भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• ३१ -
  प्रकटा रामचन्द्रेण रमणाय रमावत।
  तत्राहं नन्दनाख्यस्य गोपस्य तनया सती ॥ १५॥
  रमयिष्ये रामचन्द्रं तत्र त्वं मत्सखी भव।
  ततोऽहं भौतिकं देहं द्रवीकृत्य जडात्मकम् ॥ १६॥
  सत्यज्य स्वात्मना प्राप्ता प्रमोदविपिने जनिः।
  लीलावती नाम सखी सहजासन्निधौ स्थिता ॥ १७॥
  इदानीं पुनरुत्पन्ना विभाव्य जनकालये।
  जातास्मि रत्नकलशीमध्यभागात्तया सह ॥ १८॥
  यथा च पालनीये ते तथाहमपि पाल्यताम्।
  साहं पर्वतशृङ्गाग्रा नदीरूपेण प्रस्थिता ॥ १९॥
  विष्णुशैलं विनिर्भिद्य प्रवाहजलगामिनी।
  शालग्रामं परिप्राप्य सुप्रतिष्ठितमा भुवि ॥ २०॥
  यद्यप्यन्येष्वपि स्थानेषूपलब्धिः श्रिता हरेः।
  शालग्रामे चक्रतीर्थे ग्राह्य एव न संशयः ॥ २१॥
  इत्येवं विधिना मन्तो गृह्यते श्रीशिलातनुः।
  रघुनाथराघवेन्द्रसीतारामादिभेदतः ॥ २२॥
  जनकस्यालये नित्यं वसामि च सुपावने।
  ततस्त्वं जनको राजन् कृपया परिपालय ॥ २३॥
  विष्णोर्विराट्स्वरूपस्य गण्डदेशे स्थिता त्वहम्।
  ततश्च गण्डकीनाम्ना विख्यातास्मि जगत्त्रये ॥ २४॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोपाख्याने गण्डकीसम्भवो नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
  ❇
  एकादशोऽध्यायः
  अघवारोवाच
  पुराहं सोमपीथस्य भार्गवस्य मुनेः सुता।
  तपश्चरन्ती विपुलं विषयैर्निःस्पृहान्तरा ॥ १॥
  पर्वते विपुलेऽरण्ये सुनासीरध्वजे वने।
  पित्रा कदाचिदुक्ताहं भवेः परिणयोन्मुखी ॥ २॥

• ३२ -
  विगणय्य पितुर्वाक्यं स्थिताहं तेन मे पिता ।
  शशाप जलरूपैधि सततं त्वमचेतना ॥ ३ ॥
  भूत्वा ततोऽम्मयी नित्यं प्रवहामि तदाश्रमे ।
  अथ दीर्घेण कालेन साध्यमानः स्वभार्यया ॥ ४ ॥
  अनुकलितः स मे मात्रा तुतोष तां प्रति क्वचित् ।
  तुष्टं विज्ञाय योगीन्द्रं तमृषिं शंशितव्रतम् ॥ ५ ॥
  मदर्थं शापमुक्त्यर्थं ययाचे भार्गवं द्विजम् ।
  तामाह भार्गवः साक्षाज्जनकस्य गृहे प्रथाः ॥ ६ ॥
  आद्या सीता स्वयं प्रीता तदा त्वं मोक्ष्यसेऽमुतः ।
  पूर्वकल्पे त्वियं जाता प्रमोदविपिने क्वचित् ॥ ७ ॥
  क्रीडन्ती तत्र कान्तेन गवेन्द्रस्य च सूनुना ।
  ततस्तव गृहे जातां विभाव्यैनां महीपते ॥ ८ ॥
  जातास्मि साकमनया तव कन्यास्मि साम्प्रतम् ।
  अघवारेति मन्नाम

• ३३ -
  शिवो भूत्वा समारूढो वृषभं नन्दिरूपिणम् ।
  वृतो गणसमूहेन कैलासं समगात्ततः ॥ १९ ॥
  तद्दृष्ट्वा गौतमा विप्राः काकयोनिमवापिताः ।
  ममज्जुर्मज्जले दिव्ये तत्क्षणादघहारिणि ॥ २० ॥
  कोटिवर्षोपभोग्यं तं शापं मुक्त्वा तु गौतमाः ।
  पुनः स्वरूपतां प्रापुस्तद् दृष्ट्वा भार्गवो मुनिः ॥ २१ ॥
  सम्भ्रमाविष्टचित्तस्तु नाम चक्रे तदा मम ।
  अघं वार्यते सद्यो दर्शनस्पर्शनादिभिः ॥ २२ ॥
  अघवारेति नामासौ भविष्यति जगत्त्रये ।
  तेनाहमघवारेति प्रसिद्धास्मि सरिद्वरा ॥ २३ ॥
  मृगयां विहरन् रामः कदाचिदनया सह ।
  क्षुत्क्षामादिपरिक्लान्तो मम तीरमुपागतः ॥ २४ ॥
  अहं हि दिव्येन वेशेन वेशयित्वा निजं वपुः ।
  चिरं परिचचारास्मै रामाय च महात्मने ॥ २५ ॥
  बिसैर्जलरुहैः कन्दैर्मधुरेणाम्बुना तथा ।
  वन्यैः फलैः सुपक्वान्नैः स्वेच्छाशक्तिसमुद्भवैः ॥ २६ ॥
  चिरमाराधितो रामस्तुतोष रमया सह ।
  सम्यग्भक्तासि मे स्तुत्या चिरमाराधितस्त्वया ॥ २७ ॥
  क्षुच्छामो च विनीतौ मे भृशं तुष्टोऽस्मि कूलिनि ।
  आगामिनि महाकल्पे सारस्वतसमाह्वये ॥ २८ ॥
  सर्वोद्धारार्थमनघे भवितास्मि रघोः कुले ।
  इयं च भवितासीता मिमिवंशे त्वयोनिजा ॥ २९ ॥
  भूत्वा तत्रानया साकं मम सांनिध्यमेष्यसि ।
  इत्युक्त्वा प्रययौ रामो रमया सहितो वनम् ॥ ३० ॥
  साहं कालं प्रतीक्षन्ती जातास्मि जनकाधुना ।
  अनया सह गन्तास्मि पुरुषोत्तमसंनिधिम् ॥ ३१ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोपाख्याने अघवारासम्भवोनामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥

द्वादशोऽध्यायः
द्युम्नोवाच
सुकलो नाम गोपालः प्रमोदविपिने महत् ।
कुलं रूपं च बिभ्राणो धनं चाभिजनं तथा ॥ १ ॥
रामं नटन्तं संश्रुत्य प्रमोदविपिनान्तरे ।
गणैः स्त्रीणां मृगाक्षीणां प्रत्येकं श्लिष्टबाहुभिः ॥ २ ॥
बभूव गोपवंश्यस्य हृदये परमा स्पृहा ।
ईदृशाय मनोज्ञाय नायकाय महात्मने ॥ ३ ॥
सुन्दरी चेद्भूवेत्पुत्री ध्यात्वा सोयपतिं भजेत् ।
तदा तस्याः प्रसंगेन वयं यास्याम धन्यताम् ॥ ४ ॥
अयं हि पूर्णपुरुषो रामः कमललोचनः ।
कामतत्त्वैकलीलाभिः सेवते स्वात्मसम्पदम् ॥ ५ ॥
इति विज्ञाय रामस्य सहजं गोपराट् स्वयम् ।
रामलीलामुपासीन आरराध परां श्रियम् ॥ ६ ॥
परा श्री रामसौन्दर्यमोहितापूर्वमेव सा ।
उद्यमाद्गोपराजस्य तपोव्रतसमा

– ३५ –
ईषद्विभक्तावयवा दृष्टा रामेण संसदि।
मूर्च्छितोन्यपतद् रामो मुग्धवद्धरणीतले ॥ १५॥
सुखितस्य गवेन्द्रस्य कुमारं रूपसुन्दरम्।
धावित्वा गोकुलात्सद्यः पर्यरक्षन्मुनीश्वराः ॥ १६ ॥
सुखितश्चैव माङ्गल्या गोपीनां ॰च तथा गणाः।
धनं निर्मञ्छयांचक्रुः स्वात्मानमपि दुर्लभम् ॥ १७ ॥
केनचिद्द्यौतिकी छायाभूतावेशेति केनचित्।
दृष्टिप्रचारेति परैः कूटमुष्टीति केनचित् ॥ १८ ॥
बहुधा तर्कयामासुः प्रभो मायामयी गतिम्।
यस्यादिदं समुद्भूतं तत्र केचन जज्ञिरे ॥ १९ ॥
ततः पूर्वानुरागाख्यं प्रेम संववृधेतराम्।
बाल्यशेषं समुल्लङ्घ्य वर्तमानौ दिने दिने ॥ २० ॥
कैशोर्ये लोकसुखदे सर्वानन्दौ बभूवतुः।
अहो द्युम्नाख्यया गोपकन्यया हृदयं हृतम् ॥ २१ ॥
रामस्य स्वाभिरामस्येत्येवं स मुमुदेतराम्।
सुकलोनामगोपालोमन्यमानो जनुः फलम् ॥ २२ ॥
इति श्रुत्वा तु सहजा न सेहे व्यभिचारिताम्।
रामस्य विश्वारामस्य द्युम्नां दग्धुं मनो दधे ॥ २३ ॥
ततः कदाचिन्निविडे निकुञ्जे द्युम्नावतीं रामसहप्रसक्ताम्।
श्रुत्वा सपत्नीं स्वसखीमुखेभ्यो जवेन तं देशमुपाजगाम ॥ २४ ॥
अये त्वमस्यप्रियमीड्यरूपं भूपं यथा श्रीःपरराजधानी।
का त्वं वशीकृत्य रहोऽभिभुक्षे व्यक्तं तवेदं प्रबभूव चौर्यम् ॥ २५ ।
इत्युदीर्य रुषारक्ता संरब्धा सहजेश्वरी।
स्थावरीं योनिमापद्यस्वेत्येवं सहसाशपत् ॥ २६ ॥
अहं च तस्याः सौन्दर्यं सहजानन्दिनी श्रियः।
संवीक्ष्य द्रवतायाता नदीरूपा ततोऽभवम् ॥ २७॥
कदाचिन्मज्जले शीते चन्द्रचन्दनसौरभे।
ग्रीष्मे समाप्लुतो रामः प्रसाद चिरं स्थितम् ॥ २८ ॥
रामं प्रसन्नमालक्ष्य समुत्थाय नदीजलात्।
अहं पुरःस्फुरद्रूपा प्रार्थयामास तं प्रभुम् ॥ २९॥
राम राम गुणाराम स्वाराम सुखसम्पदाम्।
विरामय स्थावरत्वं मदीयमिदमीश्वर ॥ ३० ॥

• ३६ -

श्रीराम उवाच
व्यक्तं गता स्थावरता तवेयं स्त्रीरूपमासाद्य पुरो विभासि ।
महार्हमाणिक्यमयी विशालां मालां समंतादुरसा वहन्ती ॥ ३१ ॥
तदाहं रामसौन्दर्यसंदोहप्रवशीकृता ।
प्रत्युवाच प्रभुं स्मित्वा लोकोत्तरगुणाकृतिम् ॥ ३२ ॥
त्वमेव पूर्ववद् राम कान्तो भव ममानिशम् ।
प्रमोदवनवीथीषु रस्यावो दिव्यरंतिभिः ॥ ३३ ॥

श्रीराम उवाच
इदं तु सहजानन्दा प्राणेशी वेत्ति सर्वशः ।
विना तस्या अनुमतिं प्रतिजानामि नैव च ॥ ३४ ॥
यावत्सारस्वत कल्पं सहजाऽऽराध्यतां त्वया।
प्राप्ते सारस्वते कल्पे कृतकृत्या भविष्यसि ॥ ३५ ॥
साहमेतावदाराध्य प्रमोदवनकेलिनीम् ।
सहजां साधितवती रामकान्तवराप्तये ॥ ३६ ॥
इदानीं श्रीव्रजेशानीसहजाकरुणादृशा ।
रामं कान्त समासाद्य गमिष्यामि कृतार्थताम् ॥ ३७ ॥
दानेन ज्ञानकर्मभ्यां ध्यानेन तपसा तथा ।
समाधिनार्पणेनापि रामे भक्तिः प्रसाध्यते ॥

This text is:
"कश्यपस्य मुनीन्द्रस्य तनूजः पर्वताकृतिः" - Mainaka mountain!
Wait! "सुमेरोस्तनयां हैमीमुपयेमे नगेश्वरः" - Mainaka married Haimi, daughter of Sumeru!
"तस्यामेव धर्मपत्न्यां गर्भं शुद्धोऽभ्यजायत । तस्मिन्नेव तु कालेऽहं क्रीडन्ती सहजालिभिः" - this is Mainaka's wife, or who is speaking? "कालेऽहं क्रीडन्ती सहजालिभिः रसालकुञ्जविपिने मदमत्ता व्यचीचरम्" - this is Anjana or Svayamprabha or someone! No, Anjana! "तदैव त्रिदशानीकैः पौलस्त्यभयविप्लुतैः उपासांचक्रे भगवान् विष्णुः क्षीरपयोनिधौ"!
Wait, this is from the Mahanataka or Hanumat Samhita or Valmiki Ramayana or Parashara Samhita?
Wait, in Parashara Samhita or Hanumad-Samhita or Shiva Samhita?
Wait! In Hanumad-vadanamrita or Shiva Purana?
Let's check the context:
"स्तुतोऽनिरुद्धो भगवान् प्रादुरास स्वयं हरिः ।"
"शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गविभूषितकराम्बुजः ॥ १३

• ३८ -
  ज्ञातं वोऽग्रे हितं देवाः पौलस्त्यैः पीडितात्मनाम् ।
  विरंचिना च रुद्रेण पौलस्त्यास्तपसोजिताः ॥ १८ ॥
  प्रतिलब्धवराः सर्वे ननिर्जेया रामं विना ।
  सोऽहं वः प्रविधास्यामि हितं देवत्वमीयुषाम् ॥ १९ ॥
  प्रमोदविपिनं गत्वा साकेतस्य समंततः ।
  रामधाम परं गुह्यं नित्यं तज्जनमण्डितम् ॥ २० ॥
  तत्राहं विक्रमं कृत्वा करिष्ये वो हितं महत् ।
  देवद्रुहां धर्मरुजां त्रयीप्रोज्झितवर्त्मनाम् ॥ २१ ॥
  सतां च स्थापनं कार्यं करिष्यामि न संशयः ।
  रामस्य सम्मुखे स्थित्वा करिष्ये विनय बहु ॥ २२ ॥
  इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुर्ब्रह्मभृग्वादिकान् गणान् ।
  विसृज्य त्रिदशान् सर्वान् प्रमोदविपिनं गतः ॥ २३ ॥
  विधिमेकं पुरस्कृत्य परं धाम व्रजालयम् ।
  दधिम

माङ्गल्यकारम्दासीपादाब्जनखनिर्जितः ।
प्रपञ्चरचनातीतं यत्र शिल्पं विधेर्न च ॥ ३४ ॥
चिदानन्दमयं धाम तद्दृष्ट्वा चकितावुभौ ।
रसालकुञ्जविपिने क्रीडन्ती मां विलोक्य तौ ॥ ३५ ॥
क रामः पुण्डरीकाक्षः सहजानन्दिनीसखः ।
इत्यूचतुः सविनयं नत्वा च ब्रजभक्तितः ॥ ३६ ॥
अहं श्रीरामसत्प्रेमरसोन्मत्ता व्रजाङ्गना ।
न किंचिदुत्तरितवत्येतौ विनयतत्परौ ॥ ३७ ॥
तदा तु रजसा ब्रह्मा प्राविर्भूतरुषान्वितः ।
स्थावरत्वं प्रपद्यस्वेत्येवं शापमदात्प्रभुः ॥ ३८ ॥
शापोद्यतं विधिं दृष्ट्वा विष्णुः क्षोभं तदाकरोत् ।
ब्रह्मनत्यन्तमज्ञोऽसि न जानासि व्रजस्थितिम् ॥ ३९ ॥
कोटयो ब्रह्मणां यत्र लुटन्ति रजसाप्लुताः ।
कोटयश्चापि विष्णूनां यत्र मुह्यन्ति विभ्रमैः ॥ ४० ॥
कोटयश्चैव रुद्राणां यत्र नृत्यन्ति मत्तवत् ।
का कथेतरदेवानां पलालप्रायताजुषाम् ॥ ४१ ॥
कस्त्वं वराकः कश्चाहं यतः शब्दो निवर्तते ।
न च यत्र मनोवृत्तिस्तदानन्दपदं हि तत् ॥ ४२ ॥
तदिदं धाम रामस्य चिदानन्दस्य मूर्तिमत् ।
इयं रामप्रेममत्ता गोपिका कापि भाविनी ॥ ४३ ॥
आवां कौ चेति जानाति कौ चावां चिन्मये पदे ।
एतद्वचनमुचितं ब्रह्मन् यच्छापोऽभूदिमां प्रति ॥ ४४ ॥
अपूज्यत्वं प्रयाहि त्वमस्मान्महदतिक्रमात् ।
इति शप्त्वा स्वयं विष्णुर्ब्रह्माणं लोकपूजितम् ॥ ४५ ॥
अगात्तत्तस्तेन सार्धं श्रीरामं पुरुषोत्तमम् ।
१दृष्ट्वा रामं व्रजपतिं मोहितो ब्रह्मणा सह१ ॥ ४६ ॥
आज्ञामादाय भगवान् स्वयं विष्णुरुदारधीः ।
२सखीभावं समाश्रित्य ज्ञातयं वितवान् स्वयम्२ ॥ ४७ ॥
तत्राविष्टः स्वयं रामो रसिकः पुरुषोत्तमः ।
सहजानन्दिनी चापि तत्प्रियार्थमवातरत् ॥ ४८ ॥
एवं लीलारसानन्दः स्वाधतां प्रतिपद्यते ।
अहं च स्थावरं भावं नदीरूपं मनोहरम् ॥ ४९ ॥
१., २. नास्ति-बड़ो० ।

? Wait, look at स म् म वो? Or म् ब? Wait! Look at line 8: घोषवतीसम्मदवोनाम? No, घोषवतीसम्भवोनाम! Wait, look at the letter between सandवो: It is म्मorम्लorम्भू? Wait, look at म्मinकर्मणा(no, that's rm). Look at line 8:घो ष व ती स म्म वॊ ना म? Wait, there is a मbelowम? Yes, म्म! घोषवतीसम्मवोनामorघोषवतीसम्मदवोनाम? Wait, look at the letter: सthenम्thenमwith a loop? It isम्म! Wait, but in Hindi/Sanskrit, the chapter is घोषवतीसम्भवो नाम. Often भin ligature looks likeभunderम=म्भ! In traditional Devanagari typography, म्भis written withमon top andभbelow! Yes!मon top andभbelow =म्भ! So it is घोषवतीसम्भवोनाम! And त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥`.

Line 9:
The

• ४१ -
  इत्युक्ता च ततः पित्रा प्रोवाचाहं च तं प्रति ।
  नाहं देवगणत्तात देवाद्वा पुरुषोत्तमात् ॥ ११ ॥
  कामये कंचन वरं विषयान् वापि लौकिकान् ।
  राममेव रमानाथं कामयेऽहं निज वरम् ॥
  कन्यकारूपमास्थाय तेनाहं व्यचरं तपः ॥ १२ ॥
  शाण्डिल्य उवाच
  ऋषेः कुशसमित्पाणेः कन्यका त्वं तपस्विनी ।
  कामयस्व ऋषेः कंचित्कुमारं सुतपस्विनम् ॥ १३ ॥
  सहजापदमिच्छन्ती लज्जसे किं न पुत्रिके ।
  तस्याः प्रसादात्सम्प्राप्ता कथं तामतिवर्तसे ॥ १४ ॥
  ततस्त्वं रामपत्नीत्वभावं मा कुरु भाविनि ।
  सहजा हि स्वयं सीता रामपत्नी मनोरमा ॥ १५ ॥
  कथमन्‍या हि तत्साम्यं प्राप्तुं प्रकुरुते मनः ।
  इति श्रुत्वा पितुर्वाक्यं लज्जमाना मुहुर्मुहुः ॥ १६ ॥
  न किंचिदूचे पितरं ज्ञातसारा प्रयोजने ।
  निर्बन्धं च विदित्वा मे शाण्डिल्यो मुनिपुङ्गवः ॥ १७ ॥
  प्रयातः शनकैस्तस्मात् स्थानात्स्वाश्रममुत्तमम् ।
  प्रयाते मुनिशार्दूले प्रादुरासीत्ततो रामः ॥ १८ ॥
  धनुर्बाणधरो रामो द्विभुजो मधुराकृतिः ।
  श्रीवत्समण्डितोरस्को वनमाली सकौस्तुभः ॥ १९ ॥
  पीताम्बरपरीधानो रक्तपङ्कजलोचनः ।
  नीलमेघनिभाकारो वैजयन्तीविभूषितः ॥ २० ॥
  चूडामणिसमुद्भासिबृहच्चूड़ाविराजितः ।
  मनोमोहनमाधुर्यो मन्मथस्यापि मोहनः ॥ २१ ॥
  विलोक्य स्वपतिं चाहं किंचिदुक्तवती वचः ।
  विस्मृता कुत्र कमला कामुकी कमलापते ॥
  या ते वक्षःस्थले लग्ना त्रैलोक्यस्यापि मोहिनी ॥ २२ ॥
  श्रीराम उवाच
  कमला तव रूपेण निर्जिता श्रीकले ततः ।
  लज्जिता सम्मुखे नैति भग्नमानेव भामिनी ॥ २३ ॥
  अहं चोक्तवती मानान्मा मृषा वद हे प्रभो ।
  अर्द्धाङ्गसङ्गिनी सा ते साम्राज्यश्रीनिकेतन ॥ २४ ॥
  ६

• ४२ -
  श्रीराम उवाच
  भक्त्यानया ते दृढया चिरं प्रीतोऽस्मि भामिनि ।
  आत्मानं दुर्लभं चापि तुभ्यं दास्ये मनोरथम् ॥ २५ ॥
  भाविन्यनन्तरे काले प्रमोदविपिनेश्वरी ।
  भविता वै स्वयं सीता जनकस्यालये सती ॥ २६ ॥
  अहं सुखिनयोपस्य रामो नित्यं महामनाः ।
  भविष्यामि प्रियस्तस्याः सर्वसौन्दर्यभूषितः ॥ २७ ॥
  त्वं च तत्र सखी भूत्वा सहजायाः प्रिया मम ।
  अवतीर्य मया सार्द्धं समेष्यसि प्रमुद्वने ॥ २८ ॥
  रूपं चाप्रतिमं तत्र प्राप्स्यसि त्वं मदाज्ञया ।
  इत्युक्त्वान्तर्हिते नाथे तदालोकनमात्रतः ॥ २९ ॥
  स्त्रीस्वभावाहतैवाहमुत्तराद्रेः सुताभवम् ।
  अधुनाहं प्रविज्ञाय सावतीर्णभवद्गृहे ॥ ३० ॥
  सहजासीताप्रियार्थमवतीर्णास्मि ते गृहे ।
  यथेयं तावकी कन्या तथाहमपि भूपते ।
  एतस्या अविशेषेण पालनीयास्मि ते सदा ॥ ३१ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये सीताजन्मो-
  पाख्याने वनघोषासम्भवो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
  ✲
  पञ्चदशोऽध्यायः
  स्वयं लक्ष्मीरुवाच
  इयं चाहं च भेदेन सा द्विधा प्रोच्यते बुधैः ।
  ज्ञानभक्तिस्वरूपाहं प्रेमभक्तिमयी त्वियम् ॥ १ ॥
  कर्मभिः शुद्धचित्तस्य ज्ञानसंसाधितात्मनः ।
  भवेद्भक्तिरसश्चित्ते कस्यचित्पुण्यभागिनः ॥ २ ॥
  ममैव सा कला काचिद्भक्तिरित्युच्यतेतराम् ।
  कुलं शीलं स्वरूपं च क्रियाशुद्धिविशुद्धयः ॥ ३ ॥
  अप्रकाशः प्रकाशश्च विवेको ज्ञानमेव च ।
  वैराग्यं च वशीकारो विज्ञानभाव एव च ॥ ४ ॥

• ४२ -
  भक्तिः प्रेमेति विज्ञेयाः कलाः षोडश मे श्रियः ।
  ज्ञाने तु ब्रह्म मर्यादं निर्मर्यादं तु भक्तितः ॥ ५ ॥
  ब्रह्मधर्मान् परित्यज्य यदा तु प्रकटो हरिः ।
  लौकिकं स्वीकरोत्येव काममोहादिभावगम् ॥ ६ ॥
  निर्मर्यादं तदा ज्ञेयं शुद्धभावविभावनात् ।
  विभावैश्चानुभावैश्च व्यभिचारिभिरेव च ॥ ७ ॥
  समुद्धर्ता रसाकारः परब्रह्मेति शब्दितः ।
  स एव कीर्त्यते सर्वैर्भक्तिमर्म विशारदा ॥ ८ ॥
  एकीकरोम्यहं ज्ञानाज्जीवांस्तु ब्रह्मणा सह ।
  समुद्र आपः संविष्टा एकीभूता न संशयः ॥ ९ ॥
  एकीभूय परे शान्ते मोदन्ते जीवराशयः ।
  इय तु सहजानन्दा प्रेमभक्तिप्रकाशिनी ॥ १० ॥
  चिद्दानन्दिनी भोगैर्भक्तान् संयोजयत्यहो ।
  तातेति भ्रातृपुत्रेति कांतेति स्वीकृतो हरिः ॥ ११ ॥
  परिपोष्यरसं तं च प्रपञ्चं हरति ध्रुवम् ।
  निष्प्रपञ्चं समासाज्य स्वरूपानन्दसागरे ॥ १२ ॥
  रसरूप चिरं भोगैर्विनोदयति सेवकान् ।
  कदाचिदात्मारामत्वं स्वीकरोति यदा हरिः ॥ १३ ॥
  तल्लयो हि प्रपञ्चस्य जायते चतुरानने ।
  सृष्ट्यादयः परेशस्य लीला एव न संशयः ॥ १४ ॥
  ताभिर्लीलाभिराबद्धो रसिकः क्रीडति स्वयम् ।
  मुक्तिलीलाक्रमं प्राप्त आत्मारामेति कीर्त्यते ॥ १५ ॥
  देवो निरोधलीलायां वशीकृत्य हितान्निजान् ।
  प्रेमसर्वस्वदानेन भुङ्क्ते भोगै रसात्मकः ॥ १६ ॥
  मुक्तिलीलामनुप्राप्तः स्वस्मिन् वेशयति ध्रुवम् ।
  पुनः स्वाविर्भावकाले तानाविर्भावयत्यसौ ॥ १७ ॥
  तैरेव नित्यलीलानां स्थिरैः परिकरैः स्फुटैः ।
  भुङ्क्ते भोगावलीमीशः पूर्वोक्ता रसविग्रहः ॥ १८ ॥
  प्रवेशे निर्गमे चैव भक्तेषु रमते प्रभुः ।
  ज्ञानप्राप्तांस्तु वै जीवान् प्रवेशयति केवलम् ॥ १९ ॥
  न तु निर्गन्तुमुचिता भोक्तु वा भोगराशिभिः ।
  स्वाविर्भावस्यावसरे स्वस्मिन्नेव स्थिताः परम् ॥ २० ॥

– ४४ –
तेषां निराकारमिति भासते ब्रह्म सत्त्वतः ।
कदाचित्साकारतायां वस्तुबुद्धिर्न वेशिवत् ॥ २१ ॥
ज्ञानमज्ञाननाशाय स्वरूपस्फुरणाय च ।
तथैवान्तः प्रवेशाय न तु लीलारसाप्तये ॥ २२ ॥
सेयमिच्छैव पूर्णस्य चिदानन्दस्य साकृतेः ।
ज्ञानेन मोक्ष दास्यामीत्येवं यर्हि व्यवस्यति ॥ २३ ॥
तदा तथैव घटयेत्साधने न च फलं तथा ।
१ज्ञानमुक्तेः साधनं ज्ञानं फलं चान्तःप्रवेशनम् ॥ २४ ॥
सत्त्वात्संजायते तच्च सत्त्वं चित्तविशुद्धिदम् ।
हरेराविर्भावजं वाऽऽविर्भावः स्वेच्छया पुनः ॥ २५ ॥
एवं प्रमेयबलतो नूनं ज्ञानेऽपि मुच्यते ।
अव्यक्तासक्तिजं कष्टं शुद्धस्य भजनं परम् ॥ २६ ॥
कर्मण्यायासबहुले यद्वत्तद्वदिहापि च ।
उपासनाविभूतीनां भजनं परमेशितुः ॥ २७ ॥

• ४५ -
  यावन्न ज्ञानसंस्पर्शस्तावद्भावः कथं भवेत् ।
  यावन्न शुद्धं करणं तावज्ज्ञानं न दीप्यते ॥ ३७ ॥
  तस्मात्करणशुद्ध्यर्थं श्रवणादिपरो भवेत् ।
  श्रवणादीनि तान्येव कर्माणि कर्ममार्गीणाम् ॥ ३८ ॥
  ज्ञानानि ज्ञानमार्गे तु सोपास्तौ स्युरुपास्तयः ।
  भक्तौ भक्तिमयान्येव प्रेम्णि प्रेममयानि च ॥ ३९ ॥
  यथा जलेऽखिलं रूपं तत्तत्संगेन जायते ।
  फले फलात्मकानि स्यः साधने साधनात्मिका ॥ ४० ॥
  कदाचिदेकैव रमे स्वामिना सह सोत्कला ।
  कदाचित्प्रेमभक्त्याहं रमे पत्या करम्बिता ॥ ४१ ॥
  उभे अपि प्रभुर्ये ये गृह्णतां वा सुलोचनः ।
  ज्ञानिनां चैव भक्तानां ददाति विपुलंफलम् ॥ ४२ ॥
  य एतत्सकलं वेत्ति ज्ञानभक्तिरहस्यकम् ।
  स लब्ध्वा परमं ज्ञानं भक्तिमप्याशु वै लभेत् ॥ ४३ ॥
  यं लाभमुत्तमं लब्ध्वा लब्धव्यं नावशिष्यते ।
  इति श्रीमच्चिदानन्दस्वरूपस्थानसम्प्रदम् ॥ ४४ ॥
  मार्गद्वयमनुप्राप्य कृतकृत्यो भवेन्नरः ।
  प्रमोद्वनमालासु सहजानन्दिनीप्रभुः ॥ ४५ ॥
  अवतारार्थचारित्रं स्वयंलक्ष्मीरहं प्रभुः ।
  अमर्यादमयी लीला प्रमोद्वनमध्यतः ॥ ४६ ॥
  भृशं मर्यादया युक्ता सावतारार्थकारिणी ।
  अस्यामाविश्य क्रीडामि प्रमोद्वनकुञ्जगा ॥ ४७ ॥
  मयाऽऽविश्य क्रीडतीयं साकेत राज्यभोगदा ।
  अविनाभावः प्रभुणा नित्यमेव मयानया ॥ ४८ ॥
  अस्यां तु मय्याविष्ठायां प्रमोदवनवीथिषु ।
  रसानुकूला मर्यादा सद्भिर्ग्राह्या समंततः ॥ ४९ ॥
  आविष्ठायां तु मय्यस्यां मर्यादा शुद्धिमागता ।
  अतएव प्रभुस्तत्र मर्यादापुरुषोत्तमः ॥ ५० ॥
  एवमुक्त्वास्वयंलक्ष्मीः सहजानन्दिनीतनौ ।
  प्राविशत् परमोदारा एकैवाभूत्ततस्तु सा ।
  साकेतलीलावसरे भूय आविर्भविष्यति ॥ ५१ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये सीता-
  जन्मोपाख्याने स्वयंलक्ष्मीसम्भवो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥

• ४६ -
  षोडशोऽध्यायः
  कौशिक्युवाच
  कुशिको नाम राजाभून्मान्धातृकुलभूषणः ।
  पृथिवीं पालयामास धर्मेण नयविक्रमी ॥ १ ॥
  चिरेण लब्ध्वा तनयं विषयेषु व्यरज्यत ।
  तपस्येव मनश्चक्रे सहस्राणि समा दश ॥ २ ॥
  अन्तर्वृत्तिरुपासीनो ब्रह्माक्षरमहर्निशम् ।
  विशुद्धपाणिपादाङ्घ्रोर्जितवाक्कायमानसः ॥ ३ ॥
  शारीरं केवलं कर्म कुर्वाणो योगतत्परः ।
  तपः संचरतस्तस्य भूपतेर्मुसिवर्त्मनि ॥ ४ ॥
  तपस्तेजःप्रभावेण तापितं विश्वतो जगत् ।
  तत इन्द्रश्चिन्तयान्तर्भयकम्पितमानसः ॥ ५ ॥
  स्थानभ्रंशं शङ्कमानो मन्त्रयामाससंस्थितः ।
  ततस्तु भगवान् जीवो वाचस्पतिरुदारधीः ।
  मन्त्रमूचे महेन्द्राय शङ्कमानाय भूरिशः ॥ ६ ॥
  बृहस्पतिरुवाच
  मा भैषीः सुरशार्दूलकुशिकान्मुनिसत्तमात् ।
  एष हि ब्रह्मनिष्ठोऽस्ति नितान्तं तपसि स्थितः ।
  प्रत्यूह्यतां तपश्चास्य त्वमेधि च निरामयः ॥ ७ ॥
  इन्द्र उवाच
  मयास्मै प्रेषितास्तात तपःप्रत्यूहसिद्धये ।
  देवकन्याः स्मरोन्मत्ताः प्रवराप्सरसस्तथा ॥ ८ ॥
  कुरंगाक्ष्यश्चन्द्रमुख्यः स्मितपूर्वाभिभाषिणीः ।
  राजहंसाभगतयो जङ्घाकाण्डविराजिताः ॥ ९ ॥
  दिव्याम्बरधरा देव्यो दिव्यगन्धानुलेपनाः ।
  पारिजातप्रसूनाढ्यमाल्यभूषणभूषिताः ॥ १० ॥
  दिव्याः सुलाञ्छना नार्यो वशमोहनकारिणीः ।
  कम्बुकण्ठ्यः शातकुम्भकुम्भस्तनमनोहराः ॥ ११ ॥
  उर्वशी तुर्वशी रम्भा मेनका पुंजिकस्थली ।
  तिलोत्तमा घृताचीचेत्याद्यास्ता वामलोचनाः ॥ १२ ॥
  तत्र गत्वा वनोद्देशे स वै यत्र तपस्यति ।
  नृत्यगीतास्मितालापैश्चक्रिरे तस्य मोहनम् ॥ १३ ॥

" (no)?
It is literally printed as: "भूत्वायुमंम" (or "भूत्वायुममं")!
Wait, look at the dot (anusvara):
Is it over the first म or the second म?
The dot is right above the first म!
Wait, is there a dot above the second म? No.
So it is printed as "भूत्वायुमंम".

Let's double-check all lines and transcribe them with utmost precision:

Line by line:
Header:
– ४७ –

Verse 14:
न चचाल स तैर्भावैः पवमानैरिवाचलः ।
ततस्ता विफलायासा भूत्वायुमंम संनिधौ ॥ १४ ॥

Verse 15:
जातश्चैव ततोऽत्यर्था चिन्तयाहं समाकुलः ।
नूनं स्थानं मे कुशिको ग्रहीष्यति तपोबलात् ॥ १५ ॥

Speaker:
बृहस्पतिरुवाच

Verse 16:
काम आमन्त्र्यतां शीघ्रमस्मिन् कार्ये मनोभवः ।
रतिश्चैव वसन्तश्च तवाज्ञावशगा ह्यमी ॥ १६ ॥

Verse 17:
यदा तस्मिन् वने रम्ये वसन्तः कुसुमाकरः ।
[L1

• ४८ -

ततस्ता विफलायासा भूत्वा प्राप्ता मदन्तिकम् ।
तदर्थं त्वं स्मृतोऽद्यद्य स्मरस्त्रैलोक्यांनर्जयी ॥ २७ ॥
भवान् विदितः पूर्वं रुद्रो येन विनिर्जितः ।
शरीरं दाहयित्वापि देवकार्यं प्रसाधितम् ॥ २८ ॥
तस्मात्त्वं कुशलः कामः कार्ये चैवंविधे मम ।
तारकाख्यः पुरा दैत्यः कार्तिकेयेन निर्जितः ॥ २९ ॥
तदर्थं कार्तिकेयस्योत्पत्तै गौरी प्रयोजिता ।
स एव त्वं भवान् वीरो मत्कार्यं परिसाधकः ॥ ३० ॥
अधुना ह्यस्य राजर्षेश्चित्तं मोहय दर्पक ।
इतो गत्वाऽऽश्रमं तस्य राजर्षेः सत्तपस्विनः ॥ ३१ ॥
मधुराज्ञापनीयस्ते विकासाय महीरुहाम् ।
लतामण्डपगुञ्जानां द्रुमगह्वरवेश्मनाम् ॥ ३२ ॥
विकसितेषु वृक्षेषु मधुना मधुरश्रिया ।

? Yes, 'नैवे'!

Line 29:
हावैर्भावैस्तव ग्रस्ता दवदग्धा लता यथा ॥ ५४ ॥

Line 30:
कृपय कृपय मह्यं कासि चार्वङ्गि भूयाः
Wait, does it say 'कृपय कृपय मह्यं'?
Look at line 30:
कृपय कृपय मह्यं कासि चार्वङ्गि भूयाः
(कृ-प-य कृ-प-य म-ह्यं का-सि चा-र्व-ङ्गि भू-याः)

Line 31:
किमपि सुखवती त्वं भूरिकल्याणिनी च।
(कि-म-पि सु-ख-व-ती त्वं भू-रि-क-ल्या-णि-नी च।)

Line 32:
इह हि तव पदाभ्यां शोणिताभ्या किलाभ्यां
Wait, 'शोणिताभ्या' or 'शोणिताभ्यां'?
Line 32: 'शोणिताभ्या' has no anusvara, but look at 'भ्या': there is an anusvara? Yes, faint dot, or 'शोणिताभ्या किलाभ्यां'. Let's check:
'शोणिताभ्या' or 'शोणिताभ्यां': let's write 'शोणिताभ्या' or 'शोणिताभ्यां'. There's a dot above 'भ्या

vision!
In line 14:
बहुशोज्गुः?
Wait, if रङ्कवं has ङ्क, look at how ङ्क was formed:
ङ् with क below it!
In line 14:
After शो, there is ऽ? Or is it ऽ?
Wait, could it be बहुशोऽङ्गुः?
Wait! What could the Sanskrit word be?
"चिरेण रममाणस्य विधूतस्य तयोर्बलात् ।"
"बहुशो..."
Wait! "विधूतस्य तयोर्बलात्" -> having been shaken/depleted of his strength by them (or by her)?
"बहुशो..."
Could it be बहुशोऽङ्गैः? No, it has visarga :.
Could it be बहुशोऽङ्गः?
Wait, what if it is बहुशोऽसृक्? No.
Wait! Look at बहुशोज्गुः again:
Is it बहुशोऽङ्गुः?
Look at ऽ - wait, could it be ऽ then गुः?
Wait, what if it's बहुशोऽपि? No, it has :.
Wait, look at the letter:
Could it be बहुशोऽग्नुः? No.
Could it be बहुशोज्गुः?