अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६१८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
मौलैस्तत्रैव सत्यदृक् ।
यो मौलध्यानभूमिकानि निर्वेधभागीयान्युत्पादयति स तत्रैव जन्मनि
सत्यान्यवश्यं पश्यति; तीव्रसंवेगात् ।
अपूर्वाप्तिर्विहीनेषु,
यदा विहीनेषु पुनर्लाभो भवत्यपूर्वाण्येव तदा लभ्यन्ते, न पूर्वं त्यक्तानि;
प्रतिमोक्षसंवरवदनुचितयत्नसाध्यत्वात् । सति प्रतिसीमादैशिके परेणोत्पादयति,
असति मूलादेव ।
एते पुनर्विहानि-परिहाणी किंस्वभावे ?
हानी द्वे असमन्वितिः ॥ २२ ॥
उभे अप्येते असमन्वागमस्वभावे । परिहाणिस्तु दोषकृता, नावश्यं ॰
आचार्यसङ्घभद्रेणापि दर्शितमेतत्—'ननु च पृथग्जनोऽपि यद्भूमिक-
निर्वेधभागीयलाभी भवति, तत ऊर्ध्वमुपपद्यमानो निर्वेधभागीयानि
विजह्यात्' इति । नास्त्येतत् ; निकायसभागत्यागादेव त्यक्तत्वात् । मरणभवा-
वस्थितो हि तानि त्यजति । अन्तराभवस्थितेन तु त्यक्तानि । अत ऊर्ध्वमुपपद्य-
मानस्य तन्नास्ति यद्विजह्यादिति । मृत्युर्वेत्युच्यत इति ॥ २१ ॥
प्रातिमोक्षसंवरवदिति । यथा प्रातिमोक्षसंवरस्त्यक्तः पुनरादीयमानोऽपूर्व
एव लभ्यते । कस्मात् ? अनुचितयत्नसाध्यत्वात् । अनुचितत्वात्, यत्न-
साध्यत्वाच्च । यस्मादनादिमतिसंसारे नोचितानि भवन्ति, आर्यमार्गपरिवार-
त्वात्; तस्मान्न वैराग्यलभ्यानि । यस्माद्यत्नसाध्यानि, तस्मान्न पूर्वंत्यक्तानि
लभ्यन्त इति । सति प्रतिसीमादैशिक इति । सीमा नाम मर्यादा, तस्या दैशिको
देशयिता प्रणिधिज्ञानलाभी । तस्मिन् सति लब्धविहीनात् परेणोत्पादयति ।
यदनुत्पादितम्, तदुत्पादयतीत्यर्थः । असति प्रतिसीमादैशिके मूलादेवोष्मगतात्
प्रभृतीत्यर्थः ।
एते पुनर्विहानिपरिहाणी इति । "भूमित्यागात् त्यजत्यार्यः" (अभि० को०
६.२१) इत्यादि वचनाद् विहानिरुक्ता । "आद्ये द्वे परिहाण्या च" (अभि०
को० ६.२२) इति वचनात् परिहाणिरप्युक्ता । तेनैते इति निर्दिशति ।
हानी इति । विहानि-परिहाण्योः सामान्यरूपपरिग्रहादुभयोर्ग्रहणम् ।