सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

आत्मतत्त्वविवेक / बौद्धधिक्कार (उदयनाचार्य - महामहोपाध्याय पं. केदारनाथ त्रिपाठी सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

Atmatattvaviveka of Udayanacharya

आचार्य उदयन (व्याख्याकार: पं. केदारनाथ त्रिपाठी) द्वारा

DevanagariHindipublished530 पृष्ठ

[Page 30]

( ३० )

पण्डितरत्न श्रीगौरीनाथजी शास्त्री एव सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्या-
लयके भू० पू० कुलपति नैयायिकधुरन्धर पण्डितराज श्रीबदरीनाथजी
शुक्ल, महानुभाव प्रमुख हैं। श्रीशुक्लजीने प्राक्कथन लिख कर मुझे
अत्यन्त ही अनुगृहीत किया है ।
इस ग्रन्थके प्रकाशनमें दूसरी उल्लेखनीय सहायता हमारे भूतपूर्व
शोधच्छात्र एव वर्तमानमें महामण्डलेश्वर स्वामी श्रीशिवचैतन्यपुरीजी
शङ्करआश्रम, वृन्दावनकी प्राप्त हुई, जिन्होंने एक हजार एक सौ एक
रुपये एतदर्थ प्रदान कर अपनी सहज उदारता एव प्रेमको मानो मूर्तरूप
दिया । उनका मैं अत्यन्त आभारी हूँ । अन्तमें सहृदय विद्वज्जनसे
पुनः निवेदन है कि मानव सुलभ त्रुटिको क्षमा करते हुए अपने अमूल्य
सुझावोंसे हमे अनुगृहीत करेंगे ।
इस ग्रन्थके मुद्रण-कार्यको शीघ्र एव सुन्दर बनानेमे सतत संलग्न
श्रीविद्याप्रेसको भी मै हार्दिक आशीर्वाद एव धन्यवाद देता हूँ जिसके
सहयोगसे इसका प्रकाशन कार्य समयपर सम्पन्न हो सका है।
इति शिवम् ।

केदारनाथत्रिपाठी
२०।१२।८३


-※-

विषयानुक्रमणिका
विषयः— पृष्ठसङ्ख्या
मङ्गलाचरणम् १
आत्मतत्त्वज्ञानस्यैव दु खहानोपायत्वनिरूपणम् ०
आत्मतत्त्वविवेचने निमित्तोपपादनम् २
आत्मनि बाधकचतुष्टयनिर्देश ३
क्षणभङ्गवादः ४—१७७
सन्मात्रस्य क्षणिकत्वे पूर्वपक्षिणोऽनुमानम् ४
तत्र व्याप्त्यसिद्धिकथनम् ४
सामर्थ्यासामर्थ्यलक्षणविरुद्धधर्मससर्गेण क्षणिकत्वसाधनम्
तत्र हेत्वसिद्धिकथनञ्च ४
प्रसङ्गविपर्ययाभ्यां विरुद्धधर्मसंसर्गसाधन तत्र सामर्थ्यकारि-
त्वयोर्विशिष्टत्वप्रसङ्गकथनञ्च ५
सामर्थ्यकारित्वयो आक्षेपप्रतिषेपाभ्यामाशिकविरोधकथन
तन्निरासश्च ७
सामर्थ्यकारित्वयोर्भेदे उपाधिनिराकरणम् ८
” ” ” विकल्पभेदनिराकरणम् ९
” ” ” निनिमित्तकत्वखण्डनम् ९
अङ्कुरसामर्थ्यस्याङ्कुरयोग्यतास्वरूपत्वपक्षे
विकल्पोपन्यासस्तद्दूषणञ्च १०
प्रातिस्विकयोग्यतापक्षस्य विकल्पत्रयोपन्यासेन दूषणम् १०
कुर्वद्रूपत्वेऽनुमानखण्डनम् १२
बीजस्याविलम्बकारिस्वभावत्वे कार्यजनने हेतुत्वखण्डनम् १३
प्रातिस्विकयोग्यतापक्षे तृतीयविकल्पे दूषणोपन्यासः १४
समर्थव्यवहारविषयत्वरूपसामर्थ्यनिरास १५
भाववस्तुनः क्षेपाक्षेपस्वभावत्वविकल्पे सिद्धान्तोपपादनम् १६
कुर्वद्रूपत्वजातौ प्रमाणाभावोपपादनम् २४
अङ्कुर प्रति बीजजातीयस्य प्रयोजकत्वसाधनम् २९
अत्रान्वयव्यतिरेकप्रदर्शनम् ३३

( ३२ )
विषय — पृ०सं०
बीजानुभवादिकमेवासाधारणं कार्यं बीजजातीयस्येति पक्षखण्डनम् ३२
कुशूलस्थबीजस्याङ्कुराकरणे प्रयोजकस्य व्यतिरेकानुमानम् ३६
कारणाकरणलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गात् पूर्वापरबीजयोर्भेद
इति पक्षखण्डनम् ३८
वस्तुनि कालभेदेन परिमाणभेदप्रसङ्गन्निवारणम् ४०
सामर्थ्यासामर्थ्ययोर्विरोधो बाधकबलादिति पक्षनिराकरणम् ४२
भिन्नदेशस्थार्थक्रियाभेदात् कारणभेदे दोषोपपादनम् ४७
एकदा कर्तुर्यावत्सत्त्व करणनिराकरणम् ५०
दण्डित्वकुण्डलित्त्ववत् करणाकरणयोर्विरोध इति पक्षनिराकरणम् ५१
तस्यैव बीजस्य तेनैव सहकारिणा सम्बन्धासम्बन्धयोर्विरोध
निराकरणं क्षणिकपरमाणुष्वपि विरोधस्य दुर्वारत्वकथनं च ५२
अवस्तुनि प्रमाणप्रवृत्तिकथन तथात्वेऽपि स्ववचनविरोध
परिहारनिरूपणम् ५६
असत्ख्यातिनिराकरणम् ६६
असत्ख्यातिपक्षेऽपि अवस्तुनि क्रमयौगपद्यव्यतिरेकासिद्धि
प्रतिपादनम् ७३
भूतले घटाभावासिद्धिप्रसङ्गस्य निराकरणम् ७४
काल्पनिकरूपसम्पत्तेरनुमानाङ्गत्वनिरसनम् ७६
क्षणभङ्गसिद्धौ प्रकारान्तरखण्डनम् ७९
ध्रुवभावित्वेन विनाशस्याहेतुकत्वात् क्षणिकत्वसिद्धिरितिपक्षे
विनाशस्य प्रतियोगितादात्म्यखण्डनम् ८०
विनाशस्य निरुपायत्वखण्डनम् ८३
,, ,, प्रतियोगिकार्यत्वखण्डनम् ८४
,, ,, प्रतियोगिव्यापकत्वखण्डनम् ९५
विनाशस्याभावरूपत्वात् अहेतुकत्वमिति पक्षस्य खण्डनम् ९६
स्थैर्यसिद्धौ प्रत्यभिज्ञाप्रमाणोपन्यास ९९
प्रत्यभिज्ञास्थले सतो विरुद्धधर्मसंसर्गस्य दुरुहत्वमिति पूर्वपक्ष
निराकरणम् १०१
प्रत्यभिज्ञास्थले कालभेदेऽपि वस्त्वभेद इत्यत्रानुमानोपन्यास १०३
स्थिरत्वे बाधकस्य बाह्यार्थालीकत्वस्य निराकरणम् १०५

( ३३ )
विषयः पृ० सं०
ज्ञानश्रीसमतापोहवादस्य खण्डनम् १०९
धर्मोत्तरमताशङ्का तत्समाधानञ्च ११५
अन्यापोहसिद्धौ न्यायाभावोपपादनम् ११८
अपोहसिद्धौ विकल्पपक्षकानुमाननिराकरणम् १२३
इन्द्रियासमानविषयत्वेन लिङ्गशब्दौ अपोहविषयकौ इति
पूर्वपक्षतर्कनिराकरणम् १२९
समानविषयत्वेऽपि प्रत्यक्षशाब्दलैङ्गज्ञानानां स्फुटत्वास्फुटत्वो-
पपादनम् १३२
परोक्षापरोक्षरूपतया प्रत्यक्षलैङ्गशाब्दप्रतिभासेषु भेद इति
पूर्वपक्षखण्डनम् १३६
परोक्षत्वापरोक्षत्वे जातिविशेषावित्यत्र प्रमाणोपन्यासः १३७
अपोहकल्पनायाः प्रवृत्त्यादिनिर्वाहकत्वनिराकरणम् १३९
सौत्रान्तिकवाह्याकारवादखण्डनम् १५३
वैभाषिकस्य बाह्यस्वलक्षणवादखण्डनम् १५५
धर्मकीर्तेः पिण्डैक्यवादखण्डनम् १५७
भिन्नस्वलक्षणमतखण्डनम् १५८
गोत्वादिनानासामान्येष्वेकसामान्यत्वव्यवहारस्य
भ्रान्तत्वनिरूपणम् १५९
जात्यादौ बाधकसत्त्वादपोहसिद्धिरिति पक्षखण्डनम् १६१
स्वरूपतोऽनुपलब्धिर्जातिबाधिकेति पक्षखण्डनम् १६२
निर्विकल्पकस्यापि जातिविषयकत्वसाधनम् १६४
विरुद्धधर्माध्यासस्य जातिबाधकत्वखण्डनम् १६६
जातिजातिमतोर्भेदेऽपि सामानाधिकरण्योपपादनम् १६९
ज्ञानतोऽपि जातिबाधनिरसनम् १७०
सामान्यज्ञानस्य प्रामाण्ये बाधकनिरासः १७१
सामान्यज्ञानस्येन्द्रियजत्वसाधनम् १७१
जातिबाधकापोहस्वीकारे प्रयोजनानुरोधनिरसनम् १७३
शब्दवाच्यत्वसम्बन्धे ज्ञानश्रीप्रयुक्तीनां सदोषत्वनिरूपणम् १७६
बाह्यार्थभङ्गवादः— १७८-३१६
ग्राह्यग्राहकभागयोरभेदसाधने सहोपलम्भादिहेतूनां काला-
त्ययापदिष्टत्वप्रदर्शनम् १७८

विषयः पृ० सं०
भासमाननीलादिभेदस्यासत्यत्वे सहोपलम्भादिहेतूनाम-
नैकान्तिकत्वप्रदर्शनम् १८८
नीलादिभेदाप्रथने हेतूनामसिद्धत्वनिरूपणम् १८८
भेदस्य विकल्पारूढत्वे पूर्वोक्तदोषानुवृत्तिकथनम् १८९
असतो भेदस्याध्यवसायस्वीकारे दोषोद्घाटनम् १९०
अद्वयदर्शिविज्ञानस्य सद्भेदविषयकत्वे दोषप्रदर्शनम् १९१
भिन्नयोर्वेद्यवेदकभावेऽनुपपत्तिनिराकरणम् १९४
प्रकाशमानत्वहेतुना भेदनिषेधखण्डनम् १९७
ग्राह्यग्राहकयोर्भेदाभेदविधुरचित्राकारत्वखण्डनम् १९७
ग्राह्यग्राहकयोरभिन्नजातीयत्वखण्डनम् २०१
ग्राह्यांशस्यालीकत्वनिराकरणम् २०३
विश्वस्य विचारासहत्वखण्डनम् २०६
शून्यतैव परमं निर्वाणमिति माध्यमिकपक्षखण्डनम् २१०
विषयविषयीभावकार्यकारणभावसमर्थनेन बाह्यार्थसद्भावनिरूपणम् २१४
विचारस्य नीलादिवत् विचारासहत्वे जगतः सत्यत्वसिद्धिः
विचारसहत्वे च पक्षसाध्यादीनामेव सत्यत्वसिद्धिरिति
निरूपणम् २२१
युक्त्युपस्थापकबौद्धहेतूनां स्वव्याघातकयुक्त्युपस्थापकत्वप्रदर्शनम् २२१
बौद्धोक्तदृष्टान्तानामप्याभासत्वप्रसङ्गनिरूपणम् २३३
अवयविनिषेधखण्डनम् २३४
पूर्वपक्षनिराकरणपूर्वकं भेदस्वरूपनिरूपणम् २३८
अवयविबाधकविरुद्धधर्माध्यासानामसिद्धत्वोपपादनम् २४७
परमाणुनिषेधखण्डनम् २६५
“षट्केन युगपद्योगात्” इत्यादिपरमाणुबाधकयुक्तीनां निरसनम् २७०
परमाणुवत् बुद्धावपि षट्केन युगपद्योगात् इत्यादिप्रसङ्गोपपादनम् २७४
“अस्तु तर्हि बुद्धेरपि विलोपः” इति पक्षमुत्थापयतो मतखण्डनम् २७५
सर्वशून्यत्ववादिमतनिराकरणम् २७८
अवयविनि अनुपलम्भदूषणनिराकरणम् २७९
परमाणूनामेव तेषां समूहस्यैव वा स्थूलत्वमिति पूर्वपक्षखण्डनम् २८०
ज्ञानस्यैव धर्म एकत्वं स्थूलत्वं चेति मतखण्डनम् २८४
सन्मात्रस्य निरवयवत्वमिति पक्षखण्डनम् २८९

विषयः पृ० सं०
अवयविनि अनुमानोपन्यास २९४
बाह्यार्थविषये सन्देहवादनिराकरणम् २९५
ज्ञानप्रामाण्यस्य स्वतस्त्वनिराकरणम् ३००
धर्मिभूतज्ञानस्यानुव्यवसायतज्जातीयज्ञानयोश्च नियतप्रामाण्ये
तर्कप्रदर्शनम् ३१२
गुणगुणिभेदभङ्गवादः ३१७-३३४
गुणगुणिनोरभेदान्नैरात्म्यमिति पक्षस्य पञ्चविधविकल्पोप-
न्यासैर्निराकरणम् ३१७
द्वितीये विकल्पचतुष्टयोपन्यासः ३१९
तृतीयं स्वीकृत्य चतुर्थे विकल्पद्वयोपन्यासः ३२२
चाक्षुषस्पार्शनप्रत्यक्षयोरलीकविषयकत्वनिरासकथनम् ३२४
गुणगुणिभेदेऽभेदसाधनस्य बाधकत्वनिरसनम् ३२४
गुणगुणिनोर्विरोधधर्मोपपादनम् ३२९
धर्मधर्मिणोर्भेदे युक्त्युपन्यासः ३२९
अनुपलम्भवादः ३३५-४७३
नास्त्यात्मा अनुपलब्धेरिति पक्षनिराकरणम् ३३५
आत्मसद्भावे प्रत्यक्षप्रमाणोपपादनम् ३३७
आत्मसद्भावसिद्धावनुमानप्रमाणोपपादनम् ३४२
सहकारिविशेषात् प्रतिसन्धाननियम इति पक्षखण्डनम् ३५३
आलयविज्ञानेषु भेदाग्रहात् प्रतिसन्धानमिति पक्षखण्डनम् ३५७
आलयवैज्ञानिकविषयदृष्ट्यापि भेदाग्रहप्रतिसन्धानयोरुप-
पादनासम्भव इति निरूपणम् ३६१
स्थिरात्मसाधने प्रकारान्तरोपदर्शनम् ३६३
इन्द्रियात्मवादखण्डनम् ३७४
मनआत्मवादखण्डनं परलोक्यात्मसाधनञ्च ३७४
आत्मनोऽनादित्वानन्तत्वद्रव्यत्वविभुत्वामूर्तत्वनिष्क्रियत्वसाधने
हेतुतर्कोपन्यासः ३७५
आत्मनो मूर्तत्वाणुत्वयोर्दोषप्रदर्शनम् ३७७
आत्मन सिद्धावपि तस्य हेयत्वमेवेति पूर्वपक्षे समाधानोपन्यासो
नैरात्म्येऽनर्थप्रदर्शनञ्च ३७८

( ३६ )
विषयः पृ० सं०
आत्मनो देहातिरिक्तत्वे न्यायाम्नायप्रमाणोपन्यासपूर्वकं
न्यायार्थसाराम्नायसारसंक्षेपप्रदर्शनम् ३८३
आम्नायेऽप्रामाण्यखण्डनपुरःसर प्रामाण्यस्थापनम् ३८४
प्रसङ्गाद् वेदकर्तरि विश्वस्तरीभरेऽनुमानप्रदर्शनम् ३८५
अत्र तार्किकगर्वग्राहोक्तिनिवारणम् ३९२
प्रसङ्गादेव व्याप्तिस्वरूपनिरूपणम् ४१४
प्रतिपद्युपस्थापितायाः प्रतिव दूया.निवारणम् ४१६
नित्यज्ञानासम्भवाक्षेपनिवारणम् ४१८
ईश्वरविषये कतिपयक्षुद्रशङ्कानां निराकरणम् ४२०
ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वम् ४२३
ईश्वरस्याशरीरत्वोपपादनम् ४२५
ईश्वरस्य वेदवक्तृत्वोपपादनम् ४२८
सौगताद्यागमेषु महाजनपरिगृहीतत्वस्य साशयिकत्वप्रतिपादनम् ४३४
महाजनपरिगृहीतत्वेन वेदानां सर्वज्ञपूर्वकत्वोपपादनम् ४३७
वेदानां नित्यानुमेयत्वनिवारणम् ४४१
मन्वादीनां वेदपरिग्रहे उपपत्तिप्रदर्शनम् ४४५
न्यायदर्शनरीत्या वेदानां प्रवाहनित्यत्वोपपादनम् ४४८
सुगताद्यागमेषु वैदिकानामादराभावे निमित्तप्रदर्शनम् ४४९
सुगताद्यागमानां मूलविवेचनम् ४५२
मोक्षस्वरूपनिरूपणम् ४५६
नित्यसुखस्यावास्तविकत्वनिरूपणम् ४६१
आत्मन स्वप्रकाशसुखस्वभावत्वजिज्ञासायामाचार्योत्तरम् ४६५
इति विषयानुक्रमणिका

आत्मतत्त्वविवेकः

अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया ।
चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥

श्रीगणेशाय नम
आत्मतत्त्वविवेकः
श्रीमदुदयनाचार्यविरचितः
[ सानुवादः ]
स्वाम्यं यस्य निजं जगत्सु जनितेष्वादौ, ततः पालनं,
व्युत्पत्तेः करणं, हिताहितविधिव्यासेधसम्भावनम् ।
भूतोक्तिः, सहजा कृपा, निरुपधिर्यत्नस्तदर्थात्मक-
स्तस्मै पूर्णगुरुत्तमाय जगतामीशाय पित्रे नमः ॥
प्रथम, जनित इस विश्वमात्र पर सहज स्वाम्य जिसका छाया,
ततः पालना, बोध, हिताहित विधिनिषेध जगने पाया ।
सहज सदुक्ति, अकृत्रिम कृपा, वो उसी हेतु जिसकी माया,
गुरुश्रेष्ठ उस जगत्पिता को नमोवाक्य पहुँचे गाया ॥
सृष्टिके आदिकालसे ही अपने द्वारा रचित इस सम्पूर्ण जगत्‌के
ऊपर जिसका स्वाभाविक स्वामित्व विराजमान है, अथवा ( यहाँ
'निजम्' पदके सावधारण होनेके कारण ) एकमात्र जो जगत्‌का
अधिपति है, ऐसा नहीं कि उस जगदीश्वरके अतिरिक्त किसी अन्यका
भी सहाधिपत्य या आंशिक आधिपत्य हो, तथा स्वोत्पादित जगत्‌की
रक्षा भी पिताके समान जो स्वयं करता है, एव जिस प्रकार पिता
अनेक प्रकारकी शिक्षा देकर बालकको व्युत्पन्न करता है, वैसे ही जो
परमात्मा प्रयोज्य प्रयोजक देहका आश्रय कर पद पदार्थकी तथा घट-
पटादिनिर्माणकी व्युत्पत्ति भी पुत्रस्थानीय संसारको स्वयं कराता है,
जो वैदिक विधिवाक्यो द्वारा हित कार्योंमे प्रवृत्तिका तथा निषेधवाक्यो
द्वारा अहित कार्योंसे निवृत्तिका करानेवाला भी स्वयं है, पुत्रतुल्य
संसारके लिये श्रुतियोंके रूपमे जिसकी स्वभावतः यथार्थ उक्तिया है,

२ आत्मतत्त्वविवेके
इह खलु निसर्गप्रतिकूलस्वभावं सर्वजनसंवेदनसिद्धं दुःखं
जिहासवः सर्व एव तद्धानोपायमविद्वांसोऽनुसरन्तश्च सर्वाध्यात्मवि-
देकवाक्यतया तत्त्वज्ञानमेव तदुपायमाकर्णयन्ति, न ततोऽन्यत् ।
प्रतियोग्यनुयोगितया च आत्मैव तत्त्वतो ज्ञेयः । तथाहि—यदि
नैरात्म्यं, यदि वात्मास्ति वस्तुभूतः, उभयथापि नैसर्गिकमात्म-
ज्ञानमतत्त्वज्ञानमेव इत्यत्राप्येकवाक्यतैव वादिनामत आत्मतत्त्वं
विविच्यते ।
जगत्पर जिसकी अकारण एवं निर्व्याज अनुकम्पा है तथा उसीके
लिये जिसके सारे प्रयत्न हैं; मनु-कपिल प्रभृति पूर्वगुरुओंसे भी श्रेष्ठ
उस जगत्पिता परमेश्वरको ( मेरा ) नमस्कार है ।
संसारमे दुःख वह बस्तु है, जो स्वभावतः प्रतिकूल लगनेवाली
और सबोंके अनुभवमे भासित होनेवाली है । अर्थात् वह ऐसी वस्तु
नहीं, जो किसीके अनुभवमें न आती हो या अनुकूल लगती हो ।
[L15

क्षणभङ्गवादः ३
तत्र बाधकं भवेदात्मनि१ क्षणभङ्गो२ वा बाह्यार्थभङ्गो वा
गुणगुणिभेदभङ्गो३ वा अनुपलम्भो वेति।
आत्मज्ञान ( नैरात्म्यपक्षमे देहाभिन्नरूपमे असन् आत्माका भान होनेसे
और आत्मास्तित्वपक्षमे आत्माका देहादिसे अभिन्न रूपमे भान होनेसे )
अतत्त्वज्ञान ही है—इस बातमे भी सभी वादियोंका ऐकमत्य ही है।
यद्यपि स्वाभाविक आत्मज्ञानके अन्दर "अहं सुखी" यह ज्ञान भी है
और यह तत्त्वज्ञान ही है, क्योंकि न्यायमतसे सुखादिक आत्माके ही
धर्म हैं। अतः सभी स्वाभाविक आत्मज्ञानको अतत्त्वज्ञान कहना
ठीक नहीं है। तथापि इसे अतत्त्वज्ञानकी कोटिमे माननेके दो कारण
हैं। एक यह कि आत्माका सुखी आदि होनेका ज्ञान कादाचित्क
होनेसे "स्थूल गौर, इत्यादि मिथ्याज्ञानोंसे सदा तिरस्कृत रहता है।
दूसरा यह कि "आत्मा वाऽरे द्रष्टव्य श्रोतव्यो मन्तव्य " इत्यादि श्रुति-
वचनके अनुसार मनन द्वारा हुआ असन्दिग्धज्ञान ही निर्बाध रूपसे
तत्त्वज्ञान है। क्योंकि मननजन्य ही आत्मज्ञान मिथ्याज्ञानको निवृत्त
करनेमें समर्थ है। इसलिये आत्माके वास्तविक स्वरूपका यहाँ विवेचन
किया जाता है।
जिस आत्माका नास्तिक निषेध करते हैं, तथा आस्तिक अस्तित्व
स्वीकार करते हैं, उस आत्मामें चार प्रकारके बाधक हो सकते हैं।
१—सब पदार्थ क्षणिक हैं; २—ज्ञानसे भिन्न बाह्यवस्तु नहीं है,
३—गुण और गुणीमें भेद नहीं है तथा ४—शरीरसे भिन्न आत्माकी
उपलब्धि नहीं होती है। इनमे क्षणिकवाद नित्य आत्माके होनेमे
बाधक है। दूसरा, ज्ञानसे भिन्न किन्तु ज्ञान-सुख आदिका आश्रय-
भूत आत्माके होनेमे बाधक है, तीसरा भी, ज्ञानरूप गुणसे भिन्न
१. तत्रात्मनि बाधक भवेत् १ पु० पा०
२. क्षणभङ्गादिपदत्रय तत्साधकप्रमाणपरम्, अनुपलम्भे तु स्वरूपस्यैवा-
सिद्धिरिति शाङ्करी ।
३. भाव स्वोत्पत्त्यव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगी नचेति क्षणभङ्गे
विप्रतिपत्ति । एकदेशिमतेनान्त्ये विधिकोटिप्रसिद्धि, निषेधकोटिप्रसि-
द्धिस्तु अलीके सौगताना मते।

४ आत्मतत्त्वविवेके
तत्र न प्रथमः प्रमाणाभावात् । यत् सत् तत् क्षणिकं१
यथा घट , सच्च विदादाध्यासितः शब्दादिरिति२ चेत् न, प्रति-
बन्धासिद्धेः३ ।
सामर्थ्यासामर्थ्यलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गेण भेदसिद्धौ तत्सिद्धि-
रिति चेत् न, विरुद्धधर्मसंसर्गासिद्धेः ।
आत्मारूप गुणीके होनेमे बाधक है । और चौथा शरीरसे भिन्न
आत्माके अस्तित्वमे बाधक है । अर्थात् इन बाधकोंके कारण
आस्तिकोंका नित्य ज्ञान सुखादिका आश्रयभूत तथा देहेन्द्रियादिसे भिन्न
आत्मा नहीं सिद्ध हो पाता है ।
पूर्वोक्त चारों बाधकोंम प्रथमसे (क्षणिकवादसे) हमारे अभिमत
आत्माका बाध नहीं हो सकता है । क्योंकि क्षणिकवादमें कोई प्रमाण
नहीं है । यदि “जो सत् है वह क्षणिक है, जैसे बनकर तुरत
ध्वस्त हुआ घडा। विवादके विषय शब्द आत्मा आदि सत् वस्तु भी
सत् हैं इसलिये क्षणिक हैं' इस अनुमानको क्षणिकत्वमें प्रमाण
कहें, तो वह ठीक नहीं क्योंकि 'जो सत् है वह क्षणिक है यह व्याप्ति
ही असिद्ध है ।
“सामर्थ्य और असामर्थ्य' रूप विरुद्धधर्मोंके सम्बन्धसे सभी
सत् पदार्थोंमे भेदकी सिद्धि होगी और उसके बाद क्षणिकत्वकी सिद्धि
हो जायगी। जैसे बखारमें स्थित बीज अङ्कुरके लिये असमर्थ है
और खेतमे डाला गया वह अङ्कुर करनेमे समर्थ है । इसलिये समर्थ-
१ यत् सत् तत् क्षणिकं यथा जलधर, सन्तश्च भावा इमे
सत्ता शक्तिरिहाथकर्मणि मिते सिद्धेषु सिद्धा न सा ।
नाप्येकैव विधाऽ यदापि परतः नैव क्रिया वा भवेत्
द्वधापि क्षणभङ्गसङ्गतिरत साध्ये च विश्राम्यति ॥
ज्ञानश्री—क्षणभङ्गाध्याये प्रथमपादे पृ० १
२ अनुमितिकारणीभूत व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानजनको उदाहरणोपनयामकौ
द्वावेवावयवौ इति बौद्ध म मते ।
३ प्रतिबन्धो व्याप्ति, तदसिद्धेरित्यर्थ ।

क्ष. भ. १. २. ५
प्रसङ्गविपर्ययाभ्यां¹ तत्सिद्धिरिति चेत् न, सामर्थ्यं हि
करणत्वं² वा योग्यता वा । नाद्यः, साध्या³विशिष्टत्वप्रसङ्गात् ।
जाता है कि बखारमे रहनेकी अवस्थामे वह बीज भिन्न था और
खेतमे डाला गया वह भिन्न हो गया । इस तरह भेदकी और क्षणिकत्वकी
क्रमश सिद्धि हो गयी—ऐसा कहना ठीक नहीं है । क्योंकि एक
ही बीजमे सामर्थ्य और असामर्थ्य-रूप विरुद्ध धर्मका सम्बन्ध ही नहीं
हो सकता है ।
"बखार का बीज यदि अङ्कुर-समर्थ होता तो अङ्कुर उत्पन्न कर देता,
नहीं करता है, इसलिये वह अङ्कुर समर्थ नहीं है । इस प्रकारके प्रसङ्ग
और विपर्ययसे बीजमे बखारमे रहनेकी दशामे असामर्थ्य और
खेतमे रहनेकी दशामें सामर्थ्यरूप विरुद्ध धर्मोका सम्बन्ध सिद्ध हो
जाता है इस तरह कुशूलस्थ और क्षेत्रस्थ बीजका सुतरा भेद सिद्ध हो
जाता है।" यह कहना भी ठीक नहीं है । क्योंकि यहा सामर्थ्यका
कौन सा अर्थ अभीष्ट है ? फल पैदा कर देना अथवा उसकी योग्यता
रखना ? प्रथम अर्थ सम्भव नहीं । क्योंकि पूर्वोक्त प्रसङ्ग और विपर्ययमे
आपादक भी आपाद्यरूप ही हो जायगा । क्योंकि तब आपके प्रसङ्गका
यह स्वरूप होगा—बखारका बीज यदि अङ्कुर करे तो अङ्कुर करे । एव
क्षेत्रस्थ बीज यदि अङ्कुर न करता तो अङ्कुर न करता—इस प्रकार दोनो
प्रसङ्गोंमे जो ही साध्य है, वही साधन भी हो जाता है । इसी तरह
दोनों ही विपर्ययोंमें भी साध्य साधन एक ही हो जाते है । उक्त
प्रसङ्गोंके विपरीत विपर्ययोंका स्वरूप यह होगा—कुशूलस्थ बीज अङ्कुर
नहीं करता है, इसलिये अङ्कुरासमर्थ है अर्थात् अङ्कुर नहीं करता है ।
एव क्षेत्रस्थ बीज अङ्कुर करता है इसलिये अङ्कुर समर्थ है अर्थात्
अङ्कुर करता है । यहा भी साध्य और साधन अभिन्न हो गये । किसी
साध्यकी सिद्धिके लिये साधनको उससे भिन्न होना चाहिये ।
१. प्रसङ्गतद्विपर्ययाभ्याम्—१ पु० पा०
२. करणं वा—१ पु० पा०
३. साध्यं व्यापकम् आपाद्यानुमेयसाधारणम् । तथा चापाद्यानुमेयाभ्यामा-
पादकानुमापकयोरविशेषप्रसङ्गादित्यर्थः ।

६ आत्मतत्त्वविवेके
व्यावृत्ति¹भेदादयमदोष इति चेन्न, तदनुपपत्तेः । व्या-
वर्त्यभेदेन विरोधो हि तन्मूलम्² । स च न तावन्मिथोव्या-
वर्त्यऽश्लेषाद् गोत्वाश्वत्ववत्, तथा सति विरोधादन्यतरापाये³
बाधासिद्ध्योरन्यतरप्रसङ्गात् ।
यदि ऐसा कहो कि—"सामर्थ्य हेतु असमर्थव्यावृत्तिरूप है और
कारित्व साध्य अकारिव्यावृत्तिरूप है । दोनों व्यावृत्तियोंके भिन्न
होनेसे सामर्थ्यरूप साधन और कारित्व (करना) साध्यमें भी भेद
होकर साध्य-साधनमें ऐक्यापत्ति दोष नहीं आ सकता तो यह भी
असङ्गत है । क्योंकि इन दोनों व्यावृत्तियोंके परस्पर भिन्न होनेका
मूल है—समर्थ और कारीरूप व्यावत्र्यमें भेद होनेसे उक्त व्या-
वृत्तियोंका परस्पर विरोधी होना । किन्तु इन व्यावृत्तियोंमें आत्य-
न्तिक या आंशिक किसी प्रकारका विरोध सिद्ध नहीं हो सकता है ।
कारण, जैसे गोत्व (अगोव्यावृत्ति) और अश्वत्व—(अनश्वव्या-
वृत्ति) रूप व्यावृत्तियोंम आत्यन्तिक विरोध है, क्योंकि गोत्व धर्म
सभी अश्वोंका परित्यागकर गोमात्रमे ही रहता है, एव अश्वत्व धर्म
भी सभी गौओंका परित्यागकर अश्वमात्रमे ही रहता है, वैसे ही
सामर्थ्य और कारित्वरूप व्यावृत्तियोंमे भी यदि आत्यन्तिक विरोध
माना जाय तो सामर्थ्य हेतुसे कुशलस्थ (बखारस्थित) बीजमे कारित्व
साध्यका आपादन अर्थात् पूर्वोक्त प्रसङ्ग ही नहीं बन सकता है ।
क्योंकि उक्त विरोधके कारण बीजरूप पक्षमें सामर्थ्यरूप हेतु और
कारित्व रूप साध्य एक साथ रह नहीं सकते, इसलिये पक्षमे किसी
एक का अभाव अवश्य रहेगा । एसी दशामें पक्षभूत बीजमे यदि
सामर्थ्य हेतु रहा तो कारित्व साध्य नहीं रह सकता इस प्रकार
१ सामर्थ्यपदम् असमर्थव्यावृत्तिपरम्, करण पदञ्च अकरणव्यावृत्तिपरमतो
व्यावृत्तिभेदान्न साध्याविशिष्टत्वप्रसङ्ग इति भाव ।
२ व्यावत्र्यमिह व्यावृत्याश्रयो विशेष्य व्यावृत्युपग्राह्य मिति यावत् तन्मूलम्
व्यावृत्तिभेदमूलमित्यर्थ ।

। ' '५१५' '
नापि तदाक्षेपप्रतिषेधाभ्यां वृक्षत्व-शिंशपात्ववत्, परापर-
भावानभ्युपगमात् ।
अभ्युपगमे वा समर्थस्याप्यकरणमसमर्थस्यापि वा करणं
प्रसज्येत ।
बाधदोष¹ तथा कारित्व साध्य रहा तो सामर्थ्य-हेतु नहीं रह सकना, इस
प्रकार असिद्धि दोष आ जाता है । एवं कारित्व हेतुसे सामर्थ्य सिद्ध
करनेमें भी बाध और असिद्धि दोष हो जायगा । क्योंकि विरोधके कारण
हेतुके रहनेपर साध्य नहीं रहेगा और साध्यके रहनेपर हेतु ही नहीं रह
सकेगा । ऐसे ही अकारित्व हेतुसे असामर्थ्यरूप साध्यका अनुमान
करनेमे भी बाध और असिद्धि दोष हो जाते हैं। क्योंकि अकारित्व
रहने पर सामर्थ्यके न होनेसे बाध होगा तथा असामर्थ्य रहने पर
कारित्वका न रहना ध्रुव होनेसे अकारित्व हेतुमे स्वरूपासिद्धि दोष हो
जायगा । इस तरह कुशूल-( बखारी ) स्थ और क्षेत्रस्थ बीजमे पूर्वोक्त
प्रकारसे दिखाया गया प्रसङ्ग और विपर्यय-रूप अनुमान ही दूषित
हो जाता है और क्षणिकत्वसिद्धिके योग्य नहीं रह जाता है ।
"सामर्थ्य और कारित्वरूप व्यावृत्तियोंका वृक्षत्व और शिंशपात्व-
के समान कुछका ग्रहण और कुछका परित्याग कर आंशिक विरोध भी
मानना ठीक नहीं है। अर्थात् जैसे शिंशपात्व-धर्म वृक्षत्वके साथ
सीसमके वृक्षमे रहता भी है, और वृक्षत्व-धर्म वाले आम्रादि वृक्षों-
का परित्याग भी करता है, वैसे ही सामर्थ्य और कारित्व-धर्ममे भी
परस्पर आंशिक विरोध रहेगा और उतनेसे ही दोनों व्यावृत्तियोंमें
भेदकी सिद्धि हो जायगी" यह भी नहीं कह सकते हो । क्योंकि वृक्षत्व
और शिंशपात्वके समान सामर्थ्य और कारित्वमें व्याप्यव्यापकभाव
नहीं मानते हो । अर्थात् आपसमे जहाँ व्याप्यव्यापकभाव रहता है,
वहीं आंशिक विरोध भी रह सकता है ।
यदि इसके लिये व्याप्यव्यापकभाव मानो तो जैसे वृक्ष होता हुआ
१. यदि कारित्वं सामर्थ्येन प्रतिषिध्येत तदाऽभावाद्बाधः स्यात्, यदि कारि-
त्वेन सामर्थ्यं प्रतिषिध्येत तदाऽऽपादकासिद्धिरित्यर्थ इति शङ्करमिश्रः ।

८ आत्मतत्त्वविवेके
नाप्युपाधिभेदात् कार्यत्वानित्यत्ववत्, तदभावात् ।
न च शब्दमात्रमुपाधिः, पर्यायशब्दोच्छेदप्रसङ्गात् ।
नापि विकल्पभेदः, स्वरूपकृतस्य तस्य व्यावृत्तिभेदकत्वेऽ-
भी आम सीसम नहीं रहता, वैसे ही समर्थ भी अकारी (नहीं
करनेवाला) हो जाय और असमर्थ भी करनेवाला हो जाय। सारांश
यह है कि जो व्यापक होता है वह व्याप्यके बिना भी रह जाता है।
इसलिये यदि सामर्थ्यको व्यापक और कारित्वको व्याप्य मानो तो
समर्थको भी नहीं करनेवाला मानना पड़ेगा। अथवा यदि कारित्वको
व्यापक और सामर्थ्यको व्याप्य मानोगे तो असमर्थको भी करनेवाला
मानना पड़ेगा, जो सर्वथा अयुक्त है।
यदि कहो कि कार्यत्व और अनित्यत्वके समान सामर्थ्य और
कारित्वरूप व्यावृत्तियोंमें भी उपाधिकृत¹ भेद है, तो वह भी ठीक नहीं
है। क्योंकि यहां कोई उपाधि ही नहीं है। अर्थात् कार्यत्व और
अनित्यत्व-धर्ममें गोत्व अश्वत्वके समान आत्यन्तिक या वृक्षत्वशिंशपात्व-

क्षणभङ्गवाद ९
समर्थव्यावृत्तेरपि भेदप्रसङ्गात् । विषयकृतस्य तु तस्य भेद-
कत्वेऽन्योन्याश्रयप्रसङ्गात्¹ ।
न च निर्निमित्त एवायं व्यावृत्तिभेदव्यवहारोऽतिप्रसङ्गात् ।
नापि द्वितीयः । सा च सहकारिसाकल्यं वा प्रातिस्विकी
वा ?
क्योकि सामर्थ्य और कारित्व रूप व्यावृत्तियोंको भिन्न करनेवाला जो
ज्ञानरूप उपाधियोंमें भेद है, उसे स्वरूपकृत मानते हो या विषयकृत ?
यदि प्रथम पक्ष कहो तो असमर्थव्यावृत्ति ( सामर्थ्य ) भी अपने ही से
भिन्न होने लगेगी । क्योंकि असमर्थव्यावृत्तिके ही अनेक बार करके
हुए ज्ञान विषयके एक होनेपर भी स्वरूपत अर्थात् अपने अपने
व्यक्तित्त्वके विचारसे भिन्न भिन्न हैं। यदि द्वितीय पक्ष कहो तो अन्यो-
न्याश्रय दोष आ जायगा । क्योंकि सामर्थ्य और कारित्व रूप विषयमे
भेद ज्ञानभेदके अधीन होगा और उनके ज्ञानोंमे भेद उन्हीं विषयोंके
भेदके अधीन होगा । इस प्रकार अन्योन्याश्रय दोष हो जाता है ।
यदि सामर्थ

न तावदाद्यः पक्षः, सिद्धसाधनात् परा^१नभ्युपगमेन हेत्व-
सिद्धेश्च । यत् सहकारिसमवधानवत् तद्धि करोत्येवेति को नाम
नाभ्युपैति^२ यमुद्दिश्य साध्यते । न चास्मत्काले सहकारि-
समवधानवत्त्व^३ मस्माभिरभ्युपेयते, यतः प्रसङ्गः प्रवर्त्तेत ।
प्रातिस्विकी तु योग्यता अन्वयव्यतिरेक^४विषयीभूत बीजत्वं
वा स्यात्, तदवान्तरजातिभेदो^५ वा सहकारिवैकल्यप्रयुक्तकार्या-
भाववत्त्वं वा ?
सबोंके समवधानके कारण मानते हो अथवा प्रातिस्विकी योग्यता मानते
हो ? अर्थात् स्वभावसे ही प्रत्येक बीजमे यह योग्यता है ?
यहाँ प्रथम पक्ष ठीक नहीं है। क्योंकि तब आपके प्रसङ्ग और
विपर्ययका स्वरूप यह होगा 'कुशूलस्थ बीज यदि अपने सहकारियोंसे
युक्त होता तो अङ्कुर करता, नहीं करता है, इसलिये सहकारियोंसे
युक्त नहीं है । इस स्थितिमें यहाँ सिद्धसाधनदोष आ जाता है । एव
स्थिरवादियोंको कुशूलस्थ बीजमें सहकारियोंका समवधान अस्वीकृत
होनेके कारण प्रसङ्गमे दिया हुआ हेतु भी असिद्ध है । क्योंकि जो
सहकारियोंके सहित है, वह करता ही है" इसे कौन नहीं मानता है ?
जिसके प्रति यह साधन कर रहे हो । एव अङ्कुर नहीं करनेवाले
कुशूलस्थ बीजमे हम सहकारियोंका योग तो मानते नहीं कि आपका
दिया कारित्वका प्रसङ्ग लागू हो ।
आपका द्वितीय पक्ष भी ठीक नहीं है । क्योंकि बीजमें स्वाभाविक
अङ्कुर योग्यता तो तीन प्रकारकी हो सकता है । प्रथम बीजके रहते
अङ्कुर होता है और उसके अभावमे नहीं होता, इसलिये अन्वय-
व्यतिरेकज्ञानका विषयभूत बीजजातिका होना ही अङ्कुर योग्यता है ।
१. पर स्थिरवादी । २ नाभ्युपगच्छति—१ पु० पा०
३. समवधानवत्तास्माभि—१ पु० पा०
४ अन्वयव्यतिरेकेतिपदम् अन्वयव्यतिरेकग्रहपरम् ।
५. बौद्धाभिमतं कुर्वद्रूपत्वम् ।

क्षणभङ्गवादः १९
न तावदाद्यः, अकुर्वतोऽपि बीजजातीयस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् ।
तवापि तत्राविप्रतिपत्तेः ।
न द्वितीयः१, तस्य२ कुर्वतोऽपि मयानभ्युपगमेन दृष्टान्तस्य
साधनविकलत्वात् । को हि नाम सुस्थात्मा प्रमाणशून्यमभ्युप-
गच्छेत् । स हि न तावत् प्रत्यक्षेणा३नुभूयते, तथानव४सायात् ।
दूसरा, बीजकी किसी अवान्तरजाति—(कुर्वद्रूपत्व) का होना । और
तीसरा, केवल सहकारिहीनताके ही कारण अंकुर न कर सकना । अर्थात्
पत्थरके टुकड़ोंके समान नहीं कि जो सहकारियोंके विद्यमान रहनेपर
भी अंकुर नहीं करते ।
इनमें प्रथम प्रकार (बीजजातिका होना) ठीक नहीं है । क्योंकि
तब आपके प्रसङ्ग और विपर्ययका यह स्वरूप होगा "कुशूलस्थ पदार्थ
यदि बीजजातिका होता तो अंकुर करता, नहीं करता है, इसलिए वह
बीजजातिका नहीं है" । किन्तु अंकुर नहीं करते हुए भी धान्यादिक
बीजजातिके हैं, यह प्रत्यक्षसिद्ध है । उनके बीजजातिके होनेमें तुम्हें
भी विवाद नहीं है ।
बीजका कुर्वद्रूपत्वजातिका होनारूप द्वितीय प्रकारकी योग्यता-
का मानना भी ठीक नहीं है । क्योंकि तब आपके प्रसङ्गका यह
स्वरूप होगा "कुशूलस्थ बीज यदि कुर्वद्रूपत्व-जातिवाला होता तो क्षेत्र-
पतित बीजके समान अंकुर करता" । पर यहाँ मैं अंकुर करनेवाले
क्षेत्रस्थ-बीजमें भी कुर्वद्रूपत्वनामकी जाति नहीं मानता, इसलिये
आपका दृष्टान्त हेतुशून्य है । दृष्टान्त वही होता है, जिसे वादी प्रति-
वादी दोनों एक सा मानते हों । पर कौन स्वस्थ दिमाग वाला व्यक्ति
होगा, जो इस तरहकी प्रमाणशून्य वस्तुको माने । क्योंकि वह
१ नापि द्वितीयः—३ पु० पा०
२. तस्य = जातिविशेषस्य ।
३. प्रत्यक्षम् = निर्विकल्पकम् । निर्विकल्पकस्यैव तन्मते प्रामाण्यस्वी-
कारादित्यर्थः ।
४. अनवसायात् = अनुव्यवसायाभावादित्यर्थः ।