अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
भूतार्थदर्शनप्रतिबन्धादन्धकारम्, तच्च भगवतो बुद्धस्य प्रतिपक्षलाभेनात्यन्तं
सर्वथा सर्वत्र ज्ञेये पुनरनुत्पत्तिधर्मत्वादद्धतम् ; अतोऽसौ सर्वथासर्वहतान्धकारः ।
प्रत्येकबुद्धश्रावका अपि कामं सर्वत्र हतान्धकाराः, क्लिष्टसम्मोहात्यन्तविगमात्, न
शौण्डादीनामाकृतीकृतत्वात् तत्रास्यानुप्रवेशोऽवगन्तव्यः । "सप्तमी" इति
योगविभागाद् वा । उत्सर्गेण वा समासः । "सह सुपा" (पा० सू० २.१.४)
इति सुबिति वर्तमाने सुबन्तं सुबन्तेन सह समस्यते यथेष्टमिति । "अकृतलक्षणो
वा तत्पुरुषो मयूरव्यंसकादिषु द्रष्टव्यः" (पा० सू० २.१.७२) इत्यनेन वा ।
कथमुपसर्जनीभूतमन्धकारं सर्वस्मिन्नित्यनेनाभिसम्बध्यते ? सत्यम्; नान्धकार-
मनेनाभिसम्बध्यते, अन्धकारघातस्त्वेनेनाभिसम्बध्यते । येन ह्यन्धकारघातेन
योगाद् भगवान् हतान्धकारः, स तस्यान्धकारघातः सर्वाधारोऽवगन्तव्यः,
यथा—अक्षेषु धूर्त इति, येन धौर्त्यलक्षणेन गुणेन योगादसौ धूर्तः सोऽक्षाधारः;
एवमिहाप्यवगन्तव्यम् ।
अन्यथापि चेह सम्भवन्तं समासं पश्यामः । सर्वस्मिन् हतं सर्वहतुम्,
सर्वेण प्रकारेण सर्वहतं सर्वथासर्वहतम्, सर्वथासर्वहतमन्धकारमनेनेति, अनेन
वेति सर्वथासर्वहतान्धकारः । एवं हतशब्दस्यान्धकारेण सामानाधिकरण्यम्,
न च पूर्वनिपात इति । सर्वेण प्रकारेणेति । क्लिष्टाक्लिष्टान्धकारविगमतः ।
सर्वस्मिन् ज्ञेये द्वादशायतनलक्षणे । "सर्वं सर्वमिति ब्राह्मण यावदेव द्वादशा-
यतनानि" ( ) इति सूत्रे वचनात् ।
किमत्र शार्वरं तमोऽन्धकारशब्देनोच्यते ? नेत्याह—अज्ञानं हि भूतार्थ-
दर्शनप्रतिबन्धादन्धकारम् इत्यवगन्तव्यम् । अन्धकारशब्दो हि नैशे तमसि
प्रसिद्धः । अन्धमिव जनं करोतीत्यन्धकारः; सद्भूतार्थावभासनप्रति-
बन्धात् तत्साधर्म्यादज्ञानमप्यन्धकाराख्यां लभते; भूतार्थद्योत्यादिसत्यदर्शनप्रति-
बन्धात् । तच्च इति तदज्ञानम् । प्रतिपक्षलाभेनेत्यार्यमार्गालाभेन । विपक्षः=
क्लेशः, विपक्षप्रतिघाताय पक्षः प्रतिपक्ष इति कृत्वा । अथ वा—ज्ञानमना-
स्रवमज्ञानप्रतिपक्षः, तस्य लाभेन । अत्यन्तं सर्वथा । सर्वत्र ज्ञेये पुनरनुत्पत्ति-
धर्मत्वादद्धतम्, असमुदाचारप्रहाणीकृतमित्यर्थः । अतोऽसौ इति, भगवान् । प्रत्येक-
बुद्धश्रावका अपि । अभ्यर्हितत्वात् प्रत्येकबुद्धशब्दः पूर्वनिपातः । कामम् इत्यनु-
ज्ञायाम् । न तु सर्वथा इति अक्लिष्टसम्मोहानत्यन्तविगमात् ।
ननु च सर्वं सास्रववस्तु श्रावकप्रत्येकबुद्धानामपि बुद्धवत् प्रहीणम्, किमिद-
मुच्यते— तेषामत्यन्तविगम इति, तथा ह्युक्तम्—"नाहमेकधर्म-
मप्यनभिज्ञायापरिज्ञाय दुःखस्यान्तक्रियां वदामि" ( ) इति तथा