अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ५
य इति बुद्धं भगवन्तमधिकृत्याह। हतमस्यान्धकारमनेन वेति हतान्धकारः,
सर्वेण प्रकारेण सर्वस्मिन् हतान्धकारः सर्वथासर्वहतान्धकारः । अज्ञानं हि
य इति बुद्धं भगवन्तमधिकृत्याह इति। सामान्यशब्दोऽपि यच्छब्दो विहित-
विशेषणत्वाद्विशेषवृत्तिर्भवति, तद्यथा—य एषां ब्राह्मणानां गौरः शुक्लवासाः
स देवशर्मेति, तद्वदिहापि “यः सर्वथासर्वहतान्धकारः संसारपङ्काज्जगदुज्जहार,
तस्मै नमस्कृत्य” इति बुद्ध एव भगवति यच्छब्दो वर्तते। न हि बुद्धादन्य एवं-
गुणविशिष्टः संभवतीत्यतो व्याचष्टे—'य इति बुद्धं भगवन्तमधिकृत्याह' इति ।
बुद्ध इति कर्तरि क्तविधानम्। बुद्धेर्विकसनाद् बुद्धः, विबुद्ध इत्यर्थः ।
विबुद्धं पद्ममिति यथा। अथ वा-अविद्या-निद्राद्वयापगमाद् बुद्धः, प्रबुद्ध इत्यर्थः ।
प्रबुद्धपुरुष इति यथा ।
कर्मकर्तरि क्तविधानमित्यपरे। स्वयं बुध्यत इति बुद्ध इत्यर्थः ।
कर्मण्यपि क्तविधानमप्यदोषं पश्यामः । सर्वगुणसम्पत्सम्पन्नतया सर्वदोष-
विनिर्मुक्ततया च बुद्धैरन्यैर्वा बुद्धो ज्ञात इत्यर्थः ।
'भगवन्तम्' इति द्वितीयपदोपादानमनादरसम्भावनानिवृत्त्यर्थम् । निरुप-
पदानामभिधानानां हि लोकेऽनादरो दृश्यते—देवदत्तः, दत्त इति । विनय-
विभाषाकारास्तु चतुष्कोटिकं कुर्वन्ति—१. अस्ति बुद्धो न भगवान्; प्रत्येक-
बुद्धः स्वयम्भूत्वाद् बुद्ध इति शक्यते वक्तुम्, न तु भगवान्, अपरिपूर्णदानादि-
सम्भारत्वात्; यो हि माहात्म्यवान् स भगवानुच्यते। २. अस्ति भगवान्न
बुद्धश्चरमभविको बोधिसत्त्वः; परिपूर्णदानादिपारमितत्वाद्, अनभिसम्बुद्धत्वाच्च,
३. अस्त्युभयथा बुद्धो भगवान्; ४. अस्ति नोभयथा—एतानाकारान् स्थाप-
यित्वेति । अतो बुद्धं भगवन्तमित्युभयविशेषणम् ।
हतमस्यान्धकारमनेन वेति हतान्धकारः । षष्ठीबहुव्रीहौ मार्गेण हतमिति
कर्तृभूतो मार्गोऽध्याहार्यः । तृतीयाबहुव्रीहौ तु मार्गेणेति करणमध्याहार्यम् ।
अपर आह—विग्रहद्वयप्रदर्शनम् “हन हिंसागत्योः” (द्र०-मा० धा० २.२)
इति हन्त्यर्थद्वयपरिग्रहार्थम् । यदा हतमस्यान्धकारमिति विग्रहस्तदा गत्यर्थो
हन्तिर्गृह्यते, गतमस्यान्धकारमित्यर्थः । यदा पुनस्तृतीयाबहुव्रीहिस्तदा
हिंसार्थो हन्तिर्गृह्यते, हिंसितमनेनान्धकारमित्यर्थः । एवमुत्तरयोः पदयोरेक-
पद्यं कृत्वा पश्चात् सप्तमीतत्पुरुषं करोति—सर्वस्मिन् हतान्धकारः सर्वहतान्ध-
कार इति । तथा च सति हतशब्दोऽत्र न पूर्वं निपतति ।
सप्तमीसमासस्त्विह केन लक्षणेन भवतीति चिन्त्यम् । “सप्तमी शौण्डैः”
(पा० सू० २.१.१०) इति समासः । हतान्धकारशब्दः शौण्डादिषु पठ्यते ।