अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

अभिधर्मकोशम्
भाष्यस्फुटार्थासहितम्

The provided image is completely blank/white and does not contain any text to transcribe.

* ॐ नमो बुद्धाय *
अभिधर्मकोशम्
[ भाष्यसहितम् ]
प्रथमं कोशस्थानम्
( धातुनिर्देशः )
शास्त्रं प्रणेतुकामः स्वस्य शास्तृमाहात्म्यज्ञापनार्थं गुणाख्यानपूर्वकं तस्मै
नमस्कारमारभते—
* नमो मारबलप्रमथनाय १ *
.टार्था व्याख्या
महाबलो ज्ञानसमाधिदन्तो यः पञ्जरं जन्ममयं विदार्य ।
विवेश निर्वृत्यटवीं प्रशान्तां तं शास्तृनागं शिरसा नमामि ॥
परमार्थशास्त्रकृत्या कुर्वाणं शास्तृकृत्यमिव लोके ।
यं बुद्धिमतामग्र्यं द्वितीयमिव बुद्धमित्याहुः ॥
तेन वसुबन्धुनाम्ना भविष्य-परमार्थबन्धुना जगतः ।
अभिधर्मप्रत्यासः कृतोऽयमभिधर्मकोशाख्यः ॥
अभिधर्मभाष्यसागरसमुद्धृतस्यास्य शास्त्ररत्नस्य ।
व्याख्या मया कृतेयं यथार्थनामा स्फुटार्थेति ॥
गुणमति-वसुमित्राद्यैर्व्याख्याकारैः पदार्थविवृतिर्या ।
सुकृता साभिमता मे लिखिता च तथायमर्थ इति ॥
सिद्धान्तार्थापसृता क्वचित् क्वचिद् या तु तैः कृता व्याख्या ।
तामुद्धृत्य यथावद् विहितेह मयान्यथा व्याख्या ॥
अभिधर्मविभाषायां कृतश्रमा येऽभिधर्मकोशे च ।
प्रविचार्येतामियं तैर्व्याख्या युक्ता न वा युक्ता ॥
१. नमो रत्नत्रयाय—पाठ० ।

४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
यः सर्वथा सर्वहतान्धकारः
संसारपङ्काज् जगदुज्जहार ।
तस्मै नमस्कृत्य यथार्थशास्त्रे
शास्त्रं प्रवक्ष्याम्यभिधर्मकोशम् ॥ १ ॥
युक्ता चेद् ग्राह्येयम्, न चेदपोह्यान्यथा विधातव्या ।
न हि विषमेऽर्थे स्खलितुं न सम्भवेन्मादृशां बुद्धिः ॥
“यः सर्वथासर्वहतान्धकारः संसारपङ्काज्जगदुज्जहार ।
तस्मै नमस्कृत्य यथार्थशास्त्रे शास्त्रं प्रवक्ष्याम्यभिधर्मकोशम् ॥”
इत्यस्य श्लोकस्यार्थं विवृण्वान आचार्य आह—शास्त्रं प्रणेतुकामः स्वस्य
शास्तुर्माहात्म्यज्ञापनार्थं गुणाख्यानपूर्वकं तस्मै नमस्कारमारभत इति । शास्त्रम् =
अभिधर्मकोशम् । प्रणेतुकामः = कर्तुकामः । स्वस्य शास्तुः = आत्मीयस्य
शास्तुः । स हि भगवानाचार्यस्यात्मीयः शास्ता; तच्छासनप्रतिपन्नत्वात् ।
तेन वा शास्त्रा महाकरुणापरतन्त्रेण सकलो लोकः स्वत्वेन परिगृहीतः,
तस्मादाचार्यस्यापि स्वत्वेन गृहीतस्य स भगवान् स्वः शास्ता भवति ।
माहात्म्यज्ञापनार्थमिति । महात्मत्वं माहात्म्यम्=स्वपरार्थप्रतिपत्तिसम्पत्,
तज्ज्ञापनार्थम् = तदवबोधार्थम् । गुणाख्यानपूर्वकम्=गुणकथनपूर्वकम् । तस्मै
नमस्कारमारभते=तस्मै प्रणामं करोतीत्यर्थः ।
अतीतकालत्वाद् ‘आरब्धवान्’ इति वक्तव्ये वर्तमानकाले पदप्रयोगः,
अद्यापि नमस्कारारम्भाभिप्रायत्, शिष्यपरम्परया वा नमस्कारारम्भाविरा-
मात् । शब्दशास्त्रेऽपीदृश एव शब्दप्रयोगो दृश्यते—“अथ शब्दानुशासनम् ।
‘अथ’ इत्ययं शब्दोऽधिकारायर्थः प्रयुज्यते” ( पा० म० भा० १.१.१. ) इति ।
गुणाख्यानमात्रेण माहात्म्यावबोधः, न नमस्कारेणेति चेत्, न; तस्य
तत्सूचकत्वात् । नमस्कारेण हि माहात्म्यं सूच्यते । अथ वा—गुणाख्यानेनैव
माहात्म्यं ज्ञाप्यते, न नमस्कारेण; नमस्कारारम्भस्तु स्वपुण्यप्रसवार्थम्, सदा-
चारानुवृत्तिप्रदर्शनार्थं वा; ‘कृताभिमतदेवतापूजास्तुतिनमस्कारा हि सन्तः
क्रियामारभन्ते’ इति सतामाचारात् । तत्र माहात्म्यज्ञापनं किमर्थमिति ?
आचक्ष्महे—तद्गौरवोत्पादनार्थम् । गौरवोत्पादनं पुनस्तत्प्रवचनसत्कृत्यश्रव-
णार्थम् । सत्कृत्यश्रवणं क्रमेण श्रुत-चिन्ता-भावनामयप्रज्ञोत्पादनार्थम् ।
तदुत्पादनं क्लेशप्रहाणार्थम् । तत् पुनः सर्वदुःखोपशमलक्षणनिर्वाणप्रापणार्थमिति
प्रयोजननिष्ठा ।
माहात्म्यज्ञापनं त्वेकमाचार्येण प्रयोजनमुक्तम्ः साक्षात् प्रयोजनत्वात् ।
तदितराणि त्वभ्यूहितुं शक्यानीति नोक्तानि ।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ५
य इति बुद्धं भगवन्तमधिकृत्याह। हतमस्यान्धकारमनेन वेति हतान्धकारः,
सर्वेण प्रकारेण सर्वस्मिन् हतान्धकारः सर्वथासर्वहतान्धकारः । अज्ञानं हि
य इति बुद्धं भगवन्तमधिकृत्याह इति। सामान्यशब्दोऽपि यच्छब्दो विहित-
विशेषणत्वाद्विशेषवृत्तिर्भवति, तद्यथा—य एषां ब्राह्मणानां गौरः शुक्लवासाः
स देवशर्मेति, तद्वदिहापि “यः सर्वथासर्वहतान्धकारः संसारपङ्काज्जगदुज्जहार,
तस्मै नमस्कृत्य” इति बुद्ध एव भगवति यच्छब्दो वर्तते। न हि बुद्धादन्य एवं-
गुणविशिष्टः संभवतीत्यतो व्याचष्टे—'य इति बुद्धं भगवन्तमधिकृत्याह' इति ।
बुद्ध इति कर्तरि क्तविधानम्। बुद्धेर्विकसनाद् बुद्धः, विबुद्ध इत्यर्थः ।
विबुद्धं पद्ममिति यथा। अथ वा-अविद्या-निद्राद्वयापगमाद् बुद्धः, प्रबुद्ध इत्यर्थः ।
प्रबुद्धपुरुष इति यथा ।
कर्मकर्तरि क्तविधानमित्यपरे। स्वयं बुध्यत इति बुद्ध इत्यर्थः ।
कर्मण्यपि क्तविधानमप्यदोषं पश्यामः । सर्वगुणसम्पत्सम्पन्नतया सर्वदोष-
विनिर्मुक्ततया च बुद्धैरन्यैर्वा बुद्धो ज्ञात इत्यर्थः ।
'भगवन्तम्' इति द्वितीयपदोपादानमनादरसम्भावनानिवृत्त्यर्थम् । निरुप-
पदानामभिधानानां हि लोकेऽनादरो दृश्यते—देवदत्तः, दत्त इति । विनय-
विभाषाकारास्तु चतुष्कोटिकं कुर्वन्ति—१. अस्ति बुद्धो न भगवान्; प्रत्येक-
बुद्धः स्वयम्भूत्वाद् बुद्ध इति शक्यते वक्तुम्, न तु भगवान्, अपरिपूर्णदानादि-
सम्भारत्वात्; यो हि माहात्म्यवान् स भगवानुच्यते। २. अस्ति भगवान्न
बुद्धश्चरमभविको बोधिसत्त्वः; परिपूर्णदानादिपारमितत्वाद्, अनभिसम्बुद्धत्वाच्च,
३. अस्त्युभयथा बुद्धो भगवान्; ४. अस्ति नोभयथा—एतानाकारान् स्थाप-
यित्वेति । अतो बुद्धं भगवन्तमित्युभयविशेषणम् ।
हतमस्यान्धकारमनेन वेति हतान्धकारः । षष्ठीबहुव्रीहौ मार्गेण हतमिति
कर्तृभूतो मार्गोऽध्याहार्यः । तृतीयाबहुव्रीहौ तु मार्गेणेति करणमध्याहार्यम् ।
अपर आह—विग्रहद्वयप्रदर्शनम् “हन हिंसागत्योः” (द्र०-मा० धा० २.२)
इति हन्त्यर्थद्वयपरिग्रहार्थम् । यदा हतमस्यान्धकारमिति विग्रहस्तदा गत्यर्थो
हन्तिर्गृह्यते, गतमस्यान्धकारमित्यर्थः । यदा पुनस्तृतीयाबहुव्रीहिस्तदा
हिंसार्थो हन्तिर्गृह्यते, हिंसितमनेनान्धकारमित्यर्थः । एवमुत्तरयोः पदयोरेक-
पद्यं कृत्वा पश्चात् सप्तमीतत्पुरुषं करोति—सर्वस्मिन् हतान्धकारः सर्वहतान्ध-
कार इति । तथा च सति हतशब्दोऽत्र न पूर्वं निपतति ।
सप्तमीसमासस्त्विह केन लक्षणेन भवतीति चिन्त्यम् । “सप्तमी शौण्डैः”
(पा० सू० २.१.१०) इति समासः । हतान्धकारशब्दः शौण्डादिषु पठ्यते ।

६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
भूतार्थदर्शनप्रतिबन्धादन्धकारम्, तच्च भगवतो बुद्धस्य प्रतिपक्षलाभेनात्यन्तं
सर्वथा सर्वत्र ज्ञेये पुनरनुत्पत्तिधर्मत्वादद्धतम् ; अतोऽसौ सर्वथासर्वहतान्धकारः ।
प्रत्येकबुद्धश्रावका अपि कामं सर्वत्र हतान्धकाराः, क्लिष्टसम्मोहात्यन्तविगमात्, न
शौण्डादीनामाकृतीकृतत्वात् तत्रास्यानुप्रवेशोऽवगन्तव्यः । "सप्तमी" इति
योगविभागाद् वा । उत्सर्गेण वा समासः । "सह सुपा" (पा० सू० २.१.४)
इति सुबिति वर्तमाने सुबन्तं सुबन्तेन सह समस्यते यथेष्टमिति । "अकृतलक्षणो
वा तत्पुरुषो मयूरव्यंसकादिषु द्रष्टव्यः" (पा० सू० २.१.७२) इत्यनेन वा ।
कथमुपसर्जनीभूतमन्धकारं सर्वस्मिन्नित्यनेनाभिसम्बध्यते ? सत्यम्; नान्धकार-
मनेनाभिसम्बध्यते, अन्धकारघातस्त्वेनेनाभिसम्बध्यते । येन ह्यन्धकारघातेन
योगाद् भगवान् हतान्धकारः, स तस्यान्धकारघातः सर्वाधारोऽवगन्तव्यः,
यथा—अक्षेषु धूर्त इति, येन धौर्त्यलक्षणेन गुणेन योगादसौ धूर्तः सोऽक्षाधारः;
एवमिहाप्यवगन्तव्यम् ।
अन्यथापि चेह सम्भवन्तं समासं पश्यामः । सर्वस्मिन् हतं सर्वहतुम्,
सर्वेण प्रकारेण सर्वहतं सर्वथासर्वहतम्, सर्वथासर्वहतमन्धकारमनेनेति, अनेन
वेति सर्वथासर्वहतान्धकारः । एवं हतशब्दस्यान्धकारेण सामानाधिकरण्यम्,
न च पूर्वनिपात इति । सर्वेण प्रकारेणेति । क्लिष्टाक्लिष्टान्धकारविगमतः ।
सर्वस्मिन् ज्ञेये द्वादशायतनलक्षणे । "सर्वं सर्वमिति ब्राह्मण यावदेव द्वादशा-
यतनानि" ( ) इति सूत्रे वचनात् ।
किमत्र शार्वरं तमोऽन्धकारशब्देनोच्यते ? नेत्याह—अज्ञानं हि भूतार्थ-
दर्शनप्रतिबन्धादन्धकारम् इत्यवगन्तव्यम् । अन्धकारशब्दो हि नैशे तमसि
प्रसिद्धः । अन्धमिव जनं करोतीत्यन्धकारः; सद्भूतार्थावभासनप्रति-
बन्धात् तत्साधर्म्यादज्ञानमप्यन्धकाराख्यां लभते; भूतार्थद्योत्यादिसत्यदर्शनप्रति-
बन्धात् । तच्च इति तदज्ञानम् । प्रतिपक्षलाभेनेत्यार्यमार्गालाभेन । विपक्षः=
क्लेशः, विपक्षप्रतिघाताय पक्षः प्रतिपक्ष इति कृत्वा । अथ वा—ज्ञानमना-
स्रवमज्ञानप्रतिपक्षः, तस्य लाभेन । अत्यन्तं सर्वथा । सर्वत्र ज्ञेये पुनरनुत्पत्ति-
धर्मत्वादद्धतम्, असमुदाचारप्रहाणीकृतमित्यर्थः । अतोऽसौ इति, भगवान् । प्रत्येक-
बुद्धश्रावका अपि । अभ्यर्हितत्वात् प्रत्येकबुद्धशब्दः पूर्वनिपातः । कामम् इत्यनु-
ज्ञायाम् । न तु सर्वथा इति अक्लिष्टसम्मोहानत्यन्तविगमात् ।
ननु च सर्वं सास्रववस्तु श्रावकप्रत्येकबुद्धानामपि बुद्धवत् प्रहीणम्, किमिद-
मुच्यते— तेषामत्यन्तविगम इति, तथा ह्युक्तम्—"नाहमेकधर्म-
मप्यनभिज्ञायापरिज्ञाय दुःखस्यान्तक्रियां वदामि" ( ) इति तथा

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ७
तु सर्वथा; तथा हि एषां बुद्धधर्मेष्वतिविप्रकृष्टदेशकालेषु चार्थेषु १ अनन्तप्रभेदेषु
च १ भवत्येवाक्लिष्टमज्ञानम् ।
“नाहमेकधर्ममप्यपरिज्ञायाप्रहाय दुःखस्यान्तक्रियां वदामि” (
इति, तस्माच्छ्रावकप्रत्येकबुद्धानामपि तदक्लिष्टमज्ञानं चक्षुरादिवच्छन्दराग-
प्रहाणात् प्रहीणमेव, अन्यथा हि श्रावकप्रत्येकबुद्धानां दुःखान्तक्रिया न भवेत् ?
सत्यम्; अस्त्येतदेवम्, प्रहीणमेव तेषां क्लिष्टवदक्लिष्टमप्यज्ञानम् । तत्तु तेषां
चक्षुरादिवत् प्रहीणमपि समुदाचरति । बुद्धस्य तु प्रहीणं सन्न समुदाचरति ।
अत एव च विशेषितम्—‘पुनरनुत्पत्तिधर्मत्वादुद्धतम्’ इति । अन्यथा ‘तत् सर्वथा
सर्वत्र ज्ञेये प्रहीणम्’ इत्येवावक्ष्यत् ।
ये तु व्याचक्षते—‘श्रावकप्रत्येकबुद्धानां क्लिष्टसम्मोहमात्रविगमात् संक्लेश-
विनिवृत्तिः’ इति, तदपव्याख्यानमेषां यथोक्तमिति प्रत्याचक्ष्यते ।
तथा ह्येषामिति २ विस्तरः—तथा हीति, यस्मादित्यर्थः । अथ वा—तथेति
यथा न सर्वथा तथेति । हिशब्दो हेतौ । एषामिति श्रावकप्रत्येकबुद्धानाम् ।
बुद्धधर्मेषु आवेणिकादिषु । अतिविप्रकृष्टदेशकालेषु चार्थेषु । अतिविप्रकृष्टदेशेषु,
अतिविप्रकृष्टकालेषु च । अनन्तप्रभेदेषु च अबुद्धधर्मस्वभावेष्वपि रूपादिष्वर्थेषु ।
भवत्येवाक्लिष्टमज्ञानम् । समुदाचरत्येव तदित्यर्थः । तत्र ये बुद्धधर्मा आवेणि-
कादयस्तेषु स्वभावपरमसूक्ष्मगम्भीरत्वाद् बुद्धादन्येषामज्ञानम् । यथोक्तम्—
“जानीषे त्वं शारिपुत्र, तथागतस्य शीलस्कन्धं समाधिस्कन्धं प्रज्ञास्कन्धं विमुक्ति-
ज्ञानदर्शनस्कन्धम् ?” इति भगवता पृष्टेन स्थविरशारद्वतीपुत्रेणोक्तम्—“नो हीदं
भगवन्” ( •) इति । ये त्वन्येऽर्था रूपिणः परमाणुसञ्चितास्तेऽतिविप्र-
कृष्टदेशा यदि भवन्ति, येऽप्यविज्ञप्तिरूपिणस्तेऽपि यद्यतिविप्रकृष्टदेशाधारत्वादति-
विप्रकृष्टदेशा भवन्ति, तेष्वपि तेषामज्ञानम्; अनेकलोकधात्वन्तरितदेशत्वात् ।
श्रूयते हि स्थविरमौद्गल्यायनस्यातिविप्रकृष्टदेशमरीचिलोकधातुजातस्वमातृदेशा-
परिज्ञानम् । अतिविप्रकृष्टकालेष्वप्यतीतेष्वनागतेषु वा तेष्वर्थेष्वतिबहुकल्पान्त-
रान्तरितविनाशप्रादुर्भावत्वात् तेषां भवत्येवाज्ञानम् । श्रूयते हि स्थविरशारिपुत्रेण
मोक्षभागीयकुशलमूलादर्शनात् प्रव्रज्यापेक्ष्यपुरुषप्रत्याख्यानम् । भगवता तु
तस्य मोक्षभागीयं दृष्टम् । उक्तं च—
“मोक्षबीजमहं ह्यस्य सुसूक्ष्ममुपलक्षये ।
धातुपाषाणविवरे निलीनमिव काञ्चनम्” ॥ ( ) इति ।
१-१. अर्थेषु चानन्तप्रभेदेषु—का० ।
२. इतिशब्दोऽत्र ‘इत्यस्य प्रकरणस्य’ इत्यर्थे ज्ञेयः ; एवमुपर्यपि एतादृक्षु स्थलेषु ।

· ८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-

इत्यात्महितप्रतिपत्तिसम्पदा संस्तुत्य पुनस्तमेव भगवन्तं परहितप्रतिपत्ति-
सम्पदा संस्तौति—संसारपङ्काज्जगदुज्जहारेति । संसारो हि जगदासङ्ग-
स्थानत्वाद् दुरुत्तरत्वाच्च पङ्कभूतः, तत्रावमग्नं जगदत्राणमनुकम्पमानो भगवान्
सद्धर्मदेशनाहस्तप्रदानैर्यथाभव्यमभ्युद्धृतवान् इति य एवमात्मपरहितप्रतिपत्तिसम्पदा
स च पुरुषः प्रत्राजित इति ! 'अनन्तप्रभेदेषु' इति, धातुगतियोन्युपपत्त्यादि-
प्रभेदेन दुर्बोधेष्वर्थेषु, तेषामज्ञानं भवत्येव ! तथा ह्याह—
'सर्वकारं कारणमेकस्य मयूरचन्द्रकस्यापि ।
नासर्वज्ञेयं ज्ञेयं सर्वज्ञज्ञानबलं हि तज्ज्ञानम्' ॥ ( ) इति ।
तान्येतानि चत्वार्यज्ञानकारणानि भवन्ति । तेषां क्वचिदेकम्, क्वचिद् द्वे,
क्वचित् त्रीणि, क्वांचेच्चत्वारीति सम्भवतो योज्यानि ।
इत्यात्महितप्रतिपत्तिसम्पद् इति विस्तरः—आत्महिताय प्रतिपत्तिरात्म-
प्रतिपत्तिः, आत्महितप्रतिपत्तेः सम्पदामहितप्रतिपत्तिसम्पत्, फलनिष्पत्ति-
रित्यर्थः । सा चेयं सम्पद् ज्ञानप्रहाणसम्पत्स्वभावा वेदितव्या । परहितप्रति-
पत्तिसम्पद् अपि तयैव वचनीया ।
अपरे व्याचक्षते—आत्महितप्रतिपत्तिः=आत्महितप्रतिपादनम्, आत्माहंतो-
पग्रह इत्यर्थः, तस्याः सम्पद् आत्महितप्रतिपत्तिसम्पत् । एवं परहितप्रतिपत्ति-
सम्पपि व्याख्येया ।
सा पुनः सर्वदुःखोपशमनिर्वाणपरिप्रापणस्वभावा; “संसारपङ्काज्जगदुज्ज-
हार” इति वचनात् । संसरणं संसारः = आजवञ्जीवीभावः, जन्ममरणपरम्परे-
त्यर्थः । अथ वा—संसरन्त्यस्मिन् सत्त्वा इति संसारः=त्रैधातुकम् । संसारः पङ्क
इव संसारपङ्कः, पङ्कसाधर्म्यात् । अत आह—संसारो हि जगदासङ्गस्थान-
त्वाद् दुरुत्तरत्वाच्च पङ्कभूत इति । पङ्को हि लोकेऽवसादात्मकत्वादासङ्गस्य
स्थानम्, अत एव च दुरुत्तरः । चञ्चलत्वाद् वा पराश्रयोत्तरणीयत्वाद् वा
दुस्तरः । संसारोऽपि हि तृष्णाभिष्यन्दितत्वादासङ्गस्थानम्, दुरुत्तरश्च दृष्टिवि-
चिकित्साविष्यन्दितेन । बुद्धापाश्रयोत्तरणीयत्वेन वा दुरुत्तरः । तत्रावमग्नं तादा-
त्म्यानुप्रवेशतः, समुदायावयवरूपतो वा । जगत् सत्त्वलोकः । अत्राणम् अना-
क्रन्दम् । अनुकम्पमानः करुणायमानो भगवान् । सद्धर्मदेशनाहस्तप्रदानैः । सद्धर्म
देशनेव हस्ताः, तेषां प्रदानानि, उत्तारणीयबहुत्वाद् बहुवचनम्, तैः । यथा-
भव्यमभ्युद्धृतवान् । यथाभव्यमित्यनुच्यमानमपि गम्यते; लोके तथा दृष्टत्वात् ।
तद्यथा—'ब्राह्मणानानीय भोजयामास' इत्युक्ते, ये तत्र भोजयितुं शक्ता ग्रामे
नगरे वा सन्निहितास्तानेव भोजयामासेति गम्यते; सर्वलोकब्राह्मणानां भोज-

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ९
युक्तस्तस्मै नमस्कृत्येति शिरसा प्रणिपत्य । यथार्थम् = अविपरीतं शास्तीति
यितुमशक्यत्वात् । एवमिहापि यो जनो भव्योऽभ्युद्धर्तुम्, तमेवाभ्युदधृतवा-
निति । अतो यथाभव्यमिति व्याचष्टे ।
“तस्मै नमस्कृत्य” इति शिरसा प्रणिपत्य । क्रियास्पदीभूतत्वान्नमहशब्दस्य
प्रणिपत्यार्थो नमस्कृत्यशब्दो भवति । प्रणिपातश्च लोके शिरसा प्रतीत इति
‘शिरसा’ इत्याह । वाङ्मनोनमस्कारोऽप्यत्रानुक्तसिद्धो गुणव्याख्यानपूर्वकत्वान्मन्-
स्कर्मपूर्वकत्वाच्च कायकर्मणः ।
‘तस्मै’ इति किल्लक्षणेयं चतुर्थी ? अत्र बहवो व्याख्यानकारा मुह्यन्ति ।
आचार्यगुणमतिः, तच्छिष्यश्चाचार्यवसुमित्र आहतुः—“नमःशब्दयोगे
चतुर्थी—‘नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च’” ( पा० सू० २.३.१६ ) इति,
तदेतदयुक्तम्; स्वतन्त्रस्य नमःशब्दस्य योगे सा चतुर्थी भवति, अस्वतन्त्रश्चायं
नमःशब्दः; क्रियास्पदीभूतत्वात् । अत एव चानेनैवाचार्येण व्याख्यायुक्तौ
“नमस्कृत्य मुनिं मूर्ध्ना” इति कर्मलक्षणा द्वितीया प्रयुक्ता । तस्मान्न नमः-
शब्दयोगे चतुर्थीति ।
द्वितीयायाः स्थाने चतुर्थी प्रयुक्तेत्यपरे; तदिदमेषामिच्छामात्रम्, न हि
लक्षणमस्यास्तीति ।
केन तर्हीयं चतुर्थी ? सम्प्रदानलक्षणेयं चतुर्थीति व्याचक्ष्महे । कथं
सम्प्रदानसंज्ञा ? “कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम्” ( पा० सू० १.४.३२ )
इति चूर्णिकारेण कर्मशब्द उभयथा वर्ण्यते—पारिभाषिकं कर्म, लौकिकं
चेति । तत्र यदा “कर्तुरीप्सिततमं कर्म” ( पा० सू० १.४.४९ ) इति
पारिभाषिकं कर्माश्रीयते, तदा कर्तुरीप्सिततमेन यमभिप्रैति स सम्प्रदानसंज्ञो
भवति—ब्राह्मणाय गां प्रयच्छतीत्येतत् सिद्धं भवति । यदा तु कर्म क्रियेति
लौकिकं कर्माश्रीयते, तदा क्रियया यमभिप्रैति स सम्प्रदानसंज्ञो भवतीति,
तदेतत् सिद्धं भवति—युद्धाय संनह्यति, पत्ये शेत इति । संनहनक्रियया
युद्धमभिप्रैति कर्ता, शयनक्रियया पतिमिति युद्धादीनां सम्प्रदानसंज्ञा सिद्धा
भवति । तथेहापि नमस्कारक्रियया शास्तारमभिप्रैत्याचार्यः, तस्माच्छास्तारि
सम्प्रदानसंज्ञा । सम्प्रदानसंज्ञायां सत्यां “सम्प्रदाने चतुर्थी” (पा० सू० २.३.१३)
इति चतुर्थी भवति । एवं च कृत्वा—
“पूर्वं प्रणम्य वदतां प्रवराय शास्त्रे” ( )
“प्रमाणभूताय जगद्धितैषिणे
प्रणम्य शास्त्रे सुगताय तायिने” ( प्र० समु० १.१. )

· ८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
इत्यात्महितप्रतिपत्तिसम्पदा संस्तुत्य पुनस्तमेव भगवन्तं परहितप्रतिपत्ति-
सम्पदा संस्तौति—संसारपङ्काज्जगदुज्जहारेति । संसारो हि जगदासङ्ग-
स्थानत्वाद् दुरुत्तरत्वाच्च पङ्कभूतः, तत्रावमग्नं जगदत्राणमनुकम्पमानो भगवान्
सद्धर्मदेशनाहस्तप्रदानैर्यथाभव्यमभ्युद्धृतवान् इति य एवमात्मपरहितप्रतिपत्तिसम्पदा
स च पुरुषः प्रत्राजित इति ! ‘अनन्तभेदेषु’ इति, ऋतुगतियोन्युपपत्त्यादि-
प्रभेदेन दुर्बोधेष्वर्थेषु, तेषामज्ञानं भवत्येव ! तथा ह्याह—
“सर्वकारं कारणमेकस्य मयूरचन्द्रकस्यापि ।
नासर्वज्ञैर्ज्ञेयं सर्वज्ञानबलं हि तज्ज्ञानम्” ॥ ( ) इति ।
तान्येतानि चत्वार्यज्ञानकारणानि भवन्ति । तेषां क्वचिदेकम्, क्वचिद् द्वे,
क्वचित् त्रीणि, क्वाचेच्चत्वारीति सम्भवतो योज्यानि ।
इत्यात्महितप्रतिपत्तिसम्पद् इति विस्तरः—आत्महिताय प्रतिपत्तिरात्म-
प्रतिपत्तिः, आत्महितप्रतिपत्तेः सम्पदामहितप्रतिपत्तिसम्पत्, फलनिष्पत्ति-
रित्यर्थः । सा चेयं सम्पद् ज्ञानप्रहाणसम्पत्स्वभावा वेदितव्या । परहितप्रति-
पत्तिसम्पद् अपि तथैव वचनीया ।
अपरे व्याचक्षते—आत्महितप्रतिपत्तिः=आत्महितप्रतिपादनम्, आत्महितो-
पग्रह इत्यर्थः, तस्याः सम्पद् आत्महितप्रतिपत्तिसम्पत् । एवं परहितप्रतिपत्ति-
सम्पदपि व्याख्येया ।
सा पुनः सर्वदुःखोपशमनिर्वाणपरिप्रापणस्वभावा; “संसारपङ्काज्जगदुज्ज-
हार” इति वचनात् । संसरणं संसारः = आजवञ्जीभावः, जन्ममरणपरम्परे-
त्यर्थः । अथ वा—संसरन्त्यस्मिन् सत्त्वा इति संसारः=त्रैधातुकम् । संसारः पङ्क
इव संसारपङ्कः; पङ्कसाधर्म्यात् । अत आह—संसारो हि जगदासङ्गस्थान-
त्वाद् दुरुत्तरत्वाच्च पङ्कभूत इति । पङ्को हि लोकेऽवसादात्मकत्वादासङ्गस्य
स्थानम्, अत एव च दुरुत्तरः । चञ्चलत्वाद् वा पराश्रयोत्तरणीयत्वाद् वा
दुरुत्तरः । संसारोऽपि हि तृष्णाभिष्यन्दितत्वादासङ्गस्थानम्, दुरुत्तरश्च दृष्टिवि-
चिकित्साविषन्दितेन । बुद्धापाश्रयोत्तरणीयत्वेन वा दुरुत्तरः । तत्रावमग्नं तादा-
त्म्यानुप्रवेशतः, समुदायावयवरूपतो वा । जगत् सत्त्वलोकः । अत्राणम् अना-
क्रन्दम् । अनुकम्पमानः करुणायमानो भगवान् । सद्धर्मदेशनाहस्तप्रदानैः । सद्धर्म
देशनेव हस्ताः, तेषां प्रदानानि, उत्तारणीयबहुत्वाद् बहुवचनम्, तैः । यथा-
भव्यमभ्युद्धृतवान् । यथाभव्यमित्यनुच्यमानमपि गम्यते; लोके तथा दृष्टत्वात् ।
तद्यथा—‘ब्राह्मणानानीय भोजयामास’ इत्युक्ते, ये तत्र भोजयितुं शक्ता ग्रामे
नगरे वा सन्निहितास्तानेव भोजयामासेति गम्यते; सर्वलोकब्राह्मणानां भोज-

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ९
युक्तस्तस्मै नमस्कृत्येति शिरसा प्रणिपत्य । यथार्थम् = अविपरीतं शास्तीति
यितुमशक्यत्वात् । एवमिहापि यो जनो भव्योऽभ्युद्धर्तुम्, तमेवाभ्युद्धृतवा-
निति । अतो यथाभव्यमिति व्याचष्टे ।
“तस्मै नमस्कृत्य” इति शिरसा प्रणिपत्य । क्रियास्पदीभूतत्वान्न नमःशब्दस्य
प्रणिपत्यार्थो नमस्कृत्यशब्दो भवति । प्रणिपातश्च लोके शिरसा प्रतीत इति
'शिरसा' इत्याह । वाङ्मनोनमस्कारोऽप्यत्रानुक्तसिद्धो गुणाख्यानपूर्वकत्वान्मन-
स्कर्मपूर्वकत्वाच्च कायकर्मणः ।
'तस्मै' इति किंलक्षणेयं चतुर्थी ? अत्र बहवो व्याख्यानकारा मुह्यन्ति ।
आचार्यगुणमति , तच्छिष्यश्चाचार्यवसुमित्र आहतुः—“नमःशब्दयोगे
चतुर्थी—'नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च" ( पा० सू० २.३.१६ ) इति,
तदेतदयुक्तम्; स्वतन्त्रस्य नमःशब्दस्य योगे सा चतुर्थी भवति, अस्वतन्त्रश्चायं
नमःशब्दः; क्रियास्पदीभूतत्वात् । अत एव चानेनैवाचार्येण व्याख्यायुक्तौ
“नमस्कृत्य मुनिं मूर्ध्ना" इति कर्मलक्षणा द्वितीया प्रयुक्ता । तस्मान्न नमः-
शब्दयोगे चतुर्थीति ।
द्वितीयायाः स्थाने चतुर्थी प्रयुक्तेत्यपरे; तदिदमेषामिच्छामात्रम्, न हि
लक्षणमस्यास्तीति ।
केन तहींयं चतुर्थी ? सम्प्रदानलक्षणेयं चतुर्थीति व्याचक्ष्महे । कथं
सम्प्रदानसंज्ञा ? “कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम्" ( पा० सू० १.४.३२ )
इति चूर्णिकारेण कर्मशब्द उभयथा वर्ण्यते—पारिभाषिकं कर्म, लौकिकं
चेति । तत्र यदा “कर्त्तुरीप्सिततमं कर्म" ( पा० सू० १.४.४९ ) इति
पारिभाषिकं कर्माश्रीयते, तदा कर्तुरीप्सिततमेन यमभिप्रैति स सम्प्रदानसंज्ञो
भवति—ब्राह्मणाय गां प्रयच्छतीत्येतत् सिद्धं भवति । यदा तु कर्म क्रियेति
लौकिकं कर्माश्रीयते, तदा क्रियया यमभिप्रैति स सम्प्रदानसंज्ञो भवतीति,
तदेतत् सिद्धं भवति—युद्धाय संनह्यति, पत्ये शेत इति । संनहनक्रियया
युद्धमभिप्रैति कर्ता, शयनक्रियया पतिमिति युद्धादीनां सम्प्रदानसंज्ञा सिद्धा
भवति । तथेहापि नमस्कारक्रियया शास्तारमभिप्रैत्याचार्यः, तस्माच्छास्तरि
सम्प्रदानसंज्ञा । सम्प्रदानसंज्ञायां सत्यां “सम्प्रदाने चतुर्थी" (पा० सू० २.३.१३)
इति चतुर्थी भवति । एवं च कृत्वा—
“पूर्वं प्रणम्य वदतां प्रवराय शास्त्रे" ( )
“प्रमाणभूताय जगद्धितैषिणे
प्रणम्य शास्त्वे सुगताय तायिने" ( प्र० समु० १.१. )

१० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
यथार्थशास्ता । अनेन परहितप्रतिपत्त्युपायमस्याविष्करोति । यथाभूतशासना-
च्छास्ता भवन्सौ संसारपङ्काज्जगदुज्जहार, न त्वृद्धिवरप्रदानप्रभावेनेति ।
तस्मै नमस्कृत्य किं करिष्यति १ ? इत्याह—शास्त्रं प्रवक्ष्यामि । शिष्य-
शासनाच्छास्त्रम् ।
इत्येवमादीनि काव्यशास्त्रान्तरोक्तानि शब्दरूपाणि सुनीतानि भवन्ति ।
यदि र्तार्ह सम्प्रदानसंज्ञेवेष्यते, 'नमस्कृत्य मुनिं मूर्ध्ना' इत्यत्र द्वितीया न
प्राप्नोति ? नैष दोषः; विवक्षातः कारकाणि भवन्ति । यदा कर्मविवक्षा तदा
द्वितीया, यदा सम्प्रदानविवक्षा तदा चतुर्थी—इत्युभयमपि सिद्धं भवति ।
“यथार्थशास्ते” इति शास्त्यौणादिकः शब्दः “तृन्तृचौ शंसिक्षदादिभ्यः
संज्ञायां चानिटौ” (उ० २.९३) इति तृन्प्रत्ययान्तोऽनिट् शास्तेति भवति ।
ननु च संज्ञायां शास्तेति भवति, न चेयं संज्ञा ? संज्ञैवेयम् । द्विविधा हि
संज्ञा—विशेषसंज्ञा, सामान्यसंज्ञा च । विशेषसंज्ञा—देवदत्तः, यज्ञदत्त इति ।
सामान्यसंज्ञा—माता, पितेत्येवमादिका । मात्रादयोऽपि हि तत्र संज्ञायामेव
निपात्यन्ते—"नप्तृनेष्टृत्वष्टृक्षत्तृहोतृपोतृभ्रातृजामातृमातृपितृदुहितृ” (उ० २.९४)
इति । तेन यथा सर्वासां मातृणामियं संज्ञा मातेति, सर्वेषां च पितॄणां पितेति,
एवं सर्वेषां च शास्तॄणामियं संज्ञा—शास्तेति । स तु शास्ता द्विविधो भवति—
अयथार्थः, यथार्थश्च । अयथार्थश्च पूरणादिः, यथार्थश्च तथागत इति । अतो
विशिनष्टि—यथार्थमविपरीतं शास्तीति यथार्थशास्ता । एतच्च विशेषणं परहित-
प्रतिपत्त्युपायसूचनार्थम् । अत एवाह-
वमादि । न त्वृद्धिवरप्रदानप्रभावेण इति । प्रभावशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते—
ऋद्धिप्रभावेण, वरप्रदानप्रभावेनेति । ऋद्धिप्रभावस्तद्यथा—विष्णोर्विश्वरूप-
सन्दर्शनम् । वरप्रदानप्रभावस्तद्यथा—महेश्वरो वरं प्रयच्छतीति प्रवादः ।
अथ वा त्रिपदो द्वन्द्वः—ऋद्धिश्च वरप्रदानं च प्रभावश्चेति । प्रभावः=शक्ति-
विशेषः । ननु च बुद्धा अपि कदाचिद् ऋद्धिप्रातिहार्यं विनेयानामुपदर्शयन्ति ?
अस्त्येतदेवम्, अपि त्वावर्जनमात्रं तु तेषाम् । अनुशासनीप्रातिहार्येण तु रागादि-
प्रतिपक्षभावनाक्रमेण संसारोत्तरणं भवति ।
किं करिष्यतीति प्रश्नः । नमस्कृत्येति क्त्वाविधेः क्रियान्तरापेक्षत्वात् ।
समानकर्तृकयोर्हि पूर्वकाले क्त्वाविधिर्भवति २ ।
“शास्त्रं प्रवक्ष्यामि” इति । अर्थविशेषाभिद्योतको नामसमूहः=शास्त्रम् ।
१. करिष्यामि—का० । २. द्र०—पा० सू० ७.१.३७ ।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ११
किं१ शास्त्रम् ? इत्याह—अभिधर्मकोशम् ॥ १ ॥
कोऽयमभिधर्मो नाम ?
प्रज्ञाऽमला सानुचराऽभिधर्मः
तत्र प्रज्ञा धर्मप्रविचयः । अमलेति अनास्रवा । सानुचरेति सपरिवारा ।
एवमनास्रवः पञ्चस्कन्धकोऽभिधर्म इत्युक्तं भवति । एष तावत् पारमार्थिको-
ऽभिधर्मः ।
साङ्केतिकस्तु—
क्षणिकत्वात् समूहानुपपत्तिरिति चेत्, न; तद्ग्राहकबुद्धिरूपसमूहकल्पनात् ।
शिष्यशासनाच्छास्त्रम् इति । किं शास्त्रम् इति । किं नामधेयमित्यभिप्रायः ।
अभिधर्मकोशम् इति । अस्य निर्वचनं वक्ष्यते । आस्तां तावदेतत् ॥ १ ॥
अवयवार्थविबोधपूर्वकः समुदायार्थावबोध इत्यवयवार्थं तावत् पृच्छति—
कोऽयमभिधर्मो नाम इति ?
“प्रज्ञामला सानुचराभिधर्मः” इति । धर्मप्रविचयकाले प्रज्ञा प्रधानमिति
मुख्यवृत्त्या प्रज्ञाग्रहणम् । अमलेत्यनास्रवा; मलानामास्रवपर्यायत्वात् ।
सानुचरेति सपरिवारा । राज्ञा समं चरन्नपि भृत्यो राजानुचर इत्युच्यते,
तदनुवृत्तिकारित्वात्; तथेहापि समकालं चरन्तोऽपि तत्सहभुवो धर्मा अनुचरा
एवोच्यन्ते । के पुनस्ते ? चित्तचैत्ता अनास्रवसंवरा जात्यादयश्च चित्तविप्रयुक्ता
इति । ननु च चित्तं चैत्तेभ्यः प्रधानम्, तथा हि—चित्तस्येमे चित्ते वा
भवाश्चैत्ता इति, तेन प्रज्ञैव चित्तस्य परिवारोऽर्हति, न तु चित्तं प्रज्ञायाः,
चैतसिकत्वात् ? अस्त्येतत्; अपि तु धर्मप्रविचयकाले प्रज्ञा चैत्तस्यापि सर्वस्य
कलापस्य राजायते । क्वचित् कश्चिद् धर्मः प्राधान्यमास्कन्दति, तद्यथा—अभि-
सम्प्रत्ययकाले श्रद्धेत्येवमादि ।
अनास्रवः पञ्चस्कन्धक इति । अनास्रवसंवरस्तस्मिन् कलापे रूपस्कन्धः,
या वेदना स वेदनास्कन्धः, या संज्ञा स संज्ञास्कन्धः, चेतनादिजात्यादयः
संस्कारस्कन्धः, विज्ञानं चात्र विज्ञानस्कन्धः ।
एष तावत् इति । तावच्छब्दः क्रमार्थः । पारमार्थिक इति । परमार्थ एव
पारमार्थिकः । परमार्थे वा भवः पारमार्थिकः । परमार्थेन वा दीव्यति चरतीति
वा पारमार्थिकः । साङ्केतिकस्तु सांव्यवहारिकः ।
१. कतमत्—का० ।

१२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
तत्प्राप्तये यापि च यच्च शास्त्रम् ।
यापि च श्रुत-चिन्ता-भावनामयी सास्रवा प्रज्ञा, उपपत्तिप्रतिलम्भिका
च सानुचरा। यच्च शास्त्रम् अस्याः प्राप्त्यर्थमनास्रवायाः प्रज्ञायाः, तदपि
तत्सम्भारभावाद् 'अभिधर्मः' इत्युच्यते । निर्वचनं तु—स्वलक्षणधारणाद् धर्मः ।
तदयं परमार्थधर्मं वा निर्वाणं धर्मलक्षणं वा प्रत्यभिमुखो धर्म इत्यभिधर्मः ।
उक्तो' ह्यभिधर्मः' ॥
“तत्प्राप्तये यापि च” इति। प्रज्ञा सानुचरा सोऽभिधर्म इति चात्राधिकृतम् ।
तस्या अनास्रवायाः प्रज्ञायाः प्राप्त्यर्थं साक्षात् पारम्पर्येण वा या श्रुतमयी
चिन्तामयी च भावनामयी च प्रज्ञा सास्रवा, या चोपपत्तिप्रतिलम्भिका सानुचरा
सापि सांकेतिकोऽभिधर्मः । तत्र श्रुतप्रयोगजा

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् १३
इदं तु शास्त्रं कथमभिधर्मकोशम् ?
तस्यार्थतोऽस्मिन् समनुप्रवेशात्
स चाश्रयोऽस्येत्यभिधर्मकोशम् ॥ २ ॥
स हि शास्त्रसंज्ञकोऽभिधर्म एतस्मिन्नर्थतो यथाप्रधानमन्तर्भूत इत्येत-
च्छास्त्रं तस्य कोशस्थानीयं भवति ।
अथवा—सोऽभिधर्म एतस्याश्रयभूतः शास्त्रस्य, ततो ह्येतन्निराकृष्टम्,
अतः स एवास्याभिधर्मः कोश इत्येतच्छास्त्रमभिधर्मकोशम् ॥ २ ॥
प्रादयः' ( पा० सू० २. २. १८ ) इति तत्पुरुषसमासः । ननु च “लक्षणेनाभिप्रती
आभिमुख्ये” ( पा० सू० २.१.१४ ) इत्यव्ययीभावः प्राप्नोति ? यदा ह्यभि-
लक्षणेन सह समस्यते तदाव्ययीभावः, तद्यथा—अभ्यग्नि शलभाः पतन्ति,
शलभपतनमग्निना लक्ष्यते, सोऽग्निरस्य लक्षणम् । न त्वयं धर्मोऽन्यस्य
लक्षणम्, किं तर्हि ? लक्ष्यः; स्वयमेवाभिमुख्यात् । शास्त्रार्थोऽपि सांकेतिको-
ऽभिधर्मः प्रापणाय अभिद्योतनाय वा निर्वाणं धर्मलक्षणं वा प्रत्युपनिप-
द्भावेनाभिमुखः, किमङ्ग पारमार्थिक इति ! ----------------न्तेनाभिधर्म इति
सिद्धं भवति ।
उक्तो ह्यभिधर्म इति । स्वभावप्रभेदनिर्वचनतोऽवयवार्थोऽवबुद्धः । समु-
दायार्थस्तु न तावदित्यतः समुदायार्थं पृच्छति—इदं तु शास्त्रं कथमभिधर्म-
कोशम् इति ।
“तस्यार्थतोऽस्मिन्” इति । तस्याभिधर्मसंज्ञकस्य शास्त्रस्यानन्तरोक्तत्वाद्
ग्रहणम् । अर्थत इति । न व्यञ्जनत इति । अर्थतोऽयमनुप्रवेशो न साकल्येन,
तस्माद् । यथाप्रधानमित्यव्ययीभावः । अन्तर्भूतः प्रविष्टः । इति एतच्छास्त्रं मदीयं
तस्य अर्थस्य कोशस्थानीयं भवति कोशसदृशम् । एतस्मिन्नर्थे षष्ठीतत्पुरुष-
समासः—अभिधर्मस्य कोशोऽभिधर्मकोश इति । यत्र ह्यसिः प्रविशति स
तस्य कोशः ।
अथवा—सः अभिधर्मो ज्ञानप्रस्थानादिरेतस्य मदीयस्य शास्त्रस्य आश्रय-
भूतः । ततो ह्यार्षादभिधर्मादेतन्मदीयं शास्त्रं निराकृष्टम् । अर्थत इत्यधिकृतम् ।
अतः स एवास्य अभिधर्मः कोश इत्येतस्मिन्नर्थे बहुव्रीहिसमासः—अभिधर्मः
कोशोऽस्येत्यभिधर्मकोशम् । यतो ह्यसिर्निराकृष्यते स तस्य कोश इति
एतच्छास्त्रमभिधर्मकोशमिति । समुदायार्थोऽप्यस्यावगमित इति सूचयति ॥ २ ॥

१४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
किमर्थं पुनरभिधर्मोपदेशः, केन चायं प्रथमत उपदिष्टो यत आचार्यों-
ऽभिधर्मकोशं वक्तुमाद्रियत इति ? आह—
धर्माणां प्रविचयमन्तरेण नास्ति
क्लेशानां यत उपशान्तयेऽभ्युपायः ।
क्लेशैश्च भ्रमति भवार्णवेऽत्र लोक-
स्तद्धेतोरत उदितः किलैष शास्त्रा ॥ ३ ॥
किमर्थं पुनरभिधर्मोपदेशः । किं प्रयोजनमित्यर्थः । सप्रयोजनस्य हि
शास्त्रस्य प्रयासः साधुर्भवति, न निष्प्रयोजनस्य । केन चायं प्रथमत उपदिष्टः ।
केन चायमभिधर्म आदितो देशितः । आप्तोपदिष्टस्य हि शास्त्रस्य प्रयासोऽनु-
रूपः स्यादित्यभिप्रायः । ‘प्रथमतः’ इति विशेषणम् । भदन्तकात्यायनीपुत्रादीनां
पिण्डीकरणेन पश्चादुपदेशस्य सिद्धत्वात् । प्रथमत उपदेशे हि विवादः । यत इति
विस्तरः—यतः कारणात्, आचार्यः शास्त्रकारः, अभिधर्मकोशं प्रयासशास्त्रम्,
वक्तुं प्रणेतुम्, आद्रियते आदरं करोतीत्यर्थः ।
एवं कृते प्रश्नद्वयेऽभिधर्मशास्त्रस्य सप्रयोजनताम्, आप्तोपदेशतां च प्रदर्श-
यन्नाह—
“धर्माणां प्रविचयम्” इति । विस्तरः—यतो विना धर्मप्रविचयेन । ‘रूपं
वेदनानित्यं दुःखम्’ इत्येवमाकारेण । नास्ति क्लेशोपशमाभ्युपायः । अन्य इति
वाक्यशेषः । स एव तु क्लेशोपशमाभ्युपाय इत्यर्थादापन्नं भवति । तद्यथा—
‘नाहारेण विना प्राणसन्धारणोपायः’ इत्युक्ते ‘स एवाहारः प्राणसन्धारणोपायः’
इत्यर्थादापन्नं भवति, तद्वदेतत् ।
यदि क्लेशोपशमो न स्यात्, किं स्याद् ? इत्यत आह—“क्लेशैश्च भ्रमति
भवार्णवेऽत्र लोकः”इति । अनेन क्लेशोपशमस्यावश्यकर्तव्यतां दर्शयति । भवः =
संसार इत्येकोऽर्थः । भव एवार्णवो भवार्णवः, मज्जनस्थानसाधर्म्यात् समुद्र-
कल्पो भवः, एतस्मिन् भवार्णवे । अत्र प्रत्यक्षीकृतपञ्चोपादानस्कन्धलक्षणव्य-
तिरिक्तभवप्रतिषेधार्थम् अत्र-ग्रहणम् । अत्र लोको भ्रमति; तादात्म्यावस्थानात् ।
तादात्म्यावस्थानतोऽपि ह्यधिकरणनिर्देशो दृश्यते, तद्यथा—अन्यपादपानुष-
योगेन पलाशेष्वारामः स्थित इति । वृत्तौ तु हेत्वर्थतां तृतीयायाः सूचयता
हेतुमण्णिचा हेत्वर्थ उक्तः । क्लेशाश्च लोकं भ्रमयन्तीति । अत इति । उद्दिष्टहेतु-
प्रत्याम्नायः । यत एवम्, अत उद्दिष्टोऽभिधर्म इत्यर्थः । धर्मप्रविचयः क्लेशोपशमो-
पायो नान्यो धर्म इत्यभिधर्मोपदेशकः सम्बन्ध इति । अत उक्तम्—“तद्धेतोः”
इति । स एव हेतुस्तद्धेतुः, तस्य तस्माद्वा तद्धेतोरिति । तस्य धर्मप्रविचयस्यार्थे ।

" -> wait, it says "धर्मप्रविचयेनास्ति" with a matra on च? It looks like "धर्मप्रविचेयेनास्ति" with an e-mātrā on च, wait, let's zoom in on footnote 1:
"१-१. न विना धर्मप्रविचेयेनास्ति—का० ।" Yes, there is a stroke on च, printing error for च.

Now let's look at Kārikā 3 of Abhidharmakośa:
Wait, Kārikā 3 of Abhidharmakośa is:
धर्मप्रविचयो विना... NO!
Kārikā 3 is:
"धर्मप्रविचयादृते नास्ति क्लेशोपशमो यतः।
क्लेशैश्च भ्रमते लोको भवार्णवेऽतस्तदर्थम्॥" - NO, that's not it.
Wait! What is Kārikā 3?
Look at the text:
Kārikā 3 is in bold in lines 2 to 6!
Wait! In Narendra Dev's or Dwarikadas Shastri's edition of Abhidharmakośa:
Dwarikadas Shastri published the Bauddha Bharati edition of Abhidharmakośa & Bhāṣya with Sphuṭārthā!
THIS IMAGE IS FROM DWARIKADAS SHASTRI'S EDITION (Bauddha Bharati Series)!
Yes! Page 15, "प्रथमं कोशस्थानम्", "निर्देश

१६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
कतमे पुनस्ते धर्मा येषां प्रविचय्यार्थमभिधर्मोपदेशः ? इत्याह--
सास्रवानास्रवा धर्माः
एष सर्वधर्माणां समासनिर्देशः ॥
तत्र कतमे सास्रवा धर्माः ? इत्याह—
संस्कृता मार्गवर्जिताः ।
सास्रवाः
मार्गसत्यं वर्जयित्वाऽन्ये सर्वे¹ संस्कृताः¹ सास्रवाः ।
किं कारणम् ?
आस्रवास्तेषु यस्मात् समनुशेरते ॥ ४ ॥
“सास्रवानास्रवा धर्माः” इति । सहास्स्रवैः सास्रवाः, न सन्त्यास्रवा एष्वित्य-
नास्रवाः, सास्रवाश्चानास्रवाश्चेति समासः । स्वसामान्यलक्षणधारणाद् धर्माः ।
एष सर्वधर्माणां समासनिर्देश इति । एतावन्तो धर्मा यदुत सास्रवा-
श्चानास्रवाश्च, नैतद्व्यतिरिक्ता धर्माः सन्ति, तस्मादाह—सर्वधर्माणामिति ।
समासनिर्देश इति संक्षेपनिर्देशः । विस्तरनिर्देशस्तु पश्चादा शास्त्रपरिसमाप्ते-
र्भविष्यति । अन्येऽपि समासनिर्देशाः सन्ति—संस्कृतासंस्कृताः, रूप्यरूपिणः,
सनिदर्शनानिदर्शना इत्येवमादयः, किमर्थमयमेव समासनिर्देश उक्तः ?
यस्मिन्नुक्ते न पर्यनुयोगः । अथ वा—सांक्लेशिकव्यावदानिकपक्षप्रदर्शनाथम्;
तदर्थत्वाच्छास्त्रस्य । तत्पक्षद्वयावबोधे हि संक्लेशपक्षमपहाय व्यवदानपक्षा-
सेवनान्निःश्रेयसावाप्तिर्भवेत् ।
“संस्कृता मार्गवर्जिताः सास्रवाः” इति । संस्कृता एव, नासंस्कृताः ।
हेतुप्रत्ययजनिता रूपादयः संस्कृताः । किं सर्वे ? नेत्याह—मार्गवर्जिताः ।
मार्गसत्येन वर्जिताः । मार्गसत्यस्य संस्कृतत्वात् प्रसङ्ग इत्यत एवं विशिनष्टि ।
एतदुक्तं भवति—मार्गसत्यं वर्जयित्वा सर्वे संस्कृताः सास्रवा इति ।
कथं पुनस्ते सास्रवाः ? यद्यास्रवसम्प्रयोगात् ? क्लिष्टा एव चित्तचैत्ताः
सास्रवाः स्युर्नान्ये; अथास्रवसहोत्पादात् ? एकस्यां सन्ततौ समुदाचरत्क्लेशस्य
सत्त्वस्य यथासम्भवं पञ्चोपादानस्कन्धाः 'सास्रवाः स्युः, नासमुदाचरत्क्लेशस्य,
नापि बाह्या धर्माः; अथास्रवाणां य आश्रयास्ते सास्रवा इति ? षडेवाय-
तनान्याध्यात्मिकानि सास्रवाणि स्युः; अथास्रवाणामालम्बनानि सास्रवाणि ?
निरोधमार्गसत्यमपि सास्रवं प्राप्नोति; ऊर्ध्वा च भूमिरूर्ध्वभूम्यालम्बनैरास्रवैः
१-१. संस्कृता धर्माः—का० ।

[निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् १७
कामं निरोधमार्गसत्यालम्बना अपि आस्रवा उपजायन्ते, न त्वनुशेरते तत्रेति
न तयोः सास्रवत्वप्रसङ्गः । यथा तत्र¹ नानुशेरते, तत् पश्चादनुशयनिर्देश
( अभि० को० ५.१८ ) एव ज्ञापयिष्यामः ॥ ४ ॥
उक्ताः सास्रवाः ॥
सास्रवा स्यादिति ? अत आह—"आस्रवास्तेषु यस्मात् समनुशेरते" इति ।
तस्मात् सास्रवा इति पूर्वमेवाध्याहार्यस्तस्माच्छब्दः । अनुशेरत इति पुष्टिं
लभन्त इत्यर्थः । प्रतिष्ठां लभन्त इत्यर्थो वा । पुष्टिलाभे प्रतिष्ठालाभे वा ते
रागादयः सन्तायन्ते ।
अपरे व्याचक्षते—यथा 'अनुशेते मनागमाहार.' इति पथ्योऽनुगुणीभवती-
त्यर्थः, तथा रागादयोऽपि तेषु धर्मेष्वनुशेते, अनुगुणीभवन्तीत्यर्थः । रागाद्य-
भिष्यन्दितकर्मनिर्वर्तिता हि सास्रवा धर्माः; "कर्मजं लोकवैचित्र्यम्" ( अभि०
को० ४.१ ) इति वचनात् । प्रत्ययानुगुणेनानुशेरते पुष्टिं लभन्त इत्यनुशयाः ।
अनुशेरते अनुगुणा वर्तन्त इति निर्वचनं यावत् । अनुशयनं चैषामालम्बनतः
सम्प्रयोगतो वा द्रष्टव्यम् ।
गुणमतिस्त्वाचार्य इह व्याचष्टे—"किं कारणं यत् सर्वधर्मेष्वास्रवाणामा-
लम्बनीभवत्सु संस्कृता एव मार्गवर्जिताः सास्रवा उच्यन्त इति ? सर्वे धर्मा
आस्रवाणामालम्बनम्" इति । अनाभिधार्मिकीयमेतत्; आकाशप्रतिसंख्यानि-
रोधयोरास्रवानालम्बनत्वात् । षडेव ह्यनुशया अनास्रवालम्बनाः पठ्यन्ते, ते च
निरोधमार्गालम्बना एव;
"मिथ्यादृग्विमतौ ताभ्यां युक्ताविद्या च केवला ।
निरोधमार्गदृग्घेयाः षडनास्रवगोचराः" ॥
( अभि० को० ५. १८ )
इति वचनात् । तस्मान्न सुलिखितमेतदिति पश्यामः ।
काममिति यद्यपीत्यर्थः । अथ वा—काममिति निपातोऽभ्युपगमार्थः ।
अभ्युपगम्यत एव निरोधमार्गसत्यालम्बना अपि आस्रवा उपजायन्त इत्यर्थः ।
तत्र निरोधमार्गसत्ययोः । अनुशयनिर्देश एव ज्ञापयिष्याम इति । "नानास्रवोर्ध्व-
विषया अस्वीकाराद् विपक्षतः" ( अभि० को० ५. १८ ) इत्यत्र ।
यदि वस्त्वात्मदृष्टितृष्णाभ्यां स्वीकृतं भवति, तत्राग्येऽप्यनुशया अनुशयितु-
मुत्सहन्ते; आर्द्र इव पटे रजांसि संस्थातुम् । न चैवमनास्रवम्, नाप्यूर्ध्वा भूमिः;
अतो न तदालम्बनास्तेष्वनुशेरते । विपक्षभूतौ च निर्वाणमार्गौ तदालम्बनानां
१. अत्र—का० ।
अभि० को० २

१८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
अनास्रवाः कतमे ?
अनास्रवा मार्गसत्यं त्रिविधं चाप्यसंस्कृतम् ।
क्लेशानाम्, ऊर्ध्वा च भूमिरधराणाम्, अतोऽपि न तेषु प्रतिष्ठां लभन्ते; तप्त
इवोपले तलानि पादानामिति ॥ ४ ॥
“अनास्रवा मार्गसत्यं त्रिविधं चाप्यसंस्कृतम्” इति। अर्थापत्तिसिद्धत्वान्न
सूत्रयितव्यमेतद् ?—इत्येवं चोद्ये –“वक्तव्यमेवेदम्,
किं कारणम् ? द्विविधो हि मार्गः—लौकिकः, लोकोत्तरश्च। अतो विशेषार्थं
पुनरभिधीयते। अत एव चात्र मार्गसत्यग्रहणम्। प्रसिद्धं चार्थापत्त्या गम्यते,
नाप्रसिद्धम्। अप्रसिद्धं चासंस्कृतमिति।
उच्यते। यथा हि तिस्रो वेदना भवन्ति—सुखा, दुःखा, अदुःखासुखा चेति;
एवं धर्मा अपि सम्भाव्येरन्—सास्रवाः, अनास्रवाः, सास्रवानास्रवाश्चेति। अथ
वा–नैव सास्रवा नानास्रवाश्चेति। तेन येऽर्थापत्त्या निरस्ताः किं तेऽनास्रवा एव ?
उताहो सास्रवानास्रवा एव ? आहोस्विन्नोभयथा ? इति सन्दिह्येत। अस्ति हि
सास्रवानास्रवत्वविकल्पावकाशः। कथमिति ? वैभाषिकप्रक्रियया तावत् “द्विधा
सानुशयं क्लिष्टमक्लिष्टमनुशायिकैः।” (अभि० को० ५.३२) इति वचनाद् ये
चक्षुरादयो बाह्या वा रूपादयोऽक्लिष्टास्तेऽनुशयानैरेवास्रवैः सास्रवाः, नाननु-
शयानैः। प्रहीणैस्तैरननुशयानैरनैवं सास्रवाः। अप्रहीणैस्त्वन्ततः परसन्तान-
गतैरपि सास्रवा एवेति दार्ष्टान्तिकप्रक्रिययापि च चक्षुरादयोऽर्हत्सन्तानगता
बाह्याश्च रूपादयोऽनास्रवाः, आस्रवाणामनाश्रयत्वात्; सास्रवाश्च ते, आस्रवा-
णामप्रतिपक्षत्वात् इति पर्यायिकं सास्रवानास्रवत्वं चक्षुरादीनां कल्प्यत इति
सन्देहः। नन्वनेवंविनिवृत्त्यर्थनिराकरणार्थम्—“अनास्रवा मार्गसत्यं त्रिविधं चाप्य-
संस्कृतम्” इति। निष्पर्यायमनास्रवा एवामी, न सास्रवा यथोक्तमिति पुन-
र्वचनम्। ते तर्हि अर्हच्चक्षुरादयो वैभाषिकैः क्व पक्षे निक्षेप्तव्याः—किं सास्रवपक्षे,
अथानास्रवपक्ष इति ? सास्रवपक्ष इति त आहुः।
कथं प्रहीणैरास्रवैस्ते सास्रवा व्यवस्थाप्यन्ते ? येष्वास्रवा अनुशेरते,
अनुशायितवन्तः, अनुशायिष्यन्ते वा, ते सास्रवाः । त्रैकालिकार्थविवक्षायामपि
हि लोके वर्तमानकालप्रयोगो दृश्यते—यः प्रजा रक्षति स राजेति, योऽपि
रक्षितवान् योऽपि रक्षिष्यति स चापि राजेति गम्यत एवेति अत एवं
व्याख्यायते। अथ वा—यद्यपि ते प्रहीणैरास्रवैर्न सास्रवाः, अप्रहीणैस्त्वपरिनि-
ष्ठितसर्वैरन्ततः परसन्तानगतैरपि सास्रवा एव भवन्ति।'