भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

विचचार वने रामो मकराकारकुण्डलः ।
पीताम्बरोऽरविन्दाक्षो वनमालाविभूषितः ॥ १९ ॥
पौगण्डवेशरुचिरः सर्वस्य हृदयंगमः ।
आयुधेषुक्रियाः शिक्षन् वीरेभ्यो राजधर्मतः ॥ २० ॥
श्रीनन्दनस्य नन्दिन्यामासक्त्या गोदुहोऽभवत् ।
तामासक्तिमहं वक्तुं न क्षमोऽस्मि विवेचितुम् ॥ २१ ॥
नित्यप्रेमरसानन्दानन्दिनोः सहजेशयोः ।
एक एव परः प्रेमा विभक्त इव चाभवत् ॥ २२ ॥
श्रीरामालम्बनो ह्येकः सहजालम्बनः परः ।
सहजा सेविता नित्यमादिलक्ष्म्यारितुष्ट्या ॥ २३ ॥
तेन प्रेमस्वरूपा सा सजाता गोदुहां कुले ।
प्रेमभक्तेःपूर्णरूपा श्रीमतीसहजाभवत् ॥ २४ ॥
अतएव प्रियाश्रेष्ठा रामस्य प्रणिगद्यते ।
स्वाभाविकस्तयोः प्रेमा प्रत्यहं बहुवृद्धिमान् ॥ २५ ॥
पौगण्डे रामचन्द्रस्य प्राकट्यं तु समागतः ।
बालो वृद्धो युवा चापि चकोरश्चन्द्रमाश्रयः ॥ २६ ॥
तथा प्रेमवतीनेत्रं रामकान्तिवराश्रयम् ।
बाल्य एवक्षणे तस्या रामचन्द्रदृशि विना ॥ २७ ॥
अभूतामतिविग्लाने पद्मे ग्रीष्माकुले इव ।
इत्थं क्रमेण तद्वृद्धं प्रेमास्याः सहजाधियः ॥ २८ ॥
आचकर्ष बलाद्रामं विसस्मारेतरं यथा ।
एकदा पञ्चवार्षिकां सहजायां रघूद्वहः ॥ २९ ॥
मात्रा शृङ्गारितो रामः षड्वार्षिक उदारधीः ।
वत्सान् सम्पालयन् नित्यं ययौ मंजुवटं प्रति ॥ ३० ॥
तत्र तां दृष्टवान् सर्वभूषणस्तोमभूषिताम् ।
सहजामनवद्याङ्गीं बालकेलीविशारदाम् ॥ ३१ ॥
शारदस्य विधोः पूर्णा चन्द्रिकामिव सोदयाम् ।
धात्रीपार्श्वे विराजन्ती स्मयमानां मुदावहाम् ॥ ३२ ॥
उदारगुणसदोहां वर्द्धिष्णुतनूमाधुरीम् ।
यथावयोवेशभूषावासोवैशिष्ट्यभूषिताम् ॥ ३३ ॥
सापि तं नीलमेघाङ्गं दिव्यरत्नावतंसिनम् ।
उद्दामरूपसौभाग्यं ददर्श प्रियमादरात् ॥ ३४ ॥

• १८९ -
  मुमोह सहजा देवी प्रियदर्शनमात्रतः ।
  स्तब्धा वटतरोर्मूलमवलम्ब्य कृताश्रया ॥ ३५ ॥
  खिन्नगात्राभवत्सद्यः पुलकौघविसंष्ठुला ।
  कम्पमानतनुस्तन्वी घूर्णमाना पुनः पुनः ॥ ३६ ॥
  विवर्णवदना भूत्वा साश्रुनेत्राभवत्ततः ।
  मूर्छामिव सुसम्पन्ना प्रलीनसकलेन्द्रिया ॥ ३७ ॥
  मग्ना रामसुधासिन्धावुत्थातुमपि चाक्षमा ।
  एवं भावसुसम्पन्नां सहजां वीक्ष्य मातरः ॥ ३८ ॥
  धात्रीभावगताः सर्वा विस्मिता अभवन् स्त्रियः ।
  अङ्कमारोप्य तां निन्युः पालीग्रामं मनोहरम् ॥ ३९ ॥
  रामं च तत्सखायस्ते कथं कथमपि द्रुमात् ।
  मूर्च्छायितं गृहान्निन्युः सुखितस्य व्रजं प्रति ॥ ४० ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  श्रीशुकजनकसंवादे सहजोपाख्याने एकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥ ५९ ॥
  ⁂
  षष्टितमोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  अथास्याः शोभना नाम धात्री विस्मितमानसा ।
  श्रीराजन्यैसमाचख्यौवृत्तं वटतले यथा ॥ १ ॥
  शोभनोवाच
  अहो प्रेमातिपुत्र्यास्ते बाल्य एव मुमोह या ।
  रामे सर्वगुणारा मे दृगानन्दे कलानिधौ ॥ २ ॥
  अतः परं किं नु सखि कुर्याद्वयसि संस्थिता ।
  विनैव वयउद्भावमेतावान् प्रेमवारिधिः ॥ ३ ॥
  रामेन्दुमस्याः पश्यन्त्याश्चक्षुः साश्रुकलोदयम् ।
  वपुः सकम्परोमाञ्च प्रलीनेन्द्रियकं मनः ॥ ४ ॥

– १९० –
कथंचिदपि ह्यायाता स्वाङ्कमारोप्य ते सुताम् ।
तत्स्थानादानिनायाहं यत्र दृष्टवती तु ताम् ॥ ५ ॥
इयं हि पतितेव स्यात्प्रेमाघूर्णा महीतले ।
हस्ते वटतरोः शाखामवलम्ब्य सुसंस्थिता ॥ ६ ॥
अस्मिन् वयसि नेदृग्वै प्रेमा दृष्टोऽथवा श्रुतः ।
रसिकेयं दर्शनस्य रसिकाख्या भविष्यति ॥ ७ ॥
एकं जाने गोपपत्नि मा चिन्ते विस्मिता भव ।
अनयोः पूर्वभविकः सम्बन्धः खलु दृश्यते ॥ ८ ॥
अनुरूपवयोवेशरूपालंकारयुक्तयोः ।
इति धात्रीवचः श्रुत्वा सोत्कण्ठा राजिनी स्वयम् ॥ ९ ॥
द्रष्टुकामा तयोः प्रेम राममानय तद्गृहात् ।
तामेव शोभनां नाम प्रेषयामास तं व्रजम् ॥ १० ॥
सुखितस्य गृहं यत्र राजते सकलर्द्धिमत् ।
संध्यायाः पूजनं सायं करोति सहजा स्वयम् ॥ ११ ॥
तत्रोत्सवे समागच्छ मातः सुखितगेहिनि ।
सुतं चानय रामेन्दुं त्वं निजाङ्कविभूषणम् ॥ १२ ॥
इति धात्र्योदिता देवी माङ्गल्यातियशस्विनी ।
विहस्यामन्त्रणं मेने कृत्वा शृङ्गारमादरात् ॥ १३ ॥
पालिग्रामं प्रचलितवती वस्त्रभूषादियुक्ता
श्रीमाङ्गल्या परममुदिता रामचन्द्रस्य माता ।
तत्सार्थेऽसौ नव इव घनो नीलपङ्केरुहाङ्गो
रामः साक्षान्मदनविजयी जग्मिवान् सप्रमोदः ॥ १४ ॥
अग्रे पुरस्कृत्य शुभाः पुरन्ध्रीर्माङ्गल्यका सम्प्रविवेश पालीम् ।
सा द्वारपर्यन्तमुपेत्य सम्यक् सम्मानिता नन्दनगोपपत्न्या ॥ १५ ॥
अथाभिसायं कुसुमावचायं कर्तुं समस्तालिजनैः समेता ।
वनं जगाम प्रमुदाभिधानं विभूषिताङ्गी सहजा सखीभिः ॥ १६ ॥
तत्रालिवर्गैः सहजा प्रसूनान्यवापशोभावविचाय बाला ।
अनेकजातिद्रुमवल्लिजैस्तैरामण्डिता चात्तमहासखीभिः ॥ १७ ॥
तत्रान्तरे च रामोऽपि कृत्वा रूपान्तरग्रहम् ।
सखीवेशेन तत्पार्श्वमगमत् कौतुकान्वितः ॥ १८ ॥
पूर्वं तु तासां चपलोज्ज्वलानां निभाल्य कुञ्जान्तरितः सुकेलीः ।
अथाभ्यगच्छन्मुदितो विलासी कुतूहलाक्तः सहजां वनान्ते ॥ १९ ॥

• १९१ -
  तां वीक्ष्य कृष्णां सहजां मनोज्ञां सलीलसर्वावयवाढ्यरूपाम् ।
  विचित्रकेलीभिरदृष्टपूर्वां पप्रच्छमन्दस्मितरञ्जितोष्ठी ॥ २० ॥
  कासि त्वमम्भोजदलायताक्षी साक्षाद्रतिस्पर्द्धस एव दीनाम् ।
  तवैव रूपेण विचित्रिता मे सखीसमात्यन्तविचक्षणापि ॥ २१ ॥
  सोवाच मन्दस्मितशोभितास्या गोपालकन्याहमिह प्रसिद्धा ।
  व्रजे खलु श्रीसुखितेन्द्रगेहे वसामि सर्वर्द्धिसमूहयुक्ते ॥ २२ ॥
  इच्छाम्यहं दीर्घदृशा त्वयैकं सख्यं सखीवृन्दसमन्वितापि ।
  तत्त्वामुपेतास्मि सखी वयस्यां गृहाण मां सादरमिन्दुवक्त्रे ॥ २३ ॥
  इतीङ्गिता सापि तया सुसख्या प्रत्यग्रहीत्तां समरूपवेशाम् ।
  तस्यास्ततोंऽसे स्वभुजं निधाय वनान्तरे सातिचचार तत्र ॥ २४ ॥
  कृष्णा सखी त्वं मम हृद्यरूपा त्वां वीक्ष्य यातास्मि यथाभिलाषम् ।
  तथैव धात्रा विहितं च सख्यं सदैव नौ चात्र प्रमुद्वनेऽस्मिन् ॥ २५ ॥
  एकं तु विज्ञाप्यमतीव मे त्वयि ग्रामं न यामः सुखितस्य सम्प्रति ।
  त्वामन्नवस्त्राञ्जनलेपनक्रियाविभूषणैः स्वे गृह एव सेव्ये ॥ २६ ॥
  कृष्णोवाच
  समागमो नौ वन एव संगतो न चान्यथा नागरिनन्दनालये ।
  केयं कुतो वेति विमर्शिता पुनः स्थास्याम्यहं तत्र कथं नु सुन्दरि ॥ २७ ॥
  सहजोवाच
  एवं चेद्वन एवात्र दर्शनं दास्यसि प्रिये ।
  यथा न नौ विप्रयोगो भवेत्क्वापि कलावति ॥ २८ ॥
  श्रीशुक उवाच
  इत्थं विरच्य सत्यानि तया श्रीसहजाह्वया ।
  वनान्निवृते कृत्वा पुष्पावचयनक्रियाम् ॥ २९ ॥
  कृष्णा सखी ददौ तस्यै निजरत्नाङ्गुलीयकम् ।
  यस्य धारणमात्रेण वियोगो नैव बाधते ॥ ३० ॥
  सापि कृष्णा नाम सखी पालीग्रामस्य पार्श्वतः ।
  ययौ सहजया सार्द्धमग्रेऽन्तर्द्धिमगात्ततः ॥ ३१ ॥
  तद्वीक्ष्य सर्वधात्रीणामभूच्चेतसि विस्मयः ।
  गवेषयन्त्योऽपि च तां समंतान्नैववलेभिरे ॥ ३२ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये-
  श्रीशुकजनकसंवादे सहजोपाख्यानेषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६० ॥

– १९२ –
एकषष्टितमोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच
अथ तां सायमार्तिक्यविधिना परमादृता ।
जग्राह राजिनीमाता वनात्सद्यः समागताम् ॥ १ ॥
आलिङ्ग्य संचुम्ब्य निवृत्तमार्गश्रमामिमां प्राणसमां सुतां सा ।
संध्यार्चनोत्साहमहोत्सवेन प्रवर्तयामास मनोज्ञकेलौ ॥ २ ॥
श्रीमाङ्गल्यातिनिपुणा विरच्य विधिवत्स्वयम् ।
गोमयैः कामधेनोर्वै संध्यामत्यद्भुताकृतिम् ॥ ३ ॥
चन्दनालिप्तभित्तिस्थां पञ्चवर्णप्रसूनकैः ।
प्रत्यङ्गभूषितां देवीं वरदां समपूजयत् ॥ ४ ॥
गन्धैः पुष्पैस्तथाधूपै दीपनैवेद्यकल्पनैः ।
पूजान्ते मनसा रामं तस्याः पतिमयाचत ॥ ५ ॥
महतासम्भ्रमेणैवं संध्यार्चन महोत्सवम् ।
विधाय राजिनीदेवी नन्दिग्रामगताः स्त्रियः ॥ ६ ॥
पुरन्ध्रीः श्रीमन्माङ्गल्याप्रभृतीः पर्यपूजयत् ।
वसनैर्भूषणैर्भोज्यैः सिन्दूरपूरणादिभिः ॥ ७ ॥
तां रात्रि जागरं चक्रे पुरन्ध्रीभिः सह स्वयम् ।
गायन्त्यः सकला गोप्यः संध्यादेवीं शुभैः स्वरैः ॥ ८ ॥
सुखं समायांचक्रुरेवं कलितमुत्सवम् ।
तस्मिन् समाजे माङ्गल्यासुतस्य सहजां प्रति ॥ ९ ॥
सहजायाश्च माङ्गल्यासुतं प्रति विशेषतः ।
प्रणयं राजिनीदेवीपर्येक्षत महाशया ॥ १० ॥
अथ प्रभाते सम्प्राप्ते विसृज्य परमादरात् ।
माङ्गल्यां तत्सखीश्चापि तथान्याश्चोत्सवागताः ॥ ११ ॥
एकान्ते राजिनी देवी नर्मसख्या सह स्वयम् ।
समचिन्तयदत्यार्ता पुत्र्या परिणयं प्रति ॥ १२ ॥
राजिन्युवाच
हन्तलोकोत्तरगुणोरामोरामोरघूद्वहः ।
त्रैलोक्येऽप्यस्य तुल्या नान्यः कश्चिन्महान् वरः ॥ १३ ॥
अजानन्त्या मया पूर्वं कान्तमेनं गुणोत्तरम् ।
पुत्री गुणवती चैषा कथमन्येन योजिता ॥ १४ ॥

rounded left, vertical right with vowel 'ा': that's पा!
Wait, म पा न योः?
Wait, could it be सपानयोः?
Wait, what if it's यमानयोः?
What if it's पुमानयोः?
Look at पु: 'प' with 'ु'!
Is that 'पु'?
Wait, could it be पुमानयोः?
प ु = पु, म ा = मा, न = न, य ो ः = योः -> पुमानयोः!
Let's test this:
Does "पुमानयोः" make sense?
Who are the two?
Sahaja and Rama! One is female, one is male!
Wait, "पर्यैक्षत पुमानयोः"?
No, Rama is pumān? But what about meter?
प (1) र्यै (2) क्ष (1) त (1)
पु (1) मा (2) न (1) योः (2)
5th = पु (1), 6th = मा (2), 7th = न (1)!
Wait, but "पुमान्" is masculine singular nominative. "पुमानयोः" is not a standard form ("पुंसोः" or "पुंसाम्").
Wait, what about युवानयोः? (युवा - युवानौ - युवानः

• १९४ -
  द्विषष्टितमोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  एवं स्थितायां राजिन्यां शंकरः समुपागतः।
  जटाजूटधरो रुद्रः कृत्तिवासाखिलोचनः॥ १॥
  चन्द्रभालः शूलधरः शान्तवेशधरो वटुः।
  तमाराध्य सपर्याद्यैर्गोपपत्नी शुचिव्रता॥ २॥
  प्रसादयामास साध्वी ज्ञात्वा देवं सदाशिवम्।
  प्रसन्नो भगवान् शम्भुः श्रीराजिन्यै उवाच ह।
  रहस्यं सहजेशान्या यतश्चिन्ताकुला ह्यसौ॥ ३॥
  शिव उवाच
  सीमा ते रसराजस्य कथ्यते गोपभामिनि।
  आशावदः स्वभावो ह नात्र कार्या विकल्पना॥ ४॥
  रसमात्रैकभोगाय श्रीपतेरवतारिता।
  स रसो रसराजाख्यः शृङ्गारः श्रीपतेर्वपुः॥ ५॥
  रसो वै स इति प्राह सर्वार्थलोकिनी श्रुतिः।
  श्रुत्युक्तः स रसः शुद्धः शृङ्गार इति की

• १९५ -
  इयं च सहजा नाम तव पुत्री गुणैर्युता ।
  सामान्यदृष्ट्या नो वीक्ष्या वीक्षणीया विशेषतः ॥ १५ ॥
  यावन्तो वै सुरा ह्यस्यै शिरसा प्रणमन्त्यहो ।
  अहं ब्रह्मा च शेषश्च श्रीरीशस्त्रिजगत्प्रभुः ॥ १६ ॥
  अस्याश्चरणजान् रेणून् वहन्ति शिरसानिशम् ।
  रामे च सहजायां च न कार्या भेदकल्पना ॥ १७ ॥
  चतुर्वर्गाधिकं सौख्यं दातुमेतौ क्षमाविह ।
  आत्मस्वरूपलाभार्थमनयोः समुपासना ॥ १८ ॥
  न विना सहजां रामो भक्तायाशु प्रसीदति ।
  तस्माच्छ्रीरामतुष्ट्यर्थमाराध्या सहजेश्वरी ॥ १९ ॥
  चिदानन्दघना साक्षात्प्रेमानन्दस्वरूपिणी ।
  हस्तालम्बं दिशेच्चास्मै स भक्तो जायतेतराम् ॥ २० ॥
  अहं ब्रह्मादयश्चापि देवाः सर्वे निजात्मना ।
  समाराध्य परामेनां सहजां सत्कृतिं ययुः ॥ २१ ॥
  आदिलक्ष्मीरियं ज्ञेया श्रीमद्रामचन्द्राश्रिता ।
  इहावतीर्णा सहजारामौ विज्ञाय भामिनि ॥ २२ ॥
  यत्प्रमोदवनंधाम सर्वधामशिरोमणि ।
  तथैवान्यः परिकरः प्रादुर्भूतोऽत्र सर्वशः ॥ २३ ॥
  इति विज्ञाय विबुधा ब्रह्माद्या अपि सततम् ।
  भवद्गृहद्वारदेशं निभृतं पर्युपासते ॥ २४ ॥
  अस्यास्त्वं मातृभावेन पितृभावेन नन्दनः ।
  ब्रह्मादिदिविषद्वृन्द वन्दितुं पदमीयतुः ॥ २५ ॥
  भवतां भवने नित्यं लक्ष्मीर्वैकुण्ठवासिनी ।
  हस्ते पद्ममुपादाय मार्जनं कुरुते भृशम् ॥ २६ ॥
  यत्र यत्र च ते पुत्री दधाति सहजा पदम् ।
  तत्र तत्र प्रमाष्ट्येषा पद्मा पद्मेन राजिनि ॥ २७ ॥
  माहात्म्यमस्या जानीहि श्रीराजिनि परात्परम् ।
  यत्रोपनिषदां दृष्टिरपि मूढायते भृशम् ॥ २८ ॥
  नास्याः स्वरूपं जानन्ति तत्त्वेन निगमा अपि ।
  अतस्ते नेति नेतीति ब्रुवाणा अवतस्थिरे ॥ २९ ॥
  लक्ष्मोगौरी गिरां देवी गङ्गा गायत्र्यधीश्वरी ।
  अस्या एव कलाः सर्वाः सहजानन्दिनीश्रियः ॥ ३० ॥

• १९६ -
  समासव्यासयोगेन गायन्त्येनां श्रुतेर्गिरः ।
  प्रेमानन्दमयी ज्योत्स्नां परब्रह्मस्वरूपिणीम् ॥ ३१ ॥
  अंशैः कलाभिश्च विभूतिभिश्च क्रीडत्यसावेकपरप्रतिष्ठा ।
  अनेकनामाकृतिरूपयुक्ता नित्या विशुद्धा खलु नित्यमुक्ता ॥ ३२ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  श्रीशुकजनकसंवादे सहजोपाख्याने द्विषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२ ॥
  त्रिषष्टितमोऽध्यायः
  श्रीराजन्युवाच
  आख्याहि भगवन्मह्यं सहजायाः शुभान् गुणान् ।
  येषु संश्रुतमात्रेषु प्रमोद उपजायते ॥ १ ॥
  यदि नित्या नित्यधामा सहजा राघवप्रिया ।
  मम गेहे कथं जाता संशयोऽयं महेश्वर ॥ २ ॥
  अनादिनिधना सेयंकस्मात्समुपजायते ।
  इमं मे संशयानायाः संशयं छिन्धि शंकर ॥ ३ ॥
  श्रीशिव उवाच
  इत्थं श्रीराजिनीदेवि किमु विस्मृतवत्यसि ।
  त्वयैवाराधिता पूर्वं सह भर्त्रा शुचिव्रते ॥ ४ ॥
  कृपयैवावतीर्णेयं परा श्रीर्युवयोर्गृहे ।
  त्वं प्रभासि पुराजन्मन्ययं श्रीनन्दनो रविः ॥ ५ ॥
  कोटिकल्पयुगाध्यक्षौ भगवन्तौ युवामिमौ ।
  अनेकवर्षपर्यन्तं भवती रविणा सह ॥ ६ ॥
  आराध्य सहजाराममीदृशं भाग्यमाप ह ।
  अन्याश्चापि प्रिया विष्णोस्तत्रैतस्याः शुभाः कलाः ॥ ७ ॥
  व्रजे च यावत्यो गोप्यस्ता अस्याः सुप्रभावजाः ।
  प्रमोदवनसौभाग्यं मया वक्तुं न शक्यते ॥ ८ ॥

• १९७ -
  आविर्भावान्तराण्यस्य बैकुण्ठादीनि राजिनि ।
  वैकुण्ठं चापि गोलोको मथुरा द्वारकापि च ॥ ९ ॥
  ध्रुवस्थानं ध्रुवोर्मध्यं सूर्यमण्डलमेव च ।
  श्रीमद्वृन्दावनं धाम सर्वमेतत्प्रभात्मकम् ॥ १० ॥
  इदं हि सहजं धाम परं ब्रह्ममयं स्फुटम् ।
  सहजायाश्च रामस्य रसलीलाविलासभूः ॥ ११ ॥
  एतत्स्थानमधिष्ठाय सहजानन्दिनी स्वयम् ।
  रमतेऽप्राकृतैर्भावैर्भाविभुक्तिचिदात्मिका ॥ १२ ॥
  अस्याः सेवनमात्रेण निर्बन्धो जायते नृणाम् ।
  न मन्त्रो नापि चैवार्चा न जपो न तपस्तथा ॥ १३ ॥
  प्रेमसेवामपेक्ष्यैषा मोचयेद्भवबन्धनात् ।
  इयं निःसाधना मुक्तिर्मया तुभ्यं निगद्यते ॥ १४ ॥
  नामैवास्याः कोटितीर्थस्वधिक गोपभामिनि ।
  ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मुच्यते जनः ॥ १५ ॥
  भावयेच्चित्तकमले प्रमोदवनमद्भुतम् ।
  विपुलं सच्चिदानन्दं कोटिकल्पद्रुमाश्रितम् ॥ १६ ॥
  हेममारकतीं भूमिं रत्नाङ्गणसुविस्तराम् ।
  अनेककोटिसूर्येन्दुप्रकाशां मण्डलाकृतिम् ॥ १७ ॥
  वनानि तत्रभास्वन्ति वल्लीतरुमयान्यहो ।
  कल्पद्रुमा यत्र लता यत्र कल्पलताः शुभाः ॥ १८ ॥
  हेमदण्डमयाः स्तम्भा विटपा रत्नविस्तराः ।
  हरिन्मणिमयाः पर्णाः कोटिरत्न प्रसूनिनः ॥ १९ ॥
  अमिताः फलसंदोहाः सद्यः स्वादामृतोपमाः ।
  अगोचरो रसो येषां मोक्षानन्दरसाधिकः ॥ २० ॥
  तद्रसामृतसम्पृक्तां सुरसां सरयूमिह ।
  ज्योत्स्नावर्णप्रवाहाढ्यां मुक्तामाणिक्यकूलिनीम् ॥ २१ ॥
  राजहंसकुलच्छन्नां कह्लारोत्पलगन्धिनीम् ।
  स्नास्यद्गोपिगणाकीर्णरत्ननिःश्रेणिशोभिताम् ॥ २२ ॥
  सिद्धचारणगन्धर्वस्नानकालसुखप्रदाम् ।
  सुवर्णपङ्कजाकीर्णा गोपराजप्रपूजिताम् ॥ २३ ॥
  तत्कूलयोरुभययोः कुञ्जपुञ्जसुमञ्जुलम् ।
  प्रमोदविपिनं ध्यायेद्रत्नपर्वतशोभितम् ॥ २४ ॥

– १९८ –
महौषधीज्वलत्सानुकन्दरोपेत्यकादिकम् ।
रत्नस्फटिकमाणिक्यसानुव्यासदिगम्बरम् ।। २५ ।।
रत्नाद्रि कामगहनं सौगन्धिकगिरिं तथा ।
अनेकोपवनारामकुञ्जशोभाढ्यमुत्तमम् ।। २६ ।।
महावैकुण्ठात्परं तद् रामवैकुण्ठसंज्ञितम् ।
तत्र श्रीसहजानन्दावनं सर्ववनोपरि ।। २७ ।।
अशोकवनमुत्फुल्लसर्वर्तुकुसुमाकरम् ।
यत्र कामोद्भवः शोकस्तथा विरहसम्भवः ।। २८ ।।
शान्तिं नीतोऽनया तस्मादशोकवनमीरितम् ।
लतामण्डपमञ्जुल्यं वहत्त्रिविधमारुतम् ।। २९ ।।
सर्वानन्दमय धाम रामकामप्रपूरणम् ।
तत्र धाम्नि स्थितां ध्यायेदालीभिः परिशीलिताम् ।। ३० ।।
लवंगमञ्जरीरूपमञ्जरीरतिमञ्जरी ।
आनन्दमञ्जरी

– १९९ –
अधस्तात्कल्पवृक्षस्य श्रीरत्नवेदिकोपरि ।
रत्नसिंहासनासीनां सेवितामप्सरोगणैः ॥ ४१ ॥
घृताची मेनका रम्भा उर्वशी पुंजिकस्थली ।
तिलोत्तमा मजुघोषा सुकेसी मदनोत्सवा ॥ ४२ ॥
इत्याद्याभिः सुवर्गाभिर्दिव्याभिरुपवीणिताम् ।
कयाचिद्धृतरत्नौघवर्णनच्छत्रमण्डलाम् ॥ ४३ ॥
काभ्यांचिच्चारुचन्द्रांशुचामरद्वन्द्ववीजिताम् ।
काभ्यांचित्स्फटिके पीठे संवाहितपदाम्बुजाम् ॥ ४४ ॥
रत्नभूषणहस्ताभिरन्याभिरुपसेविताम् ।
ताम्बूलवीटिकारत्नकरंजयतुपाणिभिः ॥ ४५ ॥
रामाभिरभिरामाभिः समंतात्पर्युपासिताम् ।
पुष्पहारसनाथाभिस्त्याभिः समुपासिताम् ॥ ४६ ॥
मन्दोद्योतितस्मतज्योत्स्नाविधूनिततमोगुणाम् ।
मूर्तिमद्भिश्च निधिभिः समंतादुपसेविताम् ॥ ४७ ॥
सरस्वत्या यमुनया गङ्गाया च निषेविताम् ।
पाञ्चजन्येन शङ्खेन चक्रेण¹ सुदर्शनेन च ॥ ४८ ॥
कौमोदक्या च गदया पद्मेन भुवनात्मना ।
शार्ङ्गेण चैव धनुषा दिव्यैरन्यैस्तथाऽऽयुधैः ॥ ४९ ॥
अप्राकृतैस्तथा सर्वैः पदार्थैरुपसेविताम् ।
कालेन मायया चापि विद्यापाविद्यया तथा ॥ ५० ॥
गुणैः सत्वादिभिश्चैव तत्त्वैर्देवतविग्रहैः ।
ईषद्दृगंशसंपातप्रसादवर

• २०० -
  चतुःषष्टितमोऽध्यायः
  श्रीशिव उवाच
  कदाचिदेषा सहजा स्वयमात्मरति गता ।
  लयं कृत्वा प्रपञ्चस्य भोक्तुकामैव केवलम् ॥ १ ॥
  निःशेषयित्वा निखिलं द्वन्द्वातीता बभूव ह ।
  तदा भक्तान् स्वयं भुक्तान् प्रवेशितवती तनौ ॥ २ ॥
  ततः पूर्वमनावृष्टिर्जाताद्वादशवार्षिकी ।
  अतपश्च रविश्चण्डो मण्डलद्वादशात्मकः ॥ ३ ॥
  तेन शुष्कं जगत्सर्वं सहस्थावरजंगमम् ।
  कालजीमूतसंघातस्ततः प्रावर्षतोच्चकैः ॥ ४ ॥
  तत एकार्णवे जाते वसिष्ठाद्या महर्षयः ।
  मज्जमाना महात्रासादेनां तुष्टुवुरञ्जसा ॥ ५ ॥
  ऋषय ऊचुः
  नमो ब्रह्मस्वरूपिण्यै स्वानन्दघनमूर्तये ।
  व्यक्ताव्यक्तातिवर्तिन्यै स्वप्रकाशचिदात्मने ॥ ६ ॥
  गिरां देव्यै च नित्यायै शब्दार्थाखिलमूर्तये ।
  सप्रपञ्चाप्रपञ्चायै स्वतन्त्रायै नमो नमः ॥ ७ ॥
  महाकालकलावत्यै परिणामैकहेतवे ।
  नमस्ते स्थूलसूक्ष्मादिजगद्द्विधारणात्मने ॥ ८ ॥
  गुणातीते गुणाधारे जीवशक्त्यङ्कुरात्मिके ।
  वाचातीते परे मातः सहजे पाहि सेवकान् ॥ ९ ॥
  यर्ह्येवेदं जगत्कर्तुमिच्छा प्रादुरभूतसती ।
  तर्ह्येव तत्क्षणादेतद् दृश्यजातमदृश्यत ॥ १० ॥
  सच्चिदानन्दरूपा त्वं व्यापिका परमात्मिका ।
  अंशानंशा विशिष्टांशा स्वरूपगुणरूपिका ॥ ११ ॥
  त्वमुपादानमेतस्य निमित्तं त्वं परा चितिः ।
  एकधानेकधा चापि विद्वद्भिः परिगीयसे ॥ १२ ॥
  त्वं शक्तिस्त्वं शक्तिमती त्वं धर्मश्चासि धर्मिणी ।
  सर्वाभिन्नस्वरूपत्वाद्देवि ब्रह्मेति गीयसे ॥ १३ ॥
  ये त्वां समाश्रितामर्त्या मृत्युत्रासवशीकृताः ।
  तेषाममृतरूपासि किमन्यत्कथयामहे ॥ १४ ॥

• २०९ -
  क्षयेऽपि विश्वस्य चराचरस्य त्वदीयमानन्दमयं पुराणम् ।
  जागर्ति तद्धाम प्रमुद्गनाख्यं यत्र प्रकृत्या नु गुणा भवन्ति ॥ १५ ॥
  त एव भाग्यैर्विधुरा मनुष्याः श्रीसद्गुरूपास्तिपराङ्मुखाश्च ।
  ये मातरद्धा निगमैनिरूढां न वै तवाङ्घ्रयोः पदवीं श्रयन्ते ॥ १६ ॥
  सम्प्राप्य च त्वच्चरणारविन्दं परामृतस्त्राविमहामरन्दम् ।
  न कर्मणां ज्ञानपथस्य वापि पश्यन्ति नो वान्यसुरौघवक्त्रान् ॥ १७ ॥
  ये ब्रह्मभूताः सहसा प्रसन्ना विशोकवाञ्छाः समसर्वभूताः ।
  सम्प्राप्य ते त्वच्चरणाम्बुजस्थां भक्तिं सुधां वीततृषो भवन्ति ॥ १८ ॥
  तावन्न ते धामनि मोदमाना माद्यन्ति तैस्तैरमृताधिभोगैः ।
  यावन्न ते पादसरोजयुग्मे नैसर्गिकी जायत एव भक्तिः ॥ १९ ॥
  ये वैष्णव भूषणतमाः पदं तन्महामहाभागवतप्रधानाः ।
  ते पूर्वमद्धा भवतीं भजन्ते परां रमां वै श्रियमादिलक्ष्मीम् ॥ २० ॥
  अस्मिन् महाब्रह्मपुरे प्रकाम यत्पुण्डरीकं दहरं सुवेश्म ।
  तस्मिंश्चिदात्मा दहराभिधोऽन्तराकाश एतत्तव धाम नित्यम् ॥ २१ ॥
  यदस्ति किंचिदिह यच्च नास्ति तत्सर्वमत्रैव परं प्रतिष्ठितम् ।
  सर्वे च कामा विषयाश्च सर्वे परामृतानन्दमया विभान्ति ॥ २२ ॥
  तत्त्वं तदन्विष्य तव स्वरूप जिज्ञासमाना मुनयो विमानाः ।
  भवन्ति मुक्ताः कतिचित्प्रपद्य नातः परं ते पुनरावृतन्ते¹ ॥ २३ ॥
  सम्प्रत्यस्मान् कालवेगेन मूढान् नष्टप्रायान् नष्टहृद्बुद्धिवृत्तीन् ।
  त्वं त्रायस्व त्राणकर्तेह नान्यो यस्मादेषा त्वत्समुत्थैव भीतिः ॥ २४ ॥
  इति तेषां प्रपन्नानां मज्जतां सागरोदके ।
  सद्यः समुद्धृतिं कर्तुं दिव्यां नावं ससर्ज सा ॥ २५ ॥
  तस्यामारोप्य नौकायां महापद्मदलीकृतौ ।
  स्वयं च वाहिका भूत्वा प्रलयाब्धेरतारयत् ॥ २६ ॥
  नक्षत्रग्रहताराद्यैः स्तूयमाना महर्षिभिः ।
  पोतवाहस्वरूपेण स्वयं च शुशुभेतराम् ॥ २७ ॥
  इत्थमेषा सुविक्रान्ता स्वतन्त्रा च महोजिता ।
  महाप्रलयपाथोधेर्मुनिर्वर्यानतारयत् ॥ २८ ॥
  तदस्याश्चरितं दृष्ट्वा महर्लोकस्थिताः सुराः ।
  अवाकिरन् कल्पवृक्षप्रसूनैः सहजेश्वरीम् ॥ २९ ॥
  १. पुनरावर्तन्ते-इत्यर्थः ।

• २०२ -
  आब्रह्मभुवनात्सर्वे देवाश्च शरणं गताः।
  तेऽपि संतारिताः काले प्रादुर्भूय स्वविक्रमैः ॥ ३० ॥
  इदं स्तोत्रं वसिष्ठाद्यैर्मुनिभिः कीर्तितं तु यत्।
  यः पठेत् सततं प्रातस्तस्य श्रीवरदा स्वयम् ॥ ३१ ॥
  यस्त्रिसंध्यं पठेत् स्तोत्रं तस्य श्रीसहजेश्वरी।
  सद्यः प्रसन्ना कुरुते निश्चलां धनसम्पदम् ॥ ३२ ॥
  सद्यस्तारपते मृत्योर्ददाति प्रेमसम्पदम्।
  श्रीरामचरणाम्भोजे करोति च सुनिर्वृतिम् ॥ ३३ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  श्रीशुकजनकसंवादे सहजोपाख्याने चतुष्षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥
  पञ्चषष्टितमोऽध्यायः
  श्रीशिव उवाच
  अस्याः श्रीसहजैशान्यस्त्वत्पुत्र्या गोपभामिनि।
  महिमानमिमं वक्तुं क्षमो देवि कियानहम् ॥ १ ॥
  इयं कालस्वरूपेण सततं पर्युपस्थिता।
  ग्रहनक्षत्रतारादीन् सततं चालयत्युत ॥ २ ॥
  यावन्तः कालावयवास्तेऽस्य विग्रहसंश्रयाः।
  शैशूमारमिदं चक्रं कालमूर्तेः शरीरकम् ॥ ३ ॥
  यत्र नक्षत्रताराणां मण्डलं पर्यवस्थितम्।
  उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति घटीयन्त्रवदी दृशाः ॥ ४ ॥
  कालस्य सूक्ष्मावयवा व्यापकाः सर्वभूतगाः।
  पार्थिवा अम्मयाश्चैव तैजसा वायवास्तथा ॥ ५ ॥
  नाभसा मानसाश्चैव व्यापकाः कालविग्रहाः।
  स्थिर स्थिरचरं चैव चरं चैवाचरं तथा ॥ ६ ॥
  स्थिरं चैव चरं चैव क्रमशः परिकीर्तिताः।
  शुक्लपक्षप्रतिपदि पूर्वं सूर्योदयात्किल ॥ ७ ॥

• २०३ -

षष्टिदण्डप्रमाणेन पार्थिवादीन् विभावयेत् ।
उषः पार्थिवकं ज्ञेयं नाभसं चारुणोदये ॥ ८ ॥
मन्दं मन्दतरं चैव तथा मन्दतमं भवेत् ।
अतिमन्दं मन्दमन्दं घटिकाः पार्थिवाश्रयाः ॥ ९ ॥
धौतं धौततरं चैव तथा धौततमं भवेत् ।
अतिधौतं धौतधौतं घटिका आप्यसंश्रयाः ॥ १० ॥
ज्वलितं प्रज्वलितकं सुप्रज्वलितकं तथा ।
अतिप्रज्वलितं चैव ज्वलिताज्ज्वलितं तथा ॥ ११ ॥
पञ्चपञ्च इमा ज्ञेयास्तैजसात्मकसंश्रयाः ।
वेगं वेगतरं चैव तथा वेगतमं तथा ॥ १२ ॥
अतिवेगं महावेगं घटिका वायवाश्रयाः ।
आकाशं चावकाशं च महाकाशं विकाशकम् ॥ १३ ॥
अत्याकाशमिति ज्ञेया घटिका नाभसाश्रयाः ।
संकल्पं च विकल्पं च निवृत्तं च प्रवर्तकम् ॥ १४ ॥
अतिवृत्तकं च ज्ञेया घटिका मानसाश्रयाः ।
षष्टिदण्डात्मकः काल इति तुभ्यं प्रकीर्तितः ॥ १५ ॥
एतन्मूलमिदं विश्वं बाह्याभ्यन्तरभेदतः ।
बाह्यं सर्वमिदं विश्वं ब्रह्माण्डात्मकमीरितम् ॥ १६ ॥
आभ्यन्तरं तदेवेदं ब्रह्माण्डरचनात्मकम् ।
इडा वामवहा नाडी पिंगला दक्षिणाश्रया ॥ १७ ॥
तयोर्मध्यगता सूक्ष्मा सुषुम्नेति प्रकीर्तिता ।
सूर्यचन्द्राग्नयस्तासु प्रतिष्ठिततमा मताः ॥ १८ ॥
स्थूलसूक्ष्मप्रभेदेन पञ्चभूतानि चैव हि ।
तेषां मात्रा इन्द्रियाणि देवा इन्द्रादयस्तथा ॥ १९ ॥
दिशोऽन्तरिक्षमरुतः समुद्रा गिरयस्तथा ।
नद्यो भूतगणाश्चैव स्वस्वस्थानसमाश्रयाः ॥ २० ॥
तत्रैव संश्रिता लोकाः सप्ताधः सप्त चोपरि ।
मूलाधारं समारभ्य षट् चक्रास्तत्र संश्रिताः ॥ २१ ॥
मूलाधारे स्थितः श्रीमान् शेषो नारायणः स्वयम् ।
स ब्रह्मा स शिवः सेंद्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ॥ २२ ॥
गणेशो वाक्पतिश्चैव सर्वदेवमयात्मकः ।
तस्यैव शक्तयः सर्वाः प्रसूता देवतागणाः ॥ २३ ॥

• २०४ -
  चतुर्दलं स्थानमस्य मूलाधारे प्रकीर्तितम् ।
  गणराजस्वरूपेण स्वयं तत्र प्रतिष्ठितः ॥ २४ ॥
  लेखनीपुस्तकधरः सरस्वत्याभिमर्षितः ।
  स्वाधिष्ठानं षट्दलं च तत्र ब्रह्मा प्रतिष्ठितः ॥ २५ ॥
  विद्याकमण्डलुधरो निगमत्रय भूषितः ।
  स्वशक्त्या वेदरूपिण्या गायत्र्या चाभिमर्षितः ॥ २६ ॥
  मणिपूरं दशदलं तत्र विष्णुः श्रिया युतः ।
  शङ्खचक्रगदापद्मभूषितः शुद्धसत्त्वभाक् ॥ २७ ॥
  अनाहतं रविदलं चक्रं सम्परिकीर्तितम् ।
  तत्र रुद्रः स्वशक्त्या च पार्वत्या भाति भूषितः ॥ २८ ॥
  विशुद्धं षोडशदलं पुरुषोऽत्र प्रतिष्ठितः ।
  प्राणेश्या जीवशक्त्या स नित्यमेवाभिमर्षितः ॥ २९ ॥
  सहस्राननदृक्कर्णः सहस्रपदबाहुकः ।
  जागर्ति सर्वजीवानामधिष्ठाता स्वयं प्रभुः ॥ ३० ॥
  आज्ञाचक्रं च द्विदलं परमात्मात्र संस्थितः ।
  चिच्छक्त्यालिङ्गितः साक्षाच्छब्दार्था नामगोचरः ॥ ३१ ॥
  तदूर्ध्वं तत्परं स्थानं सहस्रदलकाननम् ।
  तत्कर्णिकास्थितश्चन्द्रस्तत्र हंसः प्रतिष्ठितः ॥ ३२ ॥
  तत्र ब्रह्म परं दिव्यं क्षराक्षर पदातिगम् ।
  निरीहं निर्गुणं साक्षान्नित्याकारं सुरञ्जनम् ॥ ३३ ॥
  वेद्यं वेदातिगं चापि सर्वोपादानकारणम् ।
  यत्प्राप्य नातिवर्तेत तन्मयो भवति ध्रुवम् ॥ ३४ ॥
  बाह्यमाभ्यन्तरं चैवं मया तुभ्यं प्रकीर्तितम् ।
  सहजानन्दिनीशक्त्या सर्वमेतद्विजृम्भितम् ॥ ३५ ॥
  ब्रह्मापि तन्मयं विद्धि यत्पूर्णममृताव्‍ययम् ।
  रामेति यस्य वै नाम तद्रूपं वापि यन्मयम् ॥ ३६ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  श्रीशुकजनकसंवादे सहजोपाख्याने पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६५ ॥

• २०५ -
  षट्षष्टितमोऽध्यायः

श्रीशिव उवाच
अस्याः साम्राज्यपदवी प्रमुद्ने प्रतिष्ठिता ।
तत्रस्था कालमायादीनाज्ञापयति राजवत् ॥ १ ॥
अस्याः कटाक्षमात्रेण कोटिब्रह्माण्डनिर्मितिः ।
कोटयश्च विरचीनां विष्णूनां चैव कोटयः ॥ २ ॥
कोटयश्चैव रुद्राणां शक्राणा चैव कोटयः ।
उत्पद्यन्ते विकुर्वन्ति विलीयन्ते ततस्तथा ॥ ३ ॥
एकं सृजति ब्रह्माण्डमेकं स्थापयते तथा ।
एकं संहरेत चैषा कटाक्षेपमात्रतः ॥ ४ ॥
जानन्ति काल इत्येनां केचिद्वेदार्थकोविदाः ।
केचित्कर्मेति जानन्ति स्वभावमिति चापरे ॥ ५ ॥
केचित्पुरुष इत्येनां जगुरन्येऽक्षरात्मिकाम् ।
केचित्त्तत्वात्मिकामेनां जगुर्ब्रह्मेति चापरे ॥ ६ ॥
केचित्पूर्णं परं ब्रह्म पुरुषोत्तमशब्दितम्

• २०६ -
  श्रीशिव उवाच
  तदभिन्नस्वरूपेय सत्यमेव न सशयः ।
  तदप्येषा क्वचित्स्वेच्छामात्रा तं चापिमोहयेत् ॥ १३ ॥
  प्रवक्ष्याम्यत्र ते दिव्यमाख्यानं गोपभामिनी ।
  अवतारकथारूपं सहजाया महाद्भुतम् ॥ १४ ॥
  आसीन्निमिकुले राजा जनको नाम धार्मिकः ।
  सत्यसंधो दयानिष्ठो ब्रह्मज्ञो योगवित्तमः ॥ १५ ॥
  सर्वानुकूलधिषणः सर्वस्य कमनीयधीः ।
  विक्रमी शूरहृदयो याजको वेदवित्तमः ॥ १६ ॥
  पूर्वोत्तरार्थकुशलः सिद्धान्तयज्ञो महामतिः ।
  विवेचकः कृतश्रद्धो जितेन्द्रिय उदारधीः ॥ १७ ॥
  दानकृच्छशास्त्र निर्णेता निर्विकल्पो महामनाः ।
  लोकोपास्तिपरः क्षान्तो विजयी तत्त्वदर्शनः ॥ १८ ॥
  आस्तिकस्त्यागशीलश्च लक्ष्मीवान् दिव्यलक्षणः ।
  शस्त्रास्त्रविद्यानिपुणः सर्वधर्मविशारदः ॥ १९ ॥
  देवतातिथिनित्यार्चातत्परो विदितार्थकः ।
  प्रमाणज्ञः सदा वीरः परदुःखनिवारकः ॥ २० ॥
  रामभक्तिपरो राजा प्रजारञ्जनतत्परः ।
  अनिन्दकः सुवदनः प्रसन्नः परिणामवित् ॥ २१ ॥
  ईतिहर्ता वीतशोकः कालधर्मप्रचारणः ।
  विचारपरमो वेत्ता अप्रमत्तः प्रतापवान् ॥ २२ ॥
  सर्वभूतदयाशीलो हयमेधविशारदः ।
  ईन्द्रासनस्याधिष्ठाता द्यावाभूम्यैकमण्डनः ॥ २३ ॥
  कुलभारोद्वहनकृद्धरित्रीभरणक्षमः ।
  विप्रार्चनसदाचारो महालक्ष्मीप्रसादनः ॥ २४ ॥
  आत्मज्ञो वीतरागश्च ग्राम्यधर्मपराङ्मुखः ।
  सत्याचारपरो नित्यं प्रत्यक्षस्वात्मदर्शनः ॥ २५ ॥
  महायोगीन्द्रसंसर्गी योगचर्चापरायणः ।
  महोपनिषदर्थज्ञः सर्वत्र समदर्शनः ॥ २६ ॥
  तस्य पालयतः पृथ्वीं मैथिलेन्द्रस्य धीमतः ।
  नाधार्मिकोऽभूज्जगति नाकृतज्ञो न नास्तिकः ॥ २७ ॥

• २०७ -
  नासत्यवाङ् नालसश्च नावर्णाश्रमपालकः ।
  नाशूरो नापि दुष्टात्मा न शठो नाजितेन्द्रियः ॥ २८ ॥
  स ऊढवान् महावंशां राज्ञी सुनयनाह्वयाम् ।
  तया सह धरित्र्या च मुमुदे राजपुङ्गवः ॥ २९ ॥
  राज्ञी सुनयना देवी महालक्ष्मीप्रपूजने ।
  अविच्छिन्नमतीर्जाता भर्त्रा सह नृपेण च ॥ ३० ॥
  प्रसन्ना श्रीः स्वयं साक्षाच्चतुर्धा तद्गृहेऽभवत् ।
  स्वयं श्रीस्सहजादेवी ह्येषा जाता स्वरूपतः ॥ ३१ ॥
  सा सीतेति समाख्याता द्वितीया चोर्मिलाभवत् ।
  तृतीया माण्डवीत्याख्या श्रुतकीर्तिश्चतुर्थिका ॥ ३२ ॥
  एवं दशरथगेहे जातो रामचन्द्रः स्वयम् ।
  त्रिभिर्वैर्लक्ष्मणाद्यैरंशैश्च कार्यविधित्सया ॥ ३३ ॥
  अथो जनकराजस्य कन्यास्ता वयसान्विताः ।
  जाताः स्वयंवरोद्युक्ता अप्राकृतगुणान्विताः ॥
  अथ श्रीनारदोऽभ्येत्य प्रोवाच जनकं प्रति ॥ ३४ ॥
  श्रीनारद उवाच
  एतास्ते कन्यका राजन् साक्षाल्लक्ष्मीस्वरूपिणीः १ ।
  अप्राकृतैरेव परैः पुरुषैः पुरुषर्षभैः ॥ ३५ ॥
  ऊह्याः पाणिग्रहेणेति पणं कुरु महीपते ।
  इत्युक्त्वा प्रगते स्वर्गं देवर्षौ नारदाभिधे ॥ ३६ ॥
  पणं चक्रे स्वयं राजा कठिनं सुविचक्षणः ।
  न्यस्तं मम गृहे साक्षाद्धनुः शम्भोर्दुरासदम् ॥ ३७ ॥
  य एतद्रोपयेद्वीरः स एता उद्वहिष्यति ।
  इति ढक्कारवं लोके वादयामास मैथिलः ॥ ३८ ॥
  ततो देशाधिपाः सर्वे राजानः समुपागताः ।
  पूर्वदक्षिणपाश्चात्या उत्तरत्रनिवासिनः ॥ ३९ ॥
  स्वयंवरे तु सीताया जातः कोलाहलो महान् ।
  आगच्छद्भिर्महीपालैर्नानादेशनिवासिभिः ॥ ४० ॥
  महान्तं रवमाकर्ण्य मिथिलायां स्वयंवरे ।
  महोत्सवं च भूपानां राजा दशरथोऽब्रवीत् ॥
  रामं त्रिभुवनारामं गुणरत्नमहाकरम् ॥ ४१ ॥
  १. आर्षप्रयोगः ।