अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६१६
विहानिः । गुणविशेषकृता च सा । परिहीणोऽप्यूष्मगतलाभी नियतं परिनिर्वाण-
धर्मा भवति ।
मोक्षभागीयात् को विशेषः ? सत्यदर्शनासन्नतरत्वमसत्यन्तराये ॥ २२॥
मूर्धलाभी न मूलच्छित्,
परिहीणोऽपि मूर्धलाभो कुशलमूलानि न समुच्छिनत्ति । अपायांस्तु
यायादानन्तर्याण्यपि¹ कुर्यात् ।
क्षान्तिलाभ्यनपायगः ।
विहीनायामपिक्षान्तौ न पुनरपायान् याति; तद्भूमिककर्मक्लेशदूरीकरणात् ।
क्षान्तिलाभादेव हि गतियोन्युपपत्त्याश्रयाष्टमादिभवक्लेशानां केषांचिदनुत्पत्तिधर्मतां
प्रतिलभते । अपायगतीनामण्डजसंस्वेदजयोन्योरसंज्ञिसत्त्वोत्तरकुरुमहाब्रह्मोपपत्तीनां
षण्ढपण्डकोभयव्यञ्जनाश्रयाणामष्टमादिभवानां² दर्शनहेयक्लेशानां च । तां तु
यथायोगं मृद्वधिमात्रायां च । मृद्व्यामपायगतीनाम् । अधिमात्रायामितरेषाम् ।
निर्वेधभागीयानि त्रिगोत्राणि श्रावकादिगोत्रभेदात् । तत्र
शिष्यगोत्रानिवर्त्य द्वे बुद्धः स्यात्,
ऊष्मगतं मूर्धानं च श्रावकगोत्रादुत्पन्नं व्यावृत्य पुनर्बुद्धः स्यादित्यस्ति सम्भवः ।
परिहाणिस्तु दोषकृता । क्लेशकृतेत्यर्थः । नावश्यं विहानिरिति । सा हि
गुणकृतापि भवति, न केवलं दोषकृता । गुणकृता तद्यथा—दर्शनमार्गोत्पत्तौ
पृथग्जनत्वस्य विहानिः । दोषकृता तु तद्यथा—मिथ्यादृष्ट्या कुशलमूलविहानिः ।
प्रतिसन्धिचित्तेन वा केषाञ्चिद् धर्माणां विहानिरिति । तदेवं या परिहाणिः,
विहानिरपि सा । या तु विहानिः, नावश्यमसौ परिहाणिः । गुणविशेषेभ्य एव
हि परिहाणिरिति ॥ २२ ॥
अनुत्पत्तिधर्मतां प्रतिलभत इति । अपरिसंख्यानिरोधं तेषां गत्यादीनां
प्रतिलभत इत्यर्थः । तां तु यथायोगमिति । तां अनुत्पत्तिधर्मताम् । यथासम्भवं
मृद्व्यामधिमात्रायां च क्षान्तौ प्रतिलभत इति वर्तते । कथं कृत्वा ? मृद्व्यां
क्षान्त्यामपायगतीनामनुत्पत्तिधर्मतां प्रतिलभते । अधिमात्रायामण्डजसंस्वेदज-
१. पापादा०—का० । २. षण्ड०—का० ।