष्टेषु केषाञ्चिल्लक्षणादर्शनं, लक्षितेषु च केषाञ्चि-
  दनुद्देश , उद्देशलक्षणवाक्येषु नामभेदश्च वर्तते । † अष्टाविंशादिकं लुप्तं स्यात् ।

सप्तत्रिंशत्तमा या तु मुनिना वर्तनी मता ।
अष्टत्रिंशत्तमा त्वेला बहुभेदप्रविस्तरा ॥ ३८९ ॥
चत्वारिंशद्वैकोना(?) मतो झोंव(न्ध? ड)कस्तथा ।
चत्वारिंशत् ततो ज्ञेया ततोऽथ ध्वनिकुट्टनी ॥ ३९० ॥
एकाधिको भवेद् ढेङ्की ह्यथेका(?) चैकतालका ।
एतेषामधिकः ख्यातः प्रबन्धो मातृकाह्वयः ॥ ३९१ ॥
चतुर्भिरधि + + + चत्वारिंशत्ततः पुनः ।
प्रबन्धोऽयं स्वरार्थः स्याद् ज्ञेयोऽसौ गीतवेदिभिः॥३९२॥
चत्वारिंशत्तमं प्रोक्तं करणं पञ्चभिर्युतम् ।
चत्वारिंशद्यु(ताः? तः) षड्भिश्चासौ वर्णस्वरः स्मृतः ॥
चत्वारिंशत् सप्तयुता ज्ञेया मुक्तावलीति या ।
प्रतापवर्ध(त? न)श्चाष्टचत्वारिंशत् प्रकीर्तितः ॥ ३९४ ॥
पञ्चधा मुनिना ख्याता चत्वारिंशत् सुसंयुता ।
एतेषां लक्षणं व्यञ्छितमासाद् विदुषात्तमम् (?) ॥३९५॥
यथोक्तं चात्र नियमै ++++++++।
रागैर्यथावदुक्तैस्तु गातव्या गीतकोविदैः ॥ ३९६ ॥
तालशून्यादि तु यः पाटैर्विरुतैश्च समन्वि(ताः? तः) ।
स कन्द इति कर्णाटभाषादिपदमिश्रितः ॥ ३९७ ॥
क(दा? न्दा)दिप्रबन्धा लक्ष्यतः प्रसिद्धा एव ।
आर्याया द्विपथे वृत्ते गाथाया जेथके तथा (?) ।
तोटकेन च तालस्य नियमो नास्ति कदाचन ॥ ३९८ ॥
मुख्यता तेषु निर्दिष्टा मुनिभिश्छन्दसा स्फुटम् ।
अन्तःस्वर + विन्यासः ++++++++ ॥ ३९९ ॥

१४४ बृहद्देश्यां
++++++++++ क्षोन्ति तदपि सम्मतः ।
व्रातो यस्य भवेत् तालो वर्णनीयस्य संज्ञया ॥ ४०० ॥
गीयते यत् तदत्राहूर्गद्यं गीतविशारदाः ।
तालयुक्तं स्वरोपेतं मध्ये पाटविराजितम् ॥ ४०१ ॥
पुनः पदसमायुक्तं गानं + दण्डको बुधैः (?)।
विभूत्याग + सौभाग्यविरुतैः समलङ्कृ(तम्?तः) ॥४०२॥
तालेनापि च युक्तः स्याद् वर्णः कर्णाटभाषया ।
स्वरावाटसमायुक्ता तालेन च समन्विता ॥ ४०३ ॥
कया विभाषया युक्ता निरुतैः सा तु पाटली ।
यत्र स्यात् स्वरविन्यासः प्रतिपादान्त(दु ? मु)ज्ज्वलः॥४०४॥
तालेन च समायुक्तः अर्धिला नाम सो भवेत् (?) ।
परुप्रतिपदार्थं तु गीतं तालयुतं भवेत् ॥ ४०५ ॥
तातेन्तकैस्वासंयुक्तै स्वाचतुष्पीटिका भवेत् (?) ।
अर्धे गीत्वा परार्थं तु ततापरि ततस्वरा (?) ॥ ४०६ ॥

• • • • श्वतेन्नाश्च (?) शेषं भवेत् ततो वरी ।
        देशीगीतेऽपि वस्तु स्यान्नाटकेऽपि प्रयुज्यते ॥ ४०७ ॥
        गीते तु प्रति(ना ? ता)लेन पदस्थरसमायुतः ।
        मतः क्रौञ्चपदो नाम स तु गान्धर्ववेदिनाम् ॥ ४०८ ॥
        संस्कृतं पादमेकं तु द्वितीयं देशसंयुक्तम् ।
        सप्रासं गीयते यत्र गीतं हंसपदं विदुः ॥ ४०९ ॥
        यस्तु तालद्वयोपेतपदपाटविराजितः ।
        प्रश्नोत्तरसमायु(क्तेः?क्तः) सदोक्तः शुकसारितः ॥४१० ॥

प्रबन्धाध्यायः । १४५

• • कर्णाटभाषायामथवा मिश्रिता यदि ।
    संवादकपदोपेतः स भवेच्छुकशारिकः ॥ ४११ ॥
    अ(थे ? धैं) यत्र स्वरैर्गात्वा यत्यास्तुरगलीलया ।
    गीयते विरुतैर(र्थे ? धै) हयलीलेति सा स्मृता ॥ ४१२ ॥
    गजलीलाकृतं सर्वं तालोऽपि गजलीलकः ।
    क्रियते यन्न सा ज्ञेया गजललेति नामतः ॥ ४१३ ॥
    छन्दसा सिंहलीलेति स्व(र ? रा)न्ते नत संयुक्तः ।
    गीयते यस्तु विरुतैः स भवेत् सिंहलीलकः ॥ ४१४ ॥
    स्वरपाटैर्निबद्धं च भवेत् यत्र पदाष्टकम् ।
    मतः शरभलीलोऽसौ रागतालाष्टकान्वितः ॥ ४१५ ॥
    आदौ रागः स(ग)मकरतालेन तु समन्वितः ।
    स्वरपाटप्रगीतस्तु नानादेशादिभाषया ॥ ४१६ ॥
    गीयते यः स उद्दिष्टः शुकचञ्चुर्जनप्रियः ।
    अनेकदेशभाषाभिः पादैर्विरुदतेनैंकैः ॥ ४१७ ॥
    चित्रितः स्वरतालैश्च विचित्र इति कीर्तितः ।
    पदैः स्वरैस्तथा पादैर्वृत्तत्रयपदेन च ॥ ४१८ ॥
    तालत्रयविमिश्रेण त्रिभङ्गिरभिधीयते ।
    रागतालचतुष्केण यत्र भाषाचतुष्टयम् ॥ ४१९ ॥
    गीयते गीतचतुरैश्चतुरङ्गः स उच्यते ।
    जयमालापदैर्युक्त + +स्तु विजयो जयः ॥ ४२० ॥
    जयार्थं गीयते यत्र ज्ञेयोऽसौ जयवर्धनः ।
    आदितालेन संयुक्तं यत्र खण्ड(श्व? च)तुष्टयम् ॥ ४२१ ॥

१४६ बृहद्देशी
पदपादाष्टके स स्यात् सिंहविक्रान्तसंज्ञकः ।
एकं पादं पुरो गीत्वा गीयन्ते च स्वरास्ततः ॥ ४२२ ॥
झंपादितालसंयुक्तः स भवेत् कलहंसकः ।
यत्रार्धं तेन्तकोपेतद्विपदीवद् भवेद्गलः ॥ ४२३ ॥
पदमन्त्यं गृहीत्वा तु यमकस्थितिभूषितः ।
भावृत्त्या गीयते योऽसौ चक्रवालः प्रकीर्तितः ॥ ४२४ ॥
तालेन येनकेनापि विरूतैः केवलैरपि ।
यद्यदापि तथाभूता यावृत्त्या गीयते द्विधा ॥ ४२५ ॥
तालेन करणस्यैव स्वरैः समुरजाक्षरैः ।
गन्धर्वैर्गीयते यत्तु तद् बन्धकरणं पुनः ॥ ४२६ ॥
पादाख्यं करणं प्रोक्तं हस्तपाटस्वरान्वितम् ।
अक्षरेर्गीयते सम्यक् पाटैरेव हि केवलैः ॥ ४२७ ॥
कैवाट इति स ज्ञेयो गन्धर्वैस्तालसंयुतः ।
(यः ? या) स्यात् करणतालेन द्विपदीवृत्तसङ्गता ॥४२८॥
सा भवेद् द्विपदी नाम प्रोक्ता वस्तुविचक्षणैः ।
ग्रहस्त्वभिमतो यत्र न्यासश्चांशेन केवलम् ॥ ४२९ ॥
वर्णनीयस्य गातुश्च तस्याह्वामप्रप्रवेक्ष्यते(?) ।
कङ्कालः प्रतितालश्च द्रुतमठः कुडुक्ककम् ॥ ४३० ॥
विहाय गीयते या तु स्वरैः सा वर्तनी मता ।
आद्यं पादद्वयं यत्र स्यादनुप्रासवर्जितम् ॥ ४३१ ॥
अनुप्रासस्तृतीयेऽपि चतुर्थे वा(द ? थ) गीयते ।
त + + + + + ++ सानुप्रासश्च पञ्चमः ॥ ४३२ ॥

प्रबन्धाध्यायः । १४७
चतस्रो गीतयो यत्र पादे पादे भवन्ति च ।
गीत्वा तदीयपादार्धमनुप्रासो विधीयते ॥ ४३३ ॥
त्यागसौभाग्यसौन्दर्यशौर्यधैर्यादिवर्णना ।
यस्यां भवति गीतज्ञास्तामेलां सम्प्रचक्षते ॥ ४३४ ॥
स + + बहि गातव्या गीतज्ञैर्गीतवस्तुषु ।
मट्टेनाथ द्वितीयेन (करं ? कं)कालेन तथैव च ॥ ४३५ ॥
संयुक्ता प्रतितालेन कर्तव्यैला मनीषिभिः ।
वर्णनीयस्य गातुश्च सा तु नामाङ्किता भवेत् ॥ ४३६ ॥
वर्णनीयसमायुक्ता मते केषाञ्चिदिष्यते ।
रम्यगीतगुणैर्युक्ता छन्दोगणसमन्विता ॥ ४३७ ॥
अलङ्काररसोपेता कर्तव्यैला मनीषिभिः ।
आदौ नादावती प्रोक्ता ततो हंसावती मता ॥ ४३८ ॥
नन्दावती तृतीया च तुर्या भद्रावती स्मृता ।
ऋग्वेदादिसमुद्भूता विचित्रध्वनिरञ्जिता ॥ ४३९ ॥
इत्येला गणमार्गेण बुधैरुक्ता चतुर्विधा ।
एला नादावती रम्या वर्णालङ्कारशोभिता ॥ ४४० ॥
गीयते मट्टतालेन नादयुक्ता पदे पदे ।
टक्करागो भवेत् तत्र सर्वेषामनुरञ्जकः ॥ ४४१ ॥
श्वेतो वर्णश्च विज्ञेयः शृङ्गारः कथितो रसः ।
कैशिकीवृत्तिराख्याता पाञ्चाली री(तिरिष्य)ते ॥ ४४२ ॥
भारती देवता तस्या ब्राह्मणानां कुलं तथा ।
यत्र चन्द्रगणाः पञ्च स्व(गैं ? र्गै)णेकेन संयुता ॥ ४४३ ॥

१४८ बृहद्देश्यां
एला नादावती नाम सा स्मृता पूर्वसूरिभिः ।
हंसस्येव गतिं का सा(?) नादेन च पदेन च ॥ ४४४ ॥
समं प्रवर्तते यस्मात् ततो हंसावती स्मृता ।
तालो द्वितीयकस्तत्र हिन्दोलेन तु गीयते ॥ ४४५ ॥
रक्तो वर्णः समाख्यातश्चण्डिका देवता भवेत् ।
वृत्तिरारभटी प्रोक्ता लाटीया रीतिरिष्यते ॥ ४४६ ॥
क्षत्रियाणां कुलं चैत्र रसो रौद्रः प्रकीर्तितः ।
यत्रानलगणाः पञ्च षष्ठो वायुगणस्तथा ॥ ४४७ ॥
एला हंसावती हन्त सा स्मृता गीतपारगैः ।
लघुभिर्गमकैर्युक्ता रागा मालवकैशिके ॥ ४४८ ॥
एला नन्दावती नाम प्रतितालेन गीयते ।
इन्द्राणी देवता वृत्तिः सात्त्वती तत्र कीर्तिता ॥ ४४९ ॥
गौडीया कथ्यते रीतिः पीतो वर्णः स्मृतो बुधैः ।
रसो वीरः समाख्यातो वैश्यानां कुलसम्भवः ॥ ४५० ॥
(न ? ना)द्रावत्यामिव सर्वं कर्तव्यं रागपूर्वकम् ।
यत्राम्बरगणाः पञ्च मार्ताण्डगणसंयुताः ॥ ४५१ ॥
एला नन्दावती सा तु विज्ञेया गीतवेदिभिः ।
ऐकैकपदसंयुक्ता मूर्च्छनाध्वनिसङ्कुला ॥ ४५२ ॥
कङ्कालतालसंवन्धा ककुभेन प्रगीयते ।
एला भद्रावती नाम शूद्रजातिसमुद्भवा ॥ ४५३ ॥
कृष्णवर्णा च विज्ञेया वैदर्भीरीतिशोभिता ।
भारतीवृत्तियुक्ता च वीभत्सरसभूषिता ॥ ४५४ ॥

प्रबन्धाध्यायः । १४९
वाराहीदैवतोपेता कथिता गीतकोविदैः ।
यत्र भूमिगणाः पञ्च षष्ठो जलगणस्तथा ॥ ४५५ ॥
भद्रावतीति विख्याता सा स्मृता पुटपुङ्गवैः(?) ।
त्रिपदं पादसंख्यानमूर्छनाबिन्दुसङ्कुलम् ॥ ४५६ ॥
य(व)स्थितं गमके कुर्यादेतदेलासु लक्षणम् ।
ततश्च वर्ण्यमानस्य नाम सव्यत्(?) प्रवेशयेत् ॥ ४५७ ॥
ललिता रससंयुक्ता स्वाभिधानमतःपरम् ।
इति गणैलाचतुष्टयम् ।
तृतीयपादवत् पादश्चतुर्थो यदि वर्धते ॥ ४५८ ॥
एला सङ्करतामेति मतङ्गमुनिभाषितम् ।
पञ्चमीद्वि(त)यं सङ्करनाम्री एला + + + ॥ ४५९ ॥
रतिलेखा कामलेखा बाणलेखा तथैव च ।
कथ्यते चन्द्रलेखा च मात्रैलामाह वल्लभः ॥ ४६० ॥
यस्यानङ्घ्रिद्वये मात्रा रुद्रसंख्यास्तृतीयेके ।
रुद्रहस्तसमाश्चैव रत्याख्यगणसम्मिता(ः) ॥ ४६१ ॥
भवन्तीति यतस्तज्ज्ञैर्धातुसन्मातृकाभि च(?) ।
कथिता गीतशास्त्रज्ञै रतिलेखेति नामतः ॥ ४६२ ॥
द्विगुणितरुद्राः प्रथमे मात्रा युजि सम्भवन्ति ता एकः ।
विंशति विषमे(?) चरमे यस्याः सा कामलेखेति ॥
(द्वि?)द्विगुणितकला यदि स्युर्मात्राः पादद्वयेऽपि +
[विशिष्टम् ।
........ बाणगणोपेतं यस्यां सा बाणलेखेति ॥ ४६३ ॥
U 2

An accurate line-by-line transcription of the provided image from the Bṛhaddeśī (बृहद्देशी):

१५० बृहद्देशी
चत्वारिंशत् त्र्यधिका मात्रासंख्याङ्घ्रियुग्मेषु ।
एकोना सा विषमे यस्यां सा चन्द्रलेखेति ॥ ४६५ ॥
इति मात्रैलाचतुष्टयम् ।
नैवात्र तालनियमो रसनियमो रागनियमस्तु ।
भवति + + वर्णनियमो वर्णैला कथ्यते तस्मात् ॥ ४६६ ॥
मदनवती शशिलेखा प्रभावती मालती (च) तथा ।
हेमवती कुसुमवती वर्णनिबन्धा भवन्ति सप्तैलाः ॥
एकादशादिवर्णैः सप्तदशान्तैः क्रमेण सप्तैताः ।
गीयन्ते गन्धर्वैर्ललितपदैर्जगति सन्नादैः ॥ ४६८ ॥
अललितनामोपेता मदनवती लघुगणेन शशिलेखा ।
गुरुगणबहुला प्रभावती ........ भवति रम्यतरा ॥ ४६९ ॥
एला गुरुलघु(वि ?)रचिता मधुरध्वनिशोभिता तथा सरसा ।
बहुग(य ?)म(का)लङ्कारा रमणीया मालती भवति॥४७०॥
गातव्या गन्धर्वैर्ललिता ललितेन वर्णनियमेन ।
प्रथममिव चरणयुगलं सयमकमथ बिन्दुमूर्च्छनायुक्तम् ॥
ललितपदं विरुतां कथं( ? ) तथाच यतिसंस्थितं गमकम् ।
चरणयुगत्रयमेवं नाम ततो भवति वर्णनीयस्य ॥ ४७२ ॥
लघुवर्णपदनिबद्धं तत् पुनरपि गीयते गीत्वा ।
गातृजननामधेयं वीरविलासादिवर्णनापूर्वम् ॥ ४७३ ॥
यस्यां वर्णैला सा कथिता क्रमतो मतङ्गेन ।
प्रतापोत्साहधैर्यादिवर्णनागुणगौरवम् ॥ ४७४ ॥
क्रमशः दृश्यते यस्यां वर्णैला सा प्रकीर्तिता ।
मट्टद्वितीयं(कं) कालप्रतितालेन गीयते ॥ ४७५ ॥

प्रबन्धाध्याय । १५१
प्रकारेणैकेन कथिता येनाधुना स्फुटम् ।
कथ्यते तु समरसेन वर्णलासप्तकं पुनः ॥ ४७६ ॥
रमणी चन्द्रिका लक्ष्मीः पद्मिनी रञ्जिनी तथा ।
मालती मोहिनी चेति वर्णलासप्तकं तथा ॥ ४७७ ॥
समा यत्र यतिः पादे प्रथमे द्विनिद्वितीयाके(?) ।
पादे पादे च नाद्याढ्या षट्पदी रमणीति सा ॥ ४७८ ॥
स्रोतोborder? No: स्रोतोगता समा चैव यत्र पादद्वये भवेत् ।
बिन्दुभिर्गमकैर्युक्ता चन्द्रिणीति प्रकीर्तिता ॥ ४७९ ॥
गोपुच्छा च समा स्रोता यत्र पादत्रयेऽपि च ।
मूर्छना नादसहिता सैला लक्ष्मीरिति स्मृता ॥ ४८० ॥
आद्ये पादे द्वितीये च तृतीये च चतुर्थके ।
वर्णध्वनिसमायुक्ता पद्मिन्येला निगद्यते ॥ ४८१ ॥
प्रथमे च समा स्रोता द्वितीये च तृतीयेके ।

१५२ बृहद्देश्यां
लाटकर्णाटगौडान्ध्रद्रविडानां स्वभाषया ।
पृथक् पृथग् भवन्त्येला मार्गयुक्ता मनोहराः ॥ ४८७ ॥
अतः प्राससमायुक्ता मध्यादिप्रासवर्जिता ।
रसैर्भावैश्च संयुक्ता लाँटला परिकीर्तिता ॥ ४८८ ॥
प्रासैर्मनोहरैर्दिव्यैरादिमध्यान्तगोचरैः ।
एला कर्णाटका प्रोक्ता ललितध्वनिसंयुता ॥ ४८९ ॥
सर्वत्र प्राससहिता गमकैश्च विवर्जिता ।
(नदा ? नाद)विन्दुरसोपेता एला सा गौडदेशजा ॥ ४९० ॥
अनेकगमकाकीर्णामनेकध्वनिमिश्रिताम् ।
अनेकरागसङ्कीर्णामेला(मद्रीं ? मान्ध्रीं) विदुर्बुधाः ॥ ४९१ ॥
भावाभिनयतालाढ्या विचित्रध्वनिरञ्जिता ।
प्रासहीना रसस्था च एला द्रविडदेशजा ॥ ४९२ ॥
इति देशाख्यैलापञ्चकम् ।
गणैला(क्त ? तु) चतु(र्थी ? र्थो)क्ता पञ्चमी सङ्करात्मिका ।
मात्रैला च चतुर्भेदैः कथिता गीतकोविदैः ॥ ४९३ ॥
चतुर्दशविभेदेन वर्णैला परिगीयते ।
पञ्चधा देशभेदेन (शैलङ्क ? देशै)लाः समुदीरिताः ॥
एकत्र मिलितास्त्वेता अष्टाविंशतिसंख्यया ।
(वि)ज्ञाता गीतशास्त्रज्ञै(: स्वरव)लक्षणसंयुताः ॥ ४९५ ॥
आ(वि ? वृ)त्त्या यत्र पादा(र्थं ? र्धं) गीत्वा तदनुगीयते ।
अर्धं द्वितीयपादस्य प्रासस्तु स्याद् द्वयोरपि ॥ ४९६ ॥
एवमेव द्वितीयोऽपि अस्य पादः प्रगीयते ।
एवं (द्वि ? तृ)तीयपादश्च पादो यश्च चतुर्थकः ॥ ४९७ ॥

प्रबन्धाध्यायः । १५३
प्रत्येकं सर्वपादानामन्तेऽसौ यत्र गीयते ।
स तु झाँपडको नाम गीतज्ञैरभिधीयते ॥ ४९८ ॥
कङ्कालो नाम तालश्च नैव झाँपडको भवेत् ।
अन्ये तु देशीसंबन्धास्तालाः सर्वे भवन्ति हि ॥ ४९९ ॥
ताना + लङ्कृता भेदा झाँपडेऽस्य भवन्ति हि ।
मात्रा समा ध्वनिश्चात्र विरामोऽ(त ? न)न्तरं क्वचित् ॥
अस्यैव यदि तालोऽसौ तदा सा ध्वनिकुट्ट(ति ? नी) ।
(ये ? स्वे)च्छया गृह्यनं यत्र नादोऽक्षरसमन्वितः ॥ ५०१ ॥
तालशून्यस्ततस्तालो डेङ्गिका सा प्रकीर्तिता ।
निरन्तरमनुप्रासो यतिर्यत्र द्रुते द्रुते ॥ ५०२ ॥
क्रियते गीततत्त्वज्ञैः सा स्मृता त्वेकतालिका ।
आदाय गीयते यस्यामेकैकं मातृकाक्षरम् ॥ ५०३ ॥
इष्टेनार्थेन संयोज्य मातृका सा प्रकीर्तिता ।
वाञ्छितार्थस्वरैरेव यत्र सम्यक् प्रगीयते ॥ ५०४ ॥
वस्त्वात्मकेषु गीतेषु स स्वरार्थ इति स्मृतः ।
निरन्तरं स्वरैरेव यत्र खण्डद्वयं भवेत् ॥ ५०५ ॥
तदत्र कारणं प्रोक्तं यत्या तु कारणाख्यया ।
निबन्धो हस्तपाटैश्च संयुक्तस्तैर्तनकैः पुनः ॥ ५०६ ॥
स्वरैः पदैश्च पाटैश्च तेन्तकैश्च समन्वितः ।
गीयते तालयुक्तो यः स वर्णोत्तरकः स्मृतः ॥ ५०७ ॥
देशीकारपदै रम्यैः सानुप्रासैः प्रगीयते ।
नामानुवर्णनीयस्य सा मुक्तावलिसंज्ञिता ॥ ५०८ ॥