अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ७
तु सर्वथा; तथा हि एषां बुद्धधर्मेष्वतिविप्रकृष्टदेशकालेषु चार्थेषु १ अनन्तप्रभेदेषु
च १ भवत्येवाक्लिष्टमज्ञानम् ।
“नाहमेकधर्ममप्यपरिज्ञायाप्रहाय दुःखस्यान्तक्रियां वदामि” (
इति, तस्माच्छ्रावकप्रत्येकबुद्धानामपि तदक्लिष्टमज्ञानं चक्षुरादिवच्छन्दराग-
प्रहाणात् प्रहीणमेव, अन्यथा हि श्रावकप्रत्येकबुद्धानां दुःखान्तक्रिया न भवेत् ?
सत्यम्; अस्त्येतदेवम्, प्रहीणमेव तेषां क्लिष्टवदक्लिष्टमप्यज्ञानम् । तत्तु तेषां
चक्षुरादिवत् प्रहीणमपि समुदाचरति । बुद्धस्य तु प्रहीणं सन्न समुदाचरति ।
अत एव च विशेषितम्—‘पुनरनुत्पत्तिधर्मत्वादुद्धतम्’ इति । अन्यथा ‘तत् सर्वथा
सर्वत्र ज्ञेये प्रहीणम्’ इत्येवावक्ष्यत् ।
ये तु व्याचक्षते—‘श्रावकप्रत्येकबुद्धानां क्लिष्टसम्मोहमात्रविगमात् संक्लेश-
विनिवृत्तिः’ इति, तदपव्याख्यानमेषां यथोक्तमिति प्रत्याचक्ष्यते ।
तथा ह्येषामिति २ विस्तरः—तथा हीति, यस्मादित्यर्थः । अथ वा—तथेति
यथा न सर्वथा तथेति । हिशब्दो हेतौ । एषामिति श्रावकप्रत्येकबुद्धानाम् ।
बुद्धधर्मेषु आवेणिकादिषु । अतिविप्रकृष्टदेशकालेषु चार्थेषु । अतिविप्रकृष्टदेशेषु,
अतिविप्रकृष्टकालेषु च । अनन्तप्रभेदेषु च अबुद्धधर्मस्वभावेष्वपि रूपादिष्वर्थेषु ।
भवत्येवाक्लिष्टमज्ञानम् । समुदाचरत्येव तदित्यर्थः । तत्र ये बुद्धधर्मा आवेणि-
कादयस्तेषु स्वभावपरमसूक्ष्मगम्भीरत्वाद् बुद्धादन्येषामज्ञानम् । यथोक्तम्—
“जानीषे त्वं शारिपुत्र, तथागतस्य शीलस्कन्धं समाधिस्कन्धं प्रज्ञास्कन्धं विमुक्ति-
ज्ञानदर्शनस्कन्धम् ?” इति भगवता पृष्टेन स्थविरशारद्वतीपुत्रेणोक्तम्—“नो हीदं
भगवन्” ( •) इति । ये त्वन्येऽर्था रूपिणः परमाणुसञ्चितास्तेऽतिविप्र-
कृष्टदेशा यदि भवन्ति, येऽप्यविज्ञप्तिरूपिणस्तेऽपि यद्यतिविप्रकृष्टदेशाधारत्वादति-
विप्रकृष्टदेशा भवन्ति, तेष्वपि तेषामज्ञानम्; अनेकलोकधात्वन्तरितदेशत्वात् ।
श्रूयते हि स्थविरमौद्गल्यायनस्यातिविप्रकृष्टदेशमरीचिलोकधातुजातस्वमातृदेशा-
परिज्ञानम् । अतिविप्रकृष्टकालेष्वप्यतीतेष्वनागतेषु वा तेष्वर्थेष्वतिबहुकल्पान्त-
रान्तरितविनाशप्रादुर्भावत्वात् तेषां भवत्येवाज्ञानम् । श्रूयते हि स्थविरशारिपुत्रेण
मोक्षभागीयकुशलमूलादर्शनात् प्रव्रज्यापेक्ष्यपुरुषप्रत्याख्यानम् । भगवता तु
तस्य मोक्षभागीयं दृष्टम् । उक्तं च—
“मोक्षबीजमहं ह्यस्य सुसूक्ष्ममुपलक्षये ।
धातुपाषाणविवरे निलीनमिव काञ्चनम्” ॥ ( ) इति ।
१-१. अर्थेषु चानन्तप्रभेदेषु—का० ।
२. इतिशब्दोऽत्र ‘इत्यस्य प्रकरणस्य’ इत्यर्थे ज्ञेयः ; एवमुपर्यपि एतादृक्षु स्थलेषु ।