अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

· ८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-

इत्यात्महितप्रतिपत्तिसम्पदा संस्तुत्य पुनस्तमेव भगवन्तं परहितप्रतिपत्ति-
सम्पदा संस्तौति—संसारपङ्काज्जगदुज्जहारेति । संसारो हि जगदासङ्ग-
स्थानत्वाद् दुरुत्तरत्वाच्च पङ्कभूतः, तत्रावमग्नं जगदत्राणमनुकम्पमानो भगवान्
सद्धर्मदेशनाहस्तप्रदानैर्यथाभव्यमभ्युद्धृतवान् इति य एवमात्मपरहितप्रतिपत्तिसम्पदा
स च पुरुषः प्रत्राजित इति ! 'अनन्तप्रभेदेषु' इति, धातुगतियोन्युपपत्त्यादि-
प्रभेदेन दुर्बोधेष्वर्थेषु, तेषामज्ञानं भवत्येव ! तथा ह्याह—
'सर्वकारं कारणमेकस्य मयूरचन्द्रकस्यापि ।
नासर्वज्ञेयं ज्ञेयं सर्वज्ञज्ञानबलं हि तज्ज्ञानम्' ॥ ( ) इति ।
तान्येतानि चत्वार्यज्ञानकारणानि भवन्ति । तेषां क्वचिदेकम्, क्वचिद् द्वे,
क्वचित् त्रीणि, क्वांचेच्चत्वारीति सम्भवतो योज्यानि ।
इत्यात्महितप्रतिपत्तिसम्पद् इति विस्तरः—आत्महिताय प्रतिपत्तिरात्म-
प्रतिपत्तिः, आत्महितप्रतिपत्तेः सम्पदामहितप्रतिपत्तिसम्पत्, फलनिष्पत्ति-
रित्यर्थः । सा चेयं सम्पद् ज्ञानप्रहाणसम्पत्स्वभावा वेदितव्या । परहितप्रति-
पत्तिसम्पद् अपि तयैव वचनीया ।
अपरे व्याचक्षते—आत्महितप्रतिपत्तिः=आत्महितप्रतिपादनम्, आत्माहंतो-
पग्रह इत्यर्थः, तस्याः सम्पद् आत्महितप्रतिपत्तिसम्पत् । एवं परहितप्रतिपत्ति-
सम्पपि व्याख्येया ।
सा पुनः सर्वदुःखोपशमनिर्वाणपरिप्रापणस्वभावा; “संसारपङ्काज्जगदुज्ज-
हार” इति वचनात् । संसरणं संसारः = आजवञ्जीवीभावः, जन्ममरणपरम्परे-
त्यर्थः । अथ वा—संसरन्त्यस्मिन् सत्त्वा इति संसारः=त्रैधातुकम् । संसारः पङ्क
इव संसारपङ्कः, पङ्कसाधर्म्यात् । अत आह—संसारो हि जगदासङ्गस्थान-
त्वाद् दुरुत्तरत्वाच्च पङ्कभूत इति । पङ्को हि लोकेऽवसादात्मकत्वादासङ्गस्य
स्थानम्, अत एव च दुरुत्तरः । चञ्चलत्वाद् वा पराश्रयोत्तरणीयत्वाद् वा
दुस्तरः । संसारोऽपि हि तृष्णाभिष्यन्दितत्वादासङ्गस्थानम्, दुरुत्तरश्च दृष्टिवि-
चिकित्साविष्यन्दितेन । बुद्धापाश्रयोत्तरणीयत्वेन वा दुरुत्तरः । तत्रावमग्नं तादा-
त्म्यानुप्रवेशतः, समुदायावयवरूपतो वा । जगत् सत्त्वलोकः । अत्राणम् अना-
क्रन्दम् । अनुकम्पमानः करुणायमानो भगवान् । सद्धर्मदेशनाहस्तप्रदानैः । सद्धर्म
देशनेव हस्ताः, तेषां प्रदानानि, उत्तारणीयबहुत्वाद् बहुवचनम्, तैः । यथा-
भव्यमभ्युद्धृतवान् । यथाभव्यमित्यनुच्यमानमपि गम्यते; लोके तथा दृष्टत्वात् ।
तद्यथा—'ब्राह्मणानानीय भोजयामास' इत्युक्ते, ये तत्र भोजयितुं शक्ता ग्रामे
नगरे वा सन्निहितास्तानेव भोजयामासेति गम्यते; सर्वलोकब्राह्मणानां भोज-