अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६१४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
अग्रधर्मेष्वन्त्यमनागतानि चत्वारि, आकाराश्चत्वार एव; अन्याभावाद्
दर्शनमार्गसादृश्याच्च ॥ १९ ॥
इति निर्वेधभागीयं चतुर्धा,
इत्येतानि चत्वारि निर्वेधभागीयानि कुशलमूलानि यदुतोष्मगतं मूर्धानः
क्षान्तयोऽग्रधर्माश्च । एषां द्वे मृदुनी चलत्वात् परिहाणितः क्षान्तयो मध्यमग्रधर्मा
अधिमात्रम् ।
निर्वेधभागीयानीति कोऽर्थः ? "विध विभागे" । निश्चितो वेधो
निर्वेधः आर्यमार्गः, तेन विचिकित्साप्रहाणात्, सत्यानां च विभजनादिदं
दुःखमयं यावत् मार्ग इति । तस्य भागो दर्शनमार्गैकदेशः । तस्यावाहकत्वेन
हितत्वान्निर्वेधभागीयानि ।
अग्रधर्मेष्वन्त्यमिति । अग्रधर्मेषु सम्मुखीक्रियमाणेष्वन्त्यं धर्मस्मृत्युपस्थानं
प्रत्युत्पन्नम् । अनागतानि चत्वारि अनुत्पत्तिधर्माण्येव प्राप्यन्ते । आकाराश्चत्वार
एवेति । अनित्यदुःखशून्यानात्माकाराः । अन्याभावादिति । यस्मादन्यसमुदया-
द्याकारा अग्रधर्मा न सन्ति; दुःखमात्रालम्बनत्वात् । यथा तर्ह्यग्रधर्मस्वभाव-
कायस्मृत्युपस्थानाद्यसम्मुखीभावेऽप्यग्रधर्मसमुदाचारावस्थायामनागतानि काय-
स्मृत्युपस्थानादीनि भाव्यन्ते; एवमग्रधर्मस्वभावसमुदयाद्याकारा अनागता
भाव्यन्त इति किं नेष्यते ? इत्यतः पुनराह-दर्शनमार्गसादृश्याच्चेति ।
दुःखाकारा एव चत्वारो भाव्यन्ते । कस्मात् ? दर्शनमार्गसादृश्यात् । दर्शनमार्गे
हि यस्य सत्यस्य दर्शनं भवति, तदाकारा एव भाव्यन्ते । दर्शनमार्गसदृश्या
ह्यग्रधर्माः, किं पुनरेषां दर्शनमार्गेण सादृश्यमनुश्लेषात् । तथैव प्रथमतः कामा-
वचरदुःखालम्बनत्वं तुल्यभूमिकत्वं वा । तथा हि दर्शनमार्गमधिकृत्य वक्ष्यति-
“सोऽग्रधर्मैकभूमिकः” (अभि० को० ६.२७) इति । यद्वा—पृथग्ज...
घाताया दुःखधर्मज्ञानक्षान्तेरानन्तर्यमार्गभूता अग्रधर्मा भवन्ति, तदेषां दर्शन-
मार्गेण सादृश्यम् । सदृशा ह्यानन्तर्यमार्गा विमुक्तिमार्गैरिति ॥ १९ ॥
विध विभाग इति विस्तरः । तस्य धातोरेतद् यनि (घञि?) रूपम् । निश्चित
इति । निःशब्दस्यार्थं दर्शयति । कथं पुनर्निंश्चितो वेधः ? इत्याह—तेन
विचिकित्साप्रहाणान्निश्चितः । सत्यानां च विभजनात् । इदं दुःखमयं यावन्मार्ग
इति । निर्वेध आर्यमार्गः । तस्य भागो दर्शनमार्गैकदेशः । तस्यावाहकत्वेनाक-

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६१५
तच्चैतच्चतुर्विधमपि निर्वेधभागीयम्
भावनामयम् ।
न श्रुतचिन्तामयम् ।
अनागम्यान्तरध्यानभूमिकम्,
अनागम्यं ध्यानान्तरं चत्वारि च ध्यानान्यस्य भूमिः; तत्संगृहीतत्वात् ।
नोर्ध्वम् ; दर्शनमार्गपरिवारत्वात् । तदभावः कामधात्वालम्बनत्वात् । तस्य¹ पूर्वपरि-
ज्ञेयप्रहेयत्वात् । तेषां रूपधातौ पञ्चस्कन्धको विपाकः। परिपूरकाण्येव²
नाक्षेपकाणि; भवद्वेषित्वात् ।
द्वे त्वधोऽपि वा ॥ २० ॥
वाशब्दो मतविकल्पार्थः । भदन्तघोषकस्य तु द्वे प्रथमे निर्वेधभागीये
सप्तभूमिके कामावचरे अपि तः ॥ २० ॥
र्धकत्वेन हितत्वात् “तस्मै हितम्” (पा० सू० ५.१.५) इति छः । तेन निर्वेधभा-
गीयमिति भवति ।
“अनागम्यान्तरध्यानभूमिकम्” इति । अनागम्यं चान्तरं च ध्यानानि च
भूमयोऽस्येत्यनागम्यान्तरध्यानभूमिकम् ।
नोर्ध्वमिति । नारूप्येषु निर्वेधभागीयमस्ति । दर्शनमार्गपरिवारत्वात् ।
दर्शनमार्गप्रयोगत्वादित्यर्थः । तदभावः कामधात्वालम्बनत्वादिति । तस्य दर्शन-
मार्गस्याभावस्तद्भावः । क्व ? ऊर्ध्वमिति वर्तते । आरूप्येष्वित्यर्थः । कस्मात् ?
कामधात्वानालम्बनात् । यस्मादारूप्याः कामधातुं नालम्बन्ते । आह—किं
कामधात्वालम्बनेन दर्शनमार्गेण प्रयोजनमिति ? अत उच्यते—तस्य पूर्वं परिज्ञेय-
प्रहेयत्वादिति । तस्य कामधातोर्दुःखरूपस्य पूर्वं परिज्ञेयत्वात् , समुदयरूपस्य
च प्रहेयत्वात् । अत्र च हेतुर्यस्मात् स योगी कामावचरेण दुःखेन विहन्यते,
तेन स पूर्वं ततो मोक्षमन्वेषत इति । तेषां रूपधातौ पञ्चस्कन्धको विपाक
इति । तेषां निर्वेधभागीयानां रूपावचरत्वात् यदि स योगी रूपधातावुपपद्येत,
ततस्तस्य तत्र पञ्चस्कन्धको विपाकोऽभिनिर्वर्तते । परिपूरकाण्येव च तानीष्टवेद-
नीयजननात् । नाक्षेपकाणि निकायसभागस्य । भवद्वेषित्वात् । अनित्यादिभि-
राकारैर्भवं द्विषन्तीति ।
द्वे प्रथमे इति । ऊष्मगतमूर्धस्वभावे ॥ २० ॥
१. तस्य च—का० । २. परिपूरिकान्येव—जा० ।

६१६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
सर्वाण्यपि त्वेतानि चत्वारि
कामाश्रयाणि,
त्रीणि मनुष्येष्वेवोत्पद्यन्ते, त्रिषु द्वीपेषु । उत्पादितपूर्वाणां तु देवेषु
सम्मुखीभावः । चतुर्थं देवेष्वपि त्रीणि स्त्रीपुरुषा उभयाश्रयाणि लभन्ते ।
अग्रधर्मान् द्व्याश्रयान् लभतेऽङ्गना ।
अग्रधर्मांस्तु स्त्र्येव द्व्याश्रयान् लभते । पुरुषः पुरुषाश्रयानेव, स्त्रीत्वस्या-
प्रतिसंख्यानिरोधलाभात् ।
कथं निर्वेधभागीयानां त्यागः ?
भूमित्यागात् त्यजत्यार्यस्तानि,
“कामाश्रयाणि” इति । यस्मादिहैव सत्याभिसमयो नान्यधातौ । नोर्ध्वं हि
दृक्पथः असंवेगात् । इह विधा तत्र निष्ठेति चागमादिति । त्रिषु द्वीपेषु । उत्तर-
कुरुवर्ज्येष्विति व्याख्यायते ; उत्तरकौरवाणां मृद्व

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ३१७
यद्भूमिकान्यनेन प्रतिलब्धानि भवन्ति तां भूमिं त्यजन्नार्यस्तान्यपि त्यजति,
नान्यथा । भूमित्यागः पुनर्भूिमिसञ्चारात् ।
अनार्यस्तु मृत्युना ॥ २१ ॥
पृथग्जनस्तु निकायसभागत्यागेनैव त्यजति सत्यसति वा भूमिसंचारे ॥ २१॥
आद्ये द्वे परिहाण्या च,
त्यजति मृत्युना च पृथग्जन एव । आर्यस्य तु नास्ति ताभ्यां परिहाणिः ।
क्षान्त्यग्रधर्माभ्यां तु पृथग्जनस्यापि नास्ति परिहाणिः ।
“भूमित्यागाद्” इति विस्तरः । यद्भूमिकानि निर्वेधभागीयानि प्रतिलब्धानि
प्रथमध्यानभूमिकानि यावच्चतुर्थध्यानभूमिकानि । तां भूमिं त्यजन् प्रथमं
ध्यानं यावच्चतुर्थं त्यजन्नार्यस्तान्यपि यथास्वं प्रथमध्यानभूमिकानि यावच्च-
चतुर्थध्यानभूमिकानि त्यजति । नान्यथा । न मृत्युना, परिहाण्या वा । यथा
पृथग्जन इत्यर्थः । भूमित्यागः पुनर्भूिमिसञ्चारादिति । न वैराग्यत इति
दर्शयति ।
पृथग्जनस्त्विति विस्तरः । पृथग्जनस्तु निकायसभागत्यागेनैव त्यजति निर्वेध-
भागीयानि सत्यसति वा भूमिसञ्चारे । तथा हि—पृथग्जनो यद्भूमिकनिर्वेध-
भागीयलाभी भवति, तत ऊर्ध्वमुपपद्यमानस्तानि भूमिसञ्चारेऽपि मृत्युनैव
त्यजति । अवीतरागस्त्वसति भूमिसञ्चारे मृत्युना त्यजति । कामधातावेवो-
पद्यते । न त्वेवमार्यपुद्गलः; तत्कुशलमूलसन्ततेर्दर्शनमार्गोपबृंहितत्वात् ।
पृथग्जन एव तथा त्यजतीति कथं गम्यते ? 'अण्डकल्लादिगतः पृथग्जनः कायेन
समन्वागतः, न कायकर्मणा' इति शास्त्रे वचनात् ।
आचार्यवसुमित्रस्तु व्याचष्टे—पृथग्जनस्तु निकायसभागत्यागेनैव त्यजति
सत्यसति वा भूमिसञ्चार इति । सकलं ध्यानमत्र भूमग्रहणेन गृह्यते । तत्र
पृथग्जनो यदा ब्राह्मकायिकेभ्यश्च्युत्वा ब्रह्मपुरोहितेषूपपद्यते, तदा निकाय-
सभागत्यागेन त्यजति । यदा तु प्रथमात् ध्यानाच्च्युत्वा द्वितीय उपपद्यते,
तदा भूमित्यागनिकायसभागत्यागाभ्यामिति ।
तदयुक्तम्; ब्रह्मलोकोपपन्नानां निर्वेधभागीयाभावात् । कामधातौ हि
निर्वेधभागीयान्युत्पद्यन्ते । कामधातुच्यवनादेव च तेषां निर्वेधभागीयत्याग
इति ।
अभि० को० ३ : ११

६१८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
मौलेस्तत्रैव सत्यदृक् ।
यो मौलध्यानभूमिकानि निर्वेधभागीयान्युत्पादयति स तत्रैव जन्मनि
सत्यान्यवश्यं पश्यति; तीव्रसंवेगत्वात् ।
अपूर्वाप्तिर्विहीनेषु,
यदा विहीनेषु पुनर्लाभो भवत्यपूर्वाण्येव तदा लभ्यन्ते, न पूर्वं त्यक्तानि;
प्रतिमोक्षसंवरवदनुचितयत्नसाध्यत्वात् । सति प्रतिसीमादेशिके परेणोत्पादयति,
असति मूलादेव ।
एते पुनर्विहानि-परिहाणी किंस्वभावे ?
हानी द्वे असमन्वितिः ॥ २२ ॥
उभे अप्येते असमन्वागमस्वभावे । परिहाणिस्तु दोषकृता, नावश्यं
आचार्यसङ्घभद्रेणापि दर्शितमेतत्—‘ननु च पृथग्जनोऽपि यद्भूमिक-
निर्वेधभागीयलाभी भवति, तत ऊर्ध्वमुपपद्यमानो निर्वेधभागीयानि
विजह्यान्’ इति । नास्त्येतत् ; निकायसभागत्यागादेव त्यक्तत्वात् । मरणभवा-
वस्थितो हि तानि त्यजति । अन्तराभवस्थितेन तु त्यक्तानि । अत ऊर्ध्वमुपपद्य-
मानस्य तन्नास्ति यद्विजह्यादिति । मृत्युर्नैवेत्युच्यत इति ॥ २१ ॥
प्रातिमोक्षसंवरवदिति । यथा प्रातिमोक्षसंवरस्त्यक्तः पुनरादीयमानोऽपूर्व
एव लभ्यते । कस्मात् ? अनुचितयत्नसाध्यत्वात् । अनुचितत्वात्, यत्न-
साध्यत्वाच्च । यस्मादनादिमतिसंसारे नोचितानि भवन्ति, आर्यमार्गपरिवार-
त्वात्; तस्माच्च वैराग्यलभ्यानि । यस्माद्यत्नसाध्यानि, तस्माच्च पूर्वत्यक्तानि
लभ्यन्त इति । सति प्रतिसीमादेशिक इति । सीमा नाम मर्यादा, तस्या देशिको
दर्शयिता प्रणिधिज्ञानलाभी । तस्मिन् सति लब्धविहीनान् परेणोत्पादयति ।
यदुत्पादितम्, तदुत्पादयतीत्यर्थः । असति प्रतिसीमादेशिके मूलादेवोष्मगतान्
प्रभृतीत्यर्थः ।
एते पुनर्विहानिपरिहाणी इति । “भूमित्यागात् त्यजत्यार्यः” (अभि० को०
६.२१) इत्यादि वचनाद् विहानिरुक्ता । “आद्ये द्वे परिहाण्या च” (अभि०
को० ६.२२) इति वचनात् परिहाणिरप्युक्ता । तेनैते इति निर्दिशति ।
हानी इति । विहानि-परिहाण्योः सामान्यरूपपरिग्रहादुभयोर्ग्रहणम् ।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६१६
विहानिः । गुणविशेषकृता च सा । परिहीणोऽप्यूष्मगतलाभी नियतं परिनिर्वाण-
धर्मा भवति ।
मोक्षभागीयात् को विशेषः ? सत्यदर्शनासन्नतरत्वमसत्यन्तराये ॥ २२ ॥
मूर्धलाभी न मूलच्छित्,
परिहीणोऽपि मूर्धलाभी कुशलमूलानि न समुच्छिनत्ति । अपायांस्तु
यायादानन्तर्याण्यपि१ कुर्यात् ।
क्षान्तिलाभ्यनपायगः ।
विहीनायामपि क्षान्तौ न पुनरपायान् याति; तद्भूमिककर्मक्लेशदूरीकरणात् ।
क्षान्तिलाभादेव हि गतियोन्युपपत्त्याश्रयाष्टमादिभवक्लेशानां केषांचिदनुत्पत्तिधर्मतां
प्रतिलभते । अपायगतीनामण्डजसंस्वेदजयोन्योरसंज्ञिसत्त्वोत्तरकुरुमहाब्रह्मोपपत्तीनां
षण्ढपण्डकोभयव्यञ्जनाश्रयाणामष्टमादिभवानां२ दर्शनहेयक्लेशानां च । तां तु
यथायोगं मृद्वधिमात्रायां च । मृद्व्यामपायगतीनाम् । अधिमात्रायामितरेषाम् ।
निर्वेधभागीयानि त्रिगोत्राणि श्रावकादिगोत्रभेदात् । तत्र
शिष्यगोत्रान्निवर्त्य द्वे बुद्धः स्यात्,
ऊष्मगतं मूर्धानं च श्रावकगोत्रादुत्पन्नं व्यावृत्य पुनर्बुद्धः स्यादित्यस्ति सम्भवः ।
परिहाणिस्तु दोषकृता । क्लेशकृतेत्यर्थः । नावश्यं विहानिरिति । सा हि
गुणकृतापि भवति, न केवलं दोषकृता । गुणकृता तद्यथा—दर्शनमार्गोत्पत्तौ
पृथग्जनत्वस्य विहानिः । दोषकृता तु तद्यथा—मिथ्यादृष्ट्या कुशलमूलविहानिः ।
प्रतिसन्धिचित्तेन वा केषाञ्चिद् धर्माणां विहानिरिति । तदेवं या परिहाणिः,
विहानिरपि सा । या तु विहानिः, नावश्यमसौ परिहाणिः । गुणविशेषेभ्य एव
हि परिहाणिरिति ॥ २२ ॥
अनुत्पत्तिधर्मतां प्रतिलभत इति । अपरिसंख्यानिरोधं तेषां गत्यादीनां
प्रतिलभत इत्यर्थः । तां तु यथायोगमिति । तां त्वनुत्पत्तिधर्मताम् । यथासम्भवं
मृद्व्यामधिमात्रायां च क्षान्तौ प्रतिलभत इति वर्तते । कथं कृत्वा ? मृद्व्यां
क्षान्त्यामपायगतीनामनुत्पत्तिधर्मतां प्रतिलभते । अधिमात्रायामण्डजसंस्वेदज-
१. पापादा०—का० । २. शण्ठ०—का० ।

६१८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
मौलैस्तत्रैव सत्यदृक् ।
यो मौलध्यानभूमिकानि निर्वेधभागीयान्युत्पादयति स तत्रैव जन्मनि
सत्यान्यवश्यं पश्यति; तीव्रसंवेगात् ।
अपूर्वाप्तिर्विहीनेषु,
यदा विहीनेषु पुनर्लाभो भवत्यपूर्वाण्येव तदा लभ्यन्ते, न पूर्वं त्यक्तानि;
प्रतिमोक्षसंवरवदनुचितयत्नसाध्यत्वात् । सति प्रतिसीमादैशिके परेणोत्पादयति,
असति मूलादेव ।
एते पुनर्विहानि-परिहाणी किंस्वभावे ?
हानी द्वे असमन्वितिः ॥ २२ ॥
उभे अप्येते असमन्वागमस्वभावे । परिहाणिस्तु दोषकृता, नावश्यं ॰
आचार्यसङ्घभद्रेणापि दर्शितमेतत्—'ननु च पृथग्जनोऽपि यद्भूमिक-
निर्वेधभागीयलाभी भवति, तत ऊर्ध्वमुपपद्यमानो निर्वेधभागीयानि
विजह्यात्' इति । नास्त्येतत् ; निकायसभागत्यागादेव त्यक्तत्वात् । मरणभवा-
वस्थितो हि तानि त्यजति । अन्तराभवस्थितेन तु त्यक्तानि । अत ऊर्ध्वमुपपद्य-
मानस्य तन्नास्ति यद्विजह्यादिति । मृत्युर्वेत्युच्यत इति ॥ २१ ॥
प्रातिमोक्षसंवरवदिति । यथा प्रातिमोक्षसंवरस्त्यक्तः पुनरादीयमानोऽपूर्व
एव लभ्यते । कस्मात् ? अनुचितयत्नसाध्यत्वात् । अनुचितत्वात्, यत्न-
साध्यत्वाच्च । यस्मादनादिमतिसंसारे नोचितानि भवन्ति, आर्यमार्गपरिवार-
त्वात्; तस्मान्न वैराग्यलभ्यानि । यस्माद्यत्नसाध्यानि, तस्मान्न पूर्वंत्यक्तानि
लभ्यन्त इति । सति प्रतिसीमादैशिक इति । सीमा नाम मर्यादा, तस्या दैशिको
देशयिता प्रणिधिज्ञानलाभी । तस्मिन् सति लब्धविहीनात् परेणोत्पादयति ।
यदनुत्पादितम्, तदुत्पादयतीत्यर्थः । असति प्रतिसीमादैशिके मूलादेवोष्मगतात्
प्रभृतीत्यर्थः ।
एते पुनर्विहानिपरिहाणी इति । "भूमित्यागात् त्यजत्यार्यः" (अभि० को०
६.२१) इत्यादि वचनाद् विहानिरुक्ता । "आद्ये द्वे परिहाण्या च" (अभि०
को० ६.२२) इति वचनात् परिहाणिरप्युक्ता । तेनैते इति निर्दिशति ।
हानी इति । विहानि-परिहाण्योः सामान्यरूपपरिग्रहादुभयोर्ग्रहणम् ।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६१६
विहानिः । गुणविशेषकृता च सा । परिहीणोऽप्यूष्मगतलाभी नियतं परिनिर्वाण-
धर्मा भवति ।
मोक्षभागीयात् को विशेषः ? सत्यदर्शनासन्नतरत्वमसत्यन्तराये ॥ २२॥
मूर्धलाभी न मूलच्छित्,
परिहीणोऽपि मूर्धलाभो कुशलमूलानि न समुच्छिनत्ति । अपायांस्तु
यायादानन्तर्याण्यपि¹ कुर्यात् ।
क्षान्तिलाभ्यनपायगः ।
विहीनायामपिक्षान्तौ न पुनरपायान् याति; तद्भूमिककर्मक्लेशदूरीकरणात् ।
क्षान्तिलाभादेव हि गतियोन्युपपत्त्याश्रयाष्टमादिभवक्लेशानां केषांचिदनुत्पत्तिधर्मतां
प्रतिलभते । अपायगतीनामण्डजसंस्वेदजयोन्योरसंज्ञिसत्त्वोत्तरकुरुमहाब्रह्मोपपत्तीनां
षण्ढपण्डकोभयव्यञ्जनाश्रयाणामष्टमादिभवानां² दर्शनहेयक्लेशानां च । तां तु
यथायोगं मृद्वधिमात्रायां च । मृद्व्यामपायगतीनाम् । अधिमात्रायामितरेषाम् ।
निर्वेधभागीयानि त्रिगोत्राणि श्रावकादिगोत्रभेदात् । तत्र
शिष्यगोत्रानिवर्त्य द्वे बुद्धः स्यात्,
ऊष्मगतं मूर्धानं च श्रावकगोत्रादुत्पन्नं व्यावृत्य पुनर्बुद्धः स्यादित्यस्ति सम्भवः ।
परिहाणिस्तु दोषकृता । क्लेशकृतेत्यर्थः । नावश्यं विहानिरिति । सा हि
गुणकृतापि भवति, न केवलं दोषकृता । गुणकृता तद्यथा—दर्शनमार्गोत्पत्तौ
पृथग्जनत्वस्य विहानिः । दोषकृता तु तद्यथा—मिथ्यादृष्ट्या कुशलमूलविहानिः ।
प्रतिसन्धिचित्तेन वा केषाञ्चिद् धर्माणां विहानिरिति । तदेवं या परिहाणिः,
विहानिरपि सा । या तु विहानिः, नावश्यमसौ परिहाणिः । गुणविशेषेभ्य एव
हि परिहाणिरिति ॥ २२ ॥
अनुत्पत्तिधर्मतां प्रतिलभत इति । अपरिसंख्यानिरोधं तेषां गत्यादीनां
प्रतिलभत इत्यर्थः । तां तु यथायोगमिति । तां अनुत्पत्तिधर्मताम् । यथासम्भवं
मृद्व्यामधिमात्रायां च क्षान्तौ प्रतिलभत इति वर्तते । कथं कृत्वा ? मृद्व्यां
क्षान्त्यामपायगतीनामनुत्पत्तिधर्मतां प्रतिलभते । अधिमात्रायामण्डजसंस्वेदज-
१. पापादा०—का० । २. षण्ड०—का० ।

: it has 'न्' + 'न' = 'न्नि'!
So: निश्रित्यानिञ्ज्यपटुसमाधित्वाद्निर्वेधभागीयानारभ्य or निश्रित्यानिञ्ज्यपटुसमाधित्वाच्चिर्वेध-?
Wait, look at the first consonant of that cluster:
Is it 'न्नि'? Yes, 'न्' on the left, 'नि' on the right, with 'i' matra over both: 'न्नि'.
Wait, what about the space: there is no space between 'त्वा' and 'न्नि'.
So: निश्रित्यानिञ्ज्यपटुसमाधित्वाद्निर्वेधभागीयानारभ्य or निश्रित्यानिञ्ज्यपटुसमाधित्वात्तिर्वेध...?
Wait, why did I think 'च्चि' earlier? Because the left part looks curved. But 'न्नि' in this font: look at 'अपायानप्यवगाहन्त' or 'क्षान्तिपरिभावितत्वेनाविवर्त्यत्वादित्यभिप्रायः' (line 20).
In line 11: "निश्रित्यानिञ्ज्यपटुसमाधित्वाच्चिर्वेध..." or "निश्रित्यानिञ्ज्यपटुसमाधित्वाद्निर्वेध..."?
Wait, if it's "त्वाद्", the letter would be 'द्' + 'नि' = 'द्

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६२१
किं पुनः प्रथम एव जन्मनि कृतयोगो निर्वेधभागीयान्युत्पादयेत् ?
नैतदस्ति । अवश्यं हि
प्राक्तेभ्यो मोक्षभागीयम्
उत्पादयितव्यम् । सर्वस्वल्पं हि
क्षिप्रं मोक्षस्त्रिभिर्भवैः ॥ २४ ॥
एकस्मिन् जन्मनि मोक्षभागीयं कुशलमूलमुत्पादयेत् । द्वितीये निर्वेध-
भागीयानि । तृतीये आर्यमार्गम् । बीजावरोपणशस्याभिवृद्धिफलोत्पत्तिक्रमवत् ।
क्रमेण हि सन्तानस्यास्यां धर्मतायामवतारविपाकविमुक्तयो भवन्तीति ॥ २४ ॥
तच्च पुनर्मोक्षभागीयं वर्णयन्ति—
श्रुतचिन्तामयम्,
न भावनामयम् ।
कति कर्माणि ?
त्रीणि कर्माणि,
प्राधान्येन तु मनस्कर्म्म । तत्प्रणिधानपरिग्रहणात्² कायवाक्कमापि मोक्ष-
प्रायः । तेषामूष्मगतमूर्धभ्यां तद्गोत्राणां व्यावर्तनस्याप्रतिषेधः । खड्गविषाण-
कल्पस्यैवावधारणात् ।
“क्षिप्रं मोक्षस्त्रिभिर्भवैः” इति । यः क्षिप्रं मोक्षं प्राप्नोति, स एकस्मिन्
जन्मनि मोक्षभागीयमुत्पादयेत् । द्वितीये निर्वेधभागीयानि । तृतीये आर्यमार्ग-
मिति । यस्तु पूर्वस्मिन् जन्मनि सम्भृतमोक्षभागीयो भवति, स एकस्मिन्नपि
जन्मनि निर्वेधभागीयान्य्यायमार्गं चोत्पादयेतीत्यवगन्तव्यम् । बीजावरोपणे-
त्यादि । बीजावरोपणं मोक्षभागीयोत्पादनम् । शस्याभिवृद्धिर्निर्वेधभागीयोत्पत्तिः ।
फलोत्पत्तिरार्यमार्गः । अस्यां धर्मतायामिति । प्रवचनधर्मतायाम् । अवतारपरि-
पाकविमुक्तयो भवन्तीति । अवतारो मोक्षभागीयेन । परिपाको निर्वेधभागीयैः ।
विमुक्तिरार्यमार्गेणेति ॥ २४ ॥
तत्प्रणिधानपरिग्रहणादिति । मनःप्रणिधानपरिग्रहात् । प्रणिधानं
१. बीजविरोपण०—का० । २. ०परिग्रहात्त—क०

भागीयं भवति। कश्चिदेकभिक्षामपि दत्त्वा, एकशिक्षामपि चादाय मोक्षाभिलाष-
बलाधानान्मोक्षभागीयान्यक्षिपति।
तच्चैतत्
आक्षिप्यते नृषु।
मनुष्येष्वेव त्रिषु द्वीपेषु, नान्यत्र। प्रज्ञानिर्वेदयोरभावाद्यथायोगम्।
उक्तं प्रसङ्गेन मोक्षभागीयम् ॥
अभिसमयक्रमस्तु वक्तुमारब्धः। तत्र च यावदग्रधर्मा उक्ताः। शेषं
वक्तव्यम्। अत इदमुच्यते—
लौकिकेभ्योऽग्रधर्मेभ्यो धर्मक्षान्तिरनास्रवा ॥ २५ ॥
लौकिकाग्रधर्मानन्तरमनास्रवधर्मज्ञानक्षान्तिरुत्पद्यते ॥ २५ ॥
कस्मिन्नालम्बने ?
कामदुःखे,
कामावचरदुःखमस्या आलम्बनम्। सेयं दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिरित्युच्यते।
अनास्रवज्ञानार्थं निःष्यन्देन विशेषणम्। धर्मज्ञानार्थं¹ क्षान्तिः। पुष्पफलवृक्षवत्।
पुनश्चेतनाविशेषः। एकभिक्षामपि दत्त्वेति। कायकर्म। एकशिक्षामपि चादायेति।
वाक्कर्म। तच्च मनस्कर्मोत्थानमिति। त्रिकर्मस्वभावमल्पकमप्येतत्
मोक्षाभिलाषबलाधानान्मोक्षभागीयमाक्षिपति। मोक्षस्य भागः प्राप्तिर्मोक्षभागः,
तस्मै हितं मोक्षभागीयमिति।
नान्यत्र प्रज्ञानिर्वेदयोरभावाद्यथायोगमिति। कुरुषु तावदुभयं नास्ति।
अपायेषु निर्वेदोऽस्ति, प्रज्ञा नास्ति। देवेषु प्रज्ञास्ति, निर्वेदो नास्तीति। अतो
मनुष्येष्वेव त्रिषु द्वीपेष्वाक्षिप्यते, नान्यत्र।
अभिसमयक्रमस्तु वक्तुमारब्ध इति। "वृत्तस्थः श्रुतचिन्तावान् भावनायां
प्रयुज्यते" (अभि० को० ६. ५) इत्यारभ्य निर्वेधभागीयानुक्रमः। तत्प्रसङ्गेन
मोक्षभागीयोपन्यास इति।
"धर्मक्षान्तिरनास्रवा" इति। निर्वेधभागीयैरपि धर्मक्षमणम्। अतो निष्यन्देन
विशेषणम्। यस्या धर्मज्ञानं निष्यन्दः, सा धर्मज्ञानक्षान्तिः। धर्मज्ञानार्थं क्षान्ति-
१. कर्मज्ञाना०—का० ।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६२३

सैव च नियामावक्रान्तिरित्युच्यते; सम्यक्त्वनियामावक्रमणात् । "सम्यक्त्वं
निर्वाणम्" इत्युक्तं सूत्रे । तत्र नियमो नियाम एकान्तीभावः, तस्याभिगमनमवक्र-
मणम् । तस्यां चोत्पन्नायामार्यपुद्गल उच्यते । अनागतया पृथग्जनत्वं व्यावत्र्त्यते ।
एतदेव तस्याः कारित्रमनागतायामभ्युपगम्यते नान्यत्, प्रदीपजातिवत् ।
लौकिकैरग्रधर्मैरित्यपरे२ । न; तद्धर्मत्वात्.तद्विरोधित्वाददोषः, शत्रुस्कन्धा-
रूढतद्घातनवत् ।
उभयैरित्यपरे । आनन्तर्यमुक्तिमार्गसाधर्म्यादिति ।

धर्मज्ञानक्षान्तिः । पुष्पफलवृक्षवत् । यथा—पुष्पार्थ वृक्षः पुष्पवृक्षः । फलार्थ
वृक्षः फलवृक्षः । कारिकायां तु धर्मक्षान्तिरिति वचनमेकदेशग्रहणात्ः, देवदत्तो
दत्त इति यथा । सम्यक्त्वं निर्वाणमित्युक्तमिति । सम्यक्त्वं कतमत् ? यत्तत्पर्या-
दाय रागप्रहाणमिति विस्तरः । तत्र नियमो नियाम इति । तत्र सम्यक्त्वे नियम
एकान्तीभावो नियाम इति घञि रूपम् । अपि तु नियम इति; “यमः समुपनिविषु
च” (पा० सू० ३.३.६३) इत्यप्प्रत्ययस्य विभाषितत्वात् । तस्याभिगमनमव-
क्रमणमिति । तस्यैकान्तीभावस्याभिगमनं प्राप्तिः । तदेव विपर्यासस्यापक्रमान्नि-
यामावक्रान्तिरित्युच्यते । तस्यां चेति । धर्मज्ञानक्षान्तौ । प्रदीपजातिवदिति ।
प्रदीपस्येव जातेरिव चेत्यर्थः । यथा प्रदीपस्यानागतस्य तमोविनाशने सामर्थ्यम्,
जातेश्वानागताया जन्यजनने, तथा पृथग्जनत्वव्यावर्त्तने सामर्थ्यमनागताया
धर्मज्ञानक्षान्तेरभ्युपगम्यते । नान्यदिति । क्लेशप्रहाणं कारित्रम् ।
लौकिकैरग्रधर्मैरित्यपर इति । 'पृथग्जनत्वं व्यावर्तते' इति प्रकृतम् । न तद्धर्मत्वा-
दिति । न युक्तमेतल्लौकिकैरग्रधर्मैस्तद्व्यावर्तेत इति । कस्मात् ? तेऽपि हि पृथग्जन-
धर्माः, कथं पृथग्जनधर्मस्य पृथग्जनधर्मं व्यावर्तयिष्यन्त इति । तद्विरोधित्वाददोषः
अग्रधर्माणां पृथग्जनत्वविरोधित्वाददोष एषः । किं यथा ? इत्याह—शत्रुस्कन्धा-
रूढतद्घातनवदिति यथा शत्रुस्कन्धारूढ एव कश्चिच्छत्रुं घातयेत् । एवं
किलाधर्माः । पृथग्जनत्वशत्रुस्कन्धारूढास्तदेव पृथग्जनत्वं घातयेयुरिति ।
उभयैरिति । लौकिकैरग्रधर्मैः क्षान्त्या च पृथग्जनत्वं व्यावत्र्यंते । कथम् ?
इत्याह—आनन्तर्यविमुक्तिमार्गसाधर्म्यादिति । लौकिकानामग्रधर्माणांमानन्तर्य-
मार्गेण साधर्म्यम् । क्षान्तेर्विमुक्तिमार्गेण । यथा ह्यानन्तर्यमार्गेण क्लेशः प्रहीयते

१. युक्तं—का० । २. लौकिकाग्र०—का ।

९२४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
ततोऽत्रैव धर्मज्ञानम्,
ततः पुनर्दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तेरनन्तरमत्रैव कामावचरे दुःखे धर्मज्ञान-
मुत्पद्यते। तद् दुःखे धर्मज्ञानमित्युच्यते। अनास्रवाधिकारः सर्वत्र वेदितव्यः।
यथा च कामावचरे दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिर्धर्मज्ञानं चोत्पद्यते
तथा पुनः।
शेषे दुःखेऽन्वयक्षान्तिज्ञाने,
दुःखे धर्मज्ञानानन्तरं रूपारूप्यावचरे दुःखे समस्तालम्बनान्वयज्ञानक्षान्ति-
रुत्पद्यते। सा दुःखे अन्वयज्ञानक्षान्तिरित्युच्यते। ततः अन्वयज्ञानमुत्पद्यते।
तद् दुःखेऽन्वयज्ञानमित्युच्यते। प्रथमो धर्मतत्त्वज्ञानाद्धर्मज्ञानम्, तदन्वयादूर्ध्वं
दुःखालम्बनमन्वयज्ञानम्; तथैवानुगमात्।
यथा चैतानि दुःखसत्ये चत्वारि क्षान्तिज्ञानान्युत्पद्य

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६२५
इति षोडशचित्तोऽयं सत्याभिसमयः,
इत्यनेन क्रमेणायं सत्यानामभिसमयः षोडशचित्तको भवति ।
ये तर्हि निकायान्तरीयाः सत्यानामेकाभिसमयं वर्णयन्ति । अभिप्राय
एष द्रष्टव्यः—अभेदेन ह्यभिसमय उच्यते सत्येषु ।
त्रिधा ।
दर्शनालम्बकार्याख्यः,
दर्शनाभिसमयोऽनास्रवया प्रज्ञया सत्यानाम् । आलम्बनाभिसमयस्तत्सम्प्र-
युक्तैर्वेदनादिभिरपि । कार्याभिसमयो विप्रयुक्तैरपि शीलजात्यादिभिः । दुःखे हि
दृश्यमाने तस्य त्रिविधोऽभिसमयः समुदायादीनां कार्याभिसमयः; प्रहाण-
साक्षात्करण-भावनात् ।
तद्यदि सत्यानां दर्शनाभिसमयं प्रत्येकाभिसमयं ब्रूयात् ? अयुक्तं ब्रूयाद्;
आकारभेदात् ।
निकायान्तरीयाः । आर्यधर्मगुप्तप्रभृतयः । अभेदेन ह्यभिसमय उच्यत इति ।
षोडशचित्तोऽयं सत्याभिसमय इति । दर्शनाभिसमयः, आलम्बनाभिसमयः,
कार्याभिसमयश्च—एवं षोडशचित्तक इत्यभेदः ।
दर्शनाभिसमय इति । दर्शनमेवाभिसमयः । एवमालम्बनाभिसमयः, कार्या-
भिसमयश्च । दर्शनाभिसमयोऽनास्रवया प्रज्ञया । "तद्धि भिक्षवो दृष्टम्, यदना-
स्रवया प्रज्ञया दृष्टम्" इति वचनात् । प्रज्ञैव दर्शनमिति व्यवस्थाप्यते ।
आलम्बनं ग्रहणं तत्सम्प्रयुक्तैरपि वेदनादिभिर्भवति । अपिशब्दात् प्रज्ञयापि ।
यस्माच्चित्तचैत्तैः सत्यान्यालम्बन्ते । कार्यं यस्य सत्यस्य यत्कर्त्तव्यम् ।
तद्यथा—दुःखस्य परिज्ञानम्, समुदायस्य प्रहाणम्, निरोधस्य साक्षात्कारणम्,
मार्गस्य भावनम् । तद् विप्रयुक्तैरपि शीलजात्यादिभिर्भवति । अपिशब्दात् प्रज्ञा-
तत्सम्प्रयुक्तैरपि । प्रज्ञासम्प्रयुक्तविप्रयुक्तैर्हि तत्कार्यचतुष्टयं क्रियते । जात्यादि-
भिरिति । आदिशब्दाल्लक्षणान्तराणि प्राप्तयश्च गृह्यन्ते । दुःखे हीति विस्तरः ।
दुःखे हि दृश्यमाने प्रज्ञया । तस्याभिसमयितुर्दुःखस्य वा त्रिविधोऽभिसमयो
यथोक्तः । कथम् ? इत्याह—समुदयादीनां समुदायनिरोधमार्गाणामभिसमयः
प्रहाणसाक्षात्कारणाभावनाद् । यथाक्रमम्—प्रहाणं समुदायस्य क्लेशप्राप्तिच्छेदात्,

६२६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
अथाप्यनात्माकारेण सर्वेषां सत्यानां¹ दर्शनमिति ब्रूयात् ? न तर्हि सत्यानां
दुःखादितो दर्शनं स्यात् । तथा² च सति² सूत्रविरोधः— "इहार्यश्रावकस्य दुःखं
वा दुःखतो मनसिकुर्वतः समुदयं वा समुदयतो यावन् मार्गं वा मार्गतो मनसि
कुर्वतोऽनास्रवेण मनसिकारेण सम्प्रयुक्तो यो धर्माणं विचयः³" ( ) इति ।
भावनामार्ग एवमिति चेत् ? न ; यथादर्शनं भावनात् ।
अथाप्येकस्य दर्शनाच्छेषेषु वशित्वलाभादेकाभिसमयं ब्रूयान्न दोषः स्यात् ।
अन्तरा तु व्युत्थानमस्ति, नास्तीति विचार्यं स्यात् ।
साक्षात्करणं निरोधस्य तत्प्राप्त्युत्पादात् , भावनं मार्गस्य सम्मुखीभावात् ।
आकारभेदादिति । प्रत्येकमेषां दुःखादीनामाकारभेदात् । न च दुःखाकारेण
समुदयादीनां दर्शनं युज्यते; तदाकारार्थभेदात् ।
अथाप्यनात्माकारेण सर्वेषां सत्यानां दर्शनमिति ब्रूयात् निकायान्तरीयः,
शून्यतानात्मते सर्वसत्यानां सामान्यं लक्षणमिति कृत्वा । न तर्हि सत्यानां
दुःखादितो दर्शनं स्यात् । दुःखतः समुदयतो निरोधतो मार्गत इति । तथा च
सत्यनात्माकारेण सर्वेषां दर्शनमिति ब्रुवन् सूत्रविरोधः । यस्मात् सूत्र एवमुक्तम्
आर्यश्रावकस्येति विस्तरः ।
अथ मन्यसे—नास्ति सूत्रविरोधो यस्मादभिसमयावस्थायाः पूर्वं
प्रयोगावस्थायामार्यश्रावकस्य दुःखं वा दुःखतो मनसिकुर्वत इत्येवमादि,
अतोऽनात्माकारेण सर्वेषां दर्शनादेकाभिसमय एवेति ? तच्चायुक्तम्;
अनास्रवेण मनसिकारेण सम्प्रयुक्तो धर्माणं विचय इति वचनात् । न हि
प्रयोगावस्थायामनास्रवमनसिकारः सम्भवति ।
भावनामार्गे एवमिति चेत् । य आर्यश्रावकस्य दुःखं वा दुःखतो मनसिकुर्वत
इति विस्तरेण । न; यथादर्शनं भावनात् । नैतदेवम् ; यथैव हि पूर्वं सत्यानां
दर्शनम्, तथैव तेषां पश्चाद्भावनम् । भावनामार्गो भवतीत्यर्थः ।
शेषेषु वशित्वलाभादिति । अन्तरेण प्रयोगं समुदयादिदर्शनसम्मुखीभाव-
शक्तिलाभो वशित्वलाभः, तस्मादिति । अन्तरा तु व्युत्थानमस्ति नास्तीति विचार्यं
स्यादिति । शेषेषु वशित्वलाभादन्तरा व्युत्थानं प्राप्नोतीति दोषः स्यादित्य-
१. का० पुस्तके नास्ति । २-२. एवं च—का० । ३. प्रविचय—का० ।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६२७
अथ पुनर्ब्रूयात्—दुःखमेव परिजानन् समुदयं प्रजहाति, निरोधं साक्षात्
करोति, मार्गं भावयति, अत एकाभिसमय इति ? एवमपि न दोषः स्याद्; एकस्य
दर्शने शेषाणां कार्याभिसमयवचनात् । दर्शनाभिसमयं तु प्रति सूत्रे सत्यानां
क्रमेणाभिसमय उक्तो दृश्यते ।
“न हैव गृहपते सत्यानामेकाभिसमयोऽनुपूर्वाभिसमयः¹” इति विस्तरेण
सदृष्टान्तानि त्रीणि सूत्राणि ।
भिप्रायः । उभयथापि च विचार्यमाणे बहूनां सूत्राणां विरोधः । यथा च तेषां
विरोधः, तथा आगमेषु श्रोतव्यः ।
एकस्य दर्शने शेषाणां कार्याभिसमयवचनादिति । यस्मादस्यैतद् वचनम्—
“दुःखे हि दृश्यमाने तस्य त्रिविधोऽभिसमयः । समुदयादीनां कार्याभिसमयः ।
प्रहाणसाक्षात्करणभावनात्” इत्यतोऽस्माभिरप्येवमभ्युपगमान्नास्ति दोषः ।
आह—यद्यप्यभ्युपगम्यत इत्यभिसमयः । सूत्रे सत्यानां क्रमेणाभिसमयो
विरुध्यते । अत उच्यते—दर्शनाभिसमयं तु प्रतीति विस्तरः ।
सदृष्टान्तानि त्रीणि सूत्राणीति । संयुक्तागमे पठ्यन्ते । कथम् ?
१. “अनाथपिण्डद आह—‘किं नु भदन्त चतुर्णामार्यसत्यानामनुपूर्वाभि-
समयः, आहोस्विदेकाभिसमयः’ इति ? ‘चतुर्णां गृहपते आर्यसत्यानामनु-
पूर्वाभिसमयः, न त्वेकाभिसमयः । यो गृहपते एवं वदेत्—अहं दुःखमार्य-
सत्यमनभिसमेत्य, समुदयमार्यसत्यमभिसमेष्यामीति, विस्तरेण यावद्
दुःखनिरोधगामिनीं प्रतिपदमार्यसत्यमभिसमेष्यामीति । मैवं वोच इति
स्याद् वचनीयः । तत् कस्य हेतोः ? अस्थानमनवकाशो यद् दुःखमार्यसत्यमनभि-
समेत्य समुदयमार्यसत्यमभिसमेष्यति पूर्ववत् । यावन्नेदं स्थानं विद्यते ।
स्थानमेतद्विद्यति पूर्ववत् । तद्यथा गृहपते य एवं वदेद्—अहं कूटागारस्य वा
कूटागारशालाया वा मूलपादमप्रतिष्ठाप्य भित्तिं प्रतिष्ठापयिष्यामि, भित्तिम-
प्रतिष्ठाप्य तलकम्, तलकमप्रतिष्ठाप्य च्छदनं प्रतिष्ठापयिष्यामीति । मैवं वोच
इति स्याद्वचनीयः । तत् कस्य हेतोः ? अस्थानमनवकाशो यत् कूटागारस्येति
पूर्ववत् । यावत् स्थानमेतद्विद्यते यन्मूलपादं प्रतिष्ठाप्य भित्तिं प्रतिष्ठापयिष्या-
मीति पूर्ववत् । यावदेवमेव गृहपते नेदं स्थानं विद्यते यद् दुःखसत्यमदृष्ट्वा
समुदयसत्यं द्रक्ष्यति” इति विस्तरः ।
१. ०मकाभिसमयोऽपि पूर्वा०—का० ।

“यो दुःखे निष्काङ्क्षो निर्विचिकित्सो बुद्धेऽपि स” इति सूत्रादेकाभि-
समय इति चेत् ? न; असमुदाचारावश्यम्प्रहाणाभिसन्धिवचनात् ।
य एष उक्तः षोडशचित्तकोऽभिसमयः,
सोऽग्रधर्मैकभूमिकः ॥ २७ ॥
यद्भूमिकोऽग्रधर्मस्तद्भूमिकान्येतानि षोडश चित्तानि । ते पुनः षड्भूमिका
इत्युक्तं प्राक् ॥ २७ ॥
२. “अथान्यतरो भिक्षुराह—‘किं नु भदन्त चतुर्णामार्यसत्यानामनुपूर्वाभि-
समयः, आहोस्विदेकाभिसमयः’ इति ? भगवानाह—‘चतुर्णां भिक्षो सत्याना-
मिति । पूर्ववद्यावत् तथथा भिक्षो य एवं वदेदहं चतुष्कलेवरस्य सोपानस्य
प्रथमसोपानकलेवरमनभिरुह्य द्वितीयमभिरोक्ष्यामीति । द्वितीयमनभिरुह्य
तृतीयम् । तृतीयमनभिरुह्य चतुर्थमभिरोक्ष्यामीति । मैवं वोच इति
स्याद् वचनीयः । तत्कस्य हेतोः ? अस्थानमनवकाशो यच्चतुष्कलेवरस्य सोपानस्य
प्रथमसोपानकलेवरमनभिरुह्य द्वितीयकलेवरमभिरोक्ष्यति । एवं यावत्
तृतीयमभिरुह्य चतुर्थमभिरोक्ष्यति । एवमिहापि नेदं स्थानं विद्यते यद्
दुःखसत्यमदृष्ट्वा समुदयसत्यं द्रक्ष्यति” इत्यादि ।
३. तथा—“आर्यानन्द आह—‘किं नु भदन्त चतुर्णामार्यसत्यानामनुपूर्वाभि-
समयः, उताहो एकाभिसमयः’ इति ? पूर्वसूत्रवत् । यावत् ‘तद्यथानन्द य एवं
वदेदहं चतुष्पदिकाय निःश्रेण्याः प्रथमं निःश्रेणीपदमनभिरुह्य प्रासादमभि-
रोक्ष्यामीति । मैवं वोच इति स्याद्वचनीयः । विस्तरेण यावदेवमेवानन्द य एवं
वदेदहं दुःखमार्यसत्यमनभिसमेत्य समुदयसत्यमभिसमेष्यामीति विस्तरेण
थ्यावन्नेदं स्थानं विद्यते” इति । एतानि त्रीणि सूत्राणि ।
यो दुःख इति विस्तरः । अथ मतं स्याद्—यो दुःखे निष्कांक्षो निर्विचिकित्सो
बुद्धेऽपि स इति सूत्रादेकाभिसमय इति । कथम् ? अशैक्षा हि धर्मा बुद्धः । स
एवाशैक्षा धर्मो मार्गः । तस्माद् दुःखाभिसमयान्मार्गोऽपि तेनाभिसमितः,
यस्माद् दुःखबुद्धेऽपि निष्कांक्षो निर्विचिकित्स इति । कांक्षा विचिकित्सेत्य-
नर्थान्तरम् । अथ वा निश्चयाभिलाषः कांक्षा, विमतिर्विचिकित्सा यथोक्तलक्षणा ।
नासमुदाचारावश्यम्प्रहाणाभिसन्धिवचनादिति । नैतदेवं सूत्रादेकाभिसमय इति;
असमुदाचारस्यावश्यम्प्रहाणस्य चाभिसन्धिवचनात् । दुःखेऽभिसमिते बुद्ध-
विषये विचिकित्साया असमुदाचारोऽवश्यं प्रहाणं च भवति । अतो यो दुःखे
. निष्कांक्षो निर्विचिकित्सो बुद्धेऽपि स इत्युक्तमभिसन्धिः ।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् १२१
कस्मात् पुनः क्षान्तयो ज्ञानानि चावश्यं भवन्ति ? यस्मात्
क्षान्तिज्ञानान्यानन्तर्यमुक्तिमार्गा यथाक्रमम् ।
आनन्तर्यमार्गाः क्षान्तयः क्लेशप्राप्तिविच्छेदं प्रत्यनन्तर्यशक्यत्वात् १। विमुक्ति-
मार्गास्तु ज्ञानानि; क्लेशप्राप्तिविमुक्तानां विसंयोगप्राप्तिसहोत्पादात् । अतः
उभयैरवश्यं भवितव्यम् । द्वाभ्यां चौरनिष्कासनकपाटपिधानवत् ।
यदि पुनर्द्वितीयेनानन्तर्यमार्गेणैव सह विसंयोगप्राप्तिरुत्पद्येत, किं स्यात् ?
प्रहीणविचिकित्सं ज्ञानं तत्रैवालम्बने नोत्पन्नं स्यात् ।
क्षान्तिभिः क्लेशप्रहाणाच्च संयोजननिकाय ज्ञानबध्या इति शास्त्रविरोध
ते पुनः षड्भूमिका इत्युक्तम् प्रागिति । “अनागम्यान्तरध्यानभूमिकम्”
(अभि० को० ६. २०) इति वचनात् ॥ २७॥
अनन्तर्यशक्यत्वादिति । “कृत्याश्च”, “शकि लिङ् च” (पा० सू० ३.३.१७२)
इति शक्यार्थे कृत्यप्रत्ययः । अन्तरयितुं शक्या अन्तर्याः, नान्तर्याः अनान्तर्याः ।
क्लेशप्रप्तिं ते विच्छिन्दन्ति । विप्रकृतावस्था सा तेषामिष्यते । अनन्तर्य-
मार्गेणेति भावे स्वार्थे वृद्धिर्विधानम् । अनन्तरभावो अनन्तरमार्गो वा आनन्तर्यम्,
तस्य मार्गा आनन्तर्यमार्गाः । विमुक्तिमार्गा इति । विमुक्तौ मार्गा विमुक्तिमार्गाः ।
क्लेशाद्विमुक्तस्यवस्थामार्गा इत्यर्थः । द्वाभ्यां चौरनिष्कासनकपाटपिधानवदिति ।
यथा द्वाभ्यामेकेन चौरो निष्कास्यते । द्वितीयेन तदप्रवेशाय कपाटः पिधीयते ।
एवमानन्तर्यमार्गेण क्लेशचौरो निष्कास्यते; तत्प्राप्तिच्छेदतः । विमुक्तिमार्गेण
च विसंयोगप्राप्तिकपाटं पिधीयते; वर्तमानीकरणात् ।
यदि पुनरिति विस्तरः । यदि पुनर्द्वितीयेनानन्तर्यमार्गेणैव दुःखैऽन्वयज्ञान-
क्षान्त्या सह विसंयोगप्राप्तिरुत्पद्यते । नैव दुःखे धर्मज्ञानमुत्पद्यते, यदनेन
कर्त्तव्यम् । तद् दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्त्यैव क्रियेतेत्यभिप्रायः । प्रहीणविचिकित्सं
ज्ञानं तत्रैवालम्बने कामावचरदुःखे प्रहीणविचिकित्सं ज्ञानं नोत्पन्नं स्यात् ।
तत्र हि दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिः सविचिकित्सैव वर्तते; विचिकित्साया अप्रहीण-
त्वात् । न च तत्र दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्तः प्रहीणविचिकित्सेति शक्यते
व्यवस्थापयितुम्; तद्विषयत्वात् ।
क्षान्तिभिरिति विस्तरः । क्षान्तिभिः क्लेशप्रहाणाद् योऽयं शास्त्रपाठः ।
१. प्रत्यन्तरयितुमशक्य०-का० ।

६३० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
इति चेत् ? न; क्षान्तीनां ज्ञानपरिवारत्वात् । राजपरिवारकृतस्य राजकृत-
व्यपदेशवत् ।
किं पुनः सर्वाणि षोडशचित्तानि सत्यदर्शनाद् दर्शनमार्गः ? नेत्याह ।
किं तर्हि ?
अदृष्टदृष्टेर्दृङ्मार्गस्तत्र पञ्चदश क्षणाः ॥ २८ ॥
दुःखधर्मज्ञानक्षान्तिमारभ्य यावत् मार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्तिरेते पञ्चदश क्षणा
दर्शनमार्गः । किं कारणम् ? अदृष्टसत्यदर्शनात् । षोडशे तु नास्त्यपूर्वं द्रव्यमिति
यथादृष्टाभ्यासनाद् भावनामार्ग एव ।
ननु च तेनाप्यदृष्टं पश्यति मार्गान्वयज्ञानक्षान्तिम्¹ । सत्यं प्रति चिन्ता,
नवसंयोजननिकायः । दुःखधर्मज्ञानप्रहातव्यः संयोजननिकायः, समुदयधर्म-
ज्ञानप्रहातव्यः, निरोधधर्मज्ञानप्रहातव्यः, मार्गधर्मज्ञानप्रहातव्यः, दुःखान्वय-
ज्ञानप्रहातव्यः, समुदयान्यवयज्ञानप्रहातव्यः, निरोधान्वयज्ञानप्रहातव्यः,
मार्गान्वयज्ञानप्रहातव्यः, भावनाप्रहातव्यश्च संयोजननिकाय इति ।
सूत्रेऽप्युक्तम्—“इति हि भिक्षवो ज्ञानवध्याः क्लेशाः । विद्युदुपमं चित्तम्”
इति । तस्य विरोधः । न हि तत्र क्षान्तिप्रहातव्यः संयोजननिकाय
इत्युक्तम् । न; क्षान्तीनामिति विस्तरः । नैतदेवम् । कस्मात् ? क्षान्तीनां
ज्ञानपरिवारत्वात् । क्षान्तयो ज्ञानस्य परिवारा इत्यर्थः । क्षान्तिप्रहातव्यः
संयोजननिकायो ज्ञानप्रहातव्य उच्यते । राजपरिवारकृतस्य राजकृतव्यपदेशवत् ।
यथा राजपरिवारकृतस्य कस्यचिदर्थस्य राजकृत इति व्यपदेशो भवति,
तद्वद् भावनाप्रहातव्यस्तु संयोजननिकायो ज्ञानप्रहातव्य एव । तत्र आनन्तर्य-
मार्गोऽपि ज्ञानस्वभाव इति । क्लेशप्रहाणे ह्यानन्तर्यमार्ग एव विशेषेणाधिक्रियते ।
अदृष्टसत्यदर्शनादिति । ज्ञानेन कथमदृष्टसत्यदर्शनं भवति ? तदप्यदृष्टे
सत्यान्तरे सति भवतीति दर्शनमार्गान्तरालवर्ति ज्ञानं दर्शनमार्गः पारम्पर्यमभि-
सन्धाय । तेनाप्यदृष्टमिव पश्यतीति । अथ वा—अदृष्टदृष्टेरदृष्टदर्शनात् ।
पञ्चदशक्षणा दर्शनमार्गो यावदस्य पुद्गलस्यादृष्टदर्शनं प्रवर्तते, तावदस्य क्षणा
दर्शनमार्गः । तस्य दृष्टेऽपि दुःखे अदृष्टदर्शनमस्य समुदये प्रवर्तत एवेत्याह—
भावनामार्ग एव । षोडशक्षण इति वाक्याध्याहारः ।
१. मार्गान्वय०—का० ।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६३१
न तु क्षणं प्रति। न हि क्षणेनादृष्टेन सत्यमदृष्टं भवति। यथा नैकलुङ्गेनालूनेन¹
केदारमलूनं भवति। फलत्वाददृष्टज्ञानषोडशाकारभावनावत् पूर्वमार्गविहानेः
प्राबन्धिकत्वाच्च मार्गान्वयज्ञानं भावनामार्गः।
ननु च तेनाप्यदृष्टं पश्यति, किं तददृष्टम् ? इत्याह - मार्गान्वयज्ञान-
क्षान्तिमिति। मार्गान्वयज्ञानक्षान्तिरात्मानं विरहय्य शेषमन्वयज्ञानपक्ष्यं
मार्गमालम्बते; स्वात्मनि वृत्तिविरोधात्। तेनोच्यते-मार्गान्वयज्ञानक्षान्तिम-
दृष्टां पश्यतीति। सत्यं प्रति चिन्तेति विस्तरः। सत्यं प्रति चिन्ता-दृष्टं न
दृश्यमिति। न तु क्षणं प्रति। दृष्टः क्षणो न वेति। कस्मात् ? पञ्चदशेन
क्षणेन यदन्वयज्ञानपक्षलक्षणं सत्यं दृष्टम्, तदेव षोडशेनापीति। नास्त्यपूर्व-
दृष्टसत्यदर्शनमिति। न षोडशक्षणो दर्शनमार्ग इति व्यवस्थाप्यते। न ह्येक-
क्षणेनादृष्टेन मार्गान्वयज्ञानक्षान्तिलक्षणेन सत्य तन्मार्गसत्यमदृष्टं भवति।
लौकिकं दृष्टान्तमाह - यथा नैकलुङ्गेन एकसस्यशलाकया दात्रेणालूनेन/च्छिन्नेन
केदारमलूनं भवति। किं तर्हि ? लूनमेवेत्यर्थः। तथा हि-केचित् प्रमादाद-
लूनेऽपि एकलुङ्गे वक्तारो भवन्ति - लूनमस्माभिः केदारमिति। फलत्वादिति
विस्तरः। फलत्वादित्यादिहेतुभिर्भावनामार्गमेव षोडशक्षण साधयति। भावना-
मार्गः षोडशः क्षणः; संस्कृतश्रामण्यफलत्वात्, सकृदागामिफलवत् यावदर्हत्त्व-
फलवद्वा। तथा भावितादृष्टज्ञानषोडशाकारत्वाद् विहीनाप्रतिपन्नमार्गत्वात्
प्राबन्धिकत्वाच्च। फलान्तरवदेव भावनामार्गः। षोडशे हि क्षणेऽष्टौ ज्ञानानि
भाव्यन्ते - दुःखे धर्मज्ञानम्, दुःखेऽन्वयज्ञानम्, यावन्मार्गेऽन्वयज्ञानमिति।
आकारा अपि षोडशानित्याद्या भाव्यन्ते। तद्देव च दर्शनमार्गेऽष्टज्ञानषोडशा-
कारभावना नास्ति। तत्र हि सभागज्ञानाकारभावनैव। “यथोत्पन्नानि भाव्यन्ते
क्षान्तिज्ञानानि दर्शने” (अभि० को० ७.२०) इति वचनात्। मार्गान्वयज्ञाने च
पूर्वमार्गस्य प्रतिपन्नकमार्गस्य विहानिः। न च दर्शनमार्गे पूर्वमार्गविहानिरिति।
प्राबन्धिकं चेदं मार्गान्वयज्ञानम्। न च दर्शनमार्गे क्षान्तिज्ञानं वा किञ्चित्
प्राबन्धिकमस्तीत्यतोऽपि मार्गान्वयज्ञानं भावनामार्गे इति।
इतरः प्रत्यवस्थानं करोति - दर्शनमार्गः षोडशः क्षणः; आवश्यकापरिहा-
णित्वात्, दुःखधर्मज्ञानक्षान्त्यादिवदिति। पूर्वपक्षं वा दूषयति - अनुमान-
पतितधर्मस्वरूपविपर्ययात्पक्षाद् बालोऽयं पक्ष इति। भावनामार्ग्वेऽपि साध्यमाने
तदपरिहाणित्वमनेनानुमानेनापततीति। तदिदमन्तर्नीतमभिसमीक्ष्य पुनराह-
१. नैकेन०-का०।