Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

by महर्षि बौधायन

Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)

DevanagariHindipublished486 pages

चतुर्थः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २९

Page 81Permalink

चतुर्थः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २९

शिशुः किलाऽऽङ्गिरसः पितॄनध्यापयामास । तान् 'पुत्रकाः' इत्यामन्त्र-
यामास, तच्च न्याय्यमेवेति देवा ऊचुः। अनेनाऽपि प्रकारेण ज्ञानत एव
ज्यैष्ठ्यं न वयस्त इति दर्शयति ॥ ४८ ॥ ३ ॥

इति प्रथमप्रश्ने द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः


प्रथमप्रश्ने द्वितीयाध्याये चतुर्थखण्डः

अनर्हाय विद्या न दातव्येत्याह—

'धर्मार्थौ यत्र न स्यातां शुश्रूषा वाऽपि तद्विधा ।
विद्यया सह मर्तव्यं न चैनामूषरे वपेत् ॥ १ ॥

अनु०— यदि धर्म या अर्थ की उपलब्धि न हो, अथवा ( शिष्य में ) उचित
सेवाभाव न हो, तो उस विद्या के साथ ही मर जाना श्रेयस्कर है, किन्तु उसे ऊसर
में बोना नहीं चाहिए। ( अर्थात् अयोग्य, सेवाभाव विहीन शिष्य को नहीं प्रदान
करना चाहिए ॥ १ ॥ )

यथा कृषीवलश्शुभं बीजमूषरे न वपति। तथा शुश्रूषादिवर्जिते विद्या न
दातव्येत्यर्थः ॥ १ ॥


अध्यापयामास पितॄन् शिशुराङ्गिरसः कविः ।
पुत्रका इति होवाच ज्ञानेन परिगृह्य तान् ॥
ते तमर्थमपृच्छन्त देवानागतमन्यवः ।
देवाश्चैतान् समेत्योचुर्न्याय्यं वश्शिशुरुक्तवान् ॥
अज्ञो भवति वै बालः पिता भवति मन्त्रदः ।
अज्ञं हि बालमित्याहुः पितेत्येव तु मन्त्रदम् ॥
इति मनो ( म, २, १५०-१५४ )

ताण्ड्यमहाब्राह्मणे-शिशुर्वा आङ्गिरसो मन्त्रकृतां मन्त्रकृदासीत् स पितॄन् पुत्रका
इत्यमन्त्रयत तं पितरोऽव॒अधर्मं करोषि यो नः पितॄन् सतः पुत्रका इत्यामन्त्रयस इति
सोऽब्रवीदहं वाव पिताऽस्मि यो मन्त्रकृदस्मीति ते देवेष्वपृच्छन्त ते देवा अब्र॒वन्नेष वाव
पिता यो मन्त्रकृत्तदिति तद्वै स उदजयदिति श्रुतम् । ( ता, ब्रा, १३, ३, २४ )
मनुना सूत्रकारेण चाऽनुसंहितं वेदितव्यम् ।

१. Cf with मनु २ ११२

Page 82Permalink

३० बौधायन-धर्मसूत्रम् [ ब्रह्मचारिधर्माः

अयोग्याध्यापने दोषमाह—
अग्निरिव कक्षं दहति ब्रह्मपृष्टमनादृतम् ।
तस्माद्वै शक्यं न ब्रूयात् ब्रह्म मानमकुर्वतामिति ॥ २ ॥
अनु०—जिज्ञासा करके प्राप्त वेद अनादृत होने पर अध्येता को उसी प्रकार भस्म कर देता है जिस प्रकार अग्नि घर को । अतएव वेदविद्या को उपदेश ऐसे शिष्यों को नहीं देना चाहिए जो यथासंभव उस विद्या का मान न करें ॥ २ ॥
'शक्यं मानमिति सम्बन्धः । वैशब्दः पादपूरणः । ब्रह्म विद्या मानं पूजा ॥ २ ॥
ब्रह्मचर्यविधावेवेतिहासमाह—
^२अत्रैवाऽस्मै वचो वेदयन्ते ॥ ३ ॥
अनु०—इसी विषय में ब्रह्मचारी को यह उपदेश दिया गया है ॥ ३ ॥
एवेत्येवमित्येतस्मिन्नर्थे । एवमस्य ब्रह्मचारिण इतिहासरूपं वचो वेदयन्ते वाजसनेयिनः । तच्च वक्ष्यमाणम् ॥ ३ ॥
^३ब्रह्म वै मृत्यवे प्रजाः प्रायच्छत् तस्मै ब्रह्मचारिणमेव न प्राय-
च्छत्सोऽब्रवीदस्तु मह्यमप्येतस्मिन् भाग इति यामेव रात्रिं समिधं
नाऽऽहराता इति ॥ ४ ॥
अनु०--ब्रह्म ने सृष्ट प्राणियों को मृत्यु को दे दिया, किन्तु केवल ब्रह्मचारी को नहीं दिया । मृत्यु ने कहा: 'मुझे भी इस ब्रह्मचारी में अंश मिलना चाहिए' ब्रह्म ने कहा—जिस रात्रि यह समिदाहरण न करे उसी रात्रि तुम्हें इसमें अंश मिलेगा अर्थात् तुम इसे नष्ट कर सकोगे ॥ ४ ॥
टि०—समिदाहरण से यहाँ अग्नीन्धन, वेदाध्ययन, गुरुशुश्रूषा आदि आवश्यक आचार नियमों का भी अर्थ ग्राह्य है । यह शतपथब्राह्मणे ११.२.६ से उद्धृत है ।
ब्रह्मशब्देन जगत्कारणरूपमुच्यते, वेदसम्बन्धात् । तत् मृत्यवे प्रजाः प्रददौ । किमर्थम् ? मारयितुम् । प्रयच्छदपि तस्म ब्रह्मचारिणमेव न प्रायच्छत् आत्मसन्निकर्षात् । अथ मृत्युराह—सोऽब्रवीदस्तु मह्यमप्येतस्मिन् भाग इति । ब्रह्मचारिण्यपि^४ मारणाय मम प्रवेशोऽस्त्वित्यर्थः । ततो ब्रह्माऽब्रवीत्सा रात्रि-


१. न ब्रूयादिति सम्बन्धः, इति ग. पु.
२. एवास्मै, इति क, पु, एते वास्मै, इति ङ पु,
३. गोपथब्राह्मणे ( १. २. ६. ) द्रष्टव्यम् ।
४. मरणणमंप्रवेशोऽस्तु इति, क, पु.

चतुर्थः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः ३१

Page 83Permalink

चतुर्थः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः ३१

स्तवाऽवसरः यामेव रात्रि समिधं नाऽऽहराता इति । लिङर्थे लेट्भवति । समिदाहरणमग्नीन्धनम् । तच्च भिक्षाचरणवेदाध्ययनगुरुशुश्रूषादीनामपि प्रदर्शनार्थम् ॥ ४ ॥

उपसंहरति—

तस्माद् ब्रह्मचारी यां रात्रिं समिधं नाऽऽहरति आयुष ^१एव तामवदाय वसति ॥ ५ ॥

अनु०—अतएव ब्रह्मचारी जिस रात्रि को समिदाहरण कर्म नहीं करता उस रात्रि को अपनी आयु से काटकर निकाल देता है ॥ ५ ॥

आयुषः खण्डमिति शेषः । द्वितीयार्थे वा षष्ठी । यथा^२ 'द्विरैन्द्रवायवस्य भक्षयति' इति ॥ ५ ॥

अथाऽग्नीन्धनादिचतुष्टयमपि विदधाति—

तस्माद् ब्रह्मचारी समिधमाहरेन्नेदायुषोऽवदाय वसानेति ॥६॥

अनु०—अतएव ब्रह्मचारी समिध अग्नि के ऊपर रखकर अग्नीन्धन करे नहीं तो कहीं ऐसा न हो कि वह अपनी आयु ही कम करते हुए रात्रि बिताने लगे ॥६॥

नेत्येष इद्दित्येतेन सम्प्रयुज्यते परिभवे गम्यमाने । यथा—'नेन्मे वाक्प्राणै-रनुषक्ता सत्' इति । आयुषोऽवदाय न वसानेति परिभवेनाऽग्नीन्धनादि-चतुष्टयं कुर्यादित्यर्थः ॥ ६ ॥

अथ दीर्घसत्रसंस्तवेन ब्रह्मचर्यप्रशंसा—

दीर्घसत्रं ह वा एष उपैति यो ब्रह्मचर्यमुपैति ॥ ७ ॥

अनु०—जो ब्रह्मचर्य ग्रहण करता है वह एक दीर्घ सत्र ही आरम्भ करता है ॥ ७ ॥

दीर्घसत्रं^३ शाक्यानामयनादि ॥ ७ ॥


१. आयुष एतामवदाय, इति ग. पु.
२. ज्योतिष्टोमे— ऐन्द्रवायवनामकः कश्चन ग्रहोऽस्ति । स, इन्द्रवायुभ्यां गृह्यते हूयते च। सर्वेषामपि ग्रहाणां च होमानन्तरं 'सदसि भक्षयन्ति' इत्यनेन भक्षो विहितः । भक्षणं च सकृदेव । विशेषाश्रवणात् । ऐन्द्रवायवे तु द्विर्भक्षणमनेन वचनेन विधीयते । तत्र ऐन्द्रवायवमिति द्वितीयस्थाने ऐन्द्रवायवस्येति षष्ठी यथा तथेत्यर्थः ।
३. तत्र षट्त्रिंशत्संवत्सरानुष्ठेयः शाक्याना (क्त्याना) मयनं नाम सत्रविशेषः । (अनेकदिनसाध्यः सोमयागो द्विविधस्सत्रात्मकोऽहीनात्मकश्चेति । तत्र त्रयोदशदिन-प्रभृति सहस्रसंवत्सरपर्यन्तकालसाध्यस्सत्रात्मकः । द्विरात्रप्रभृति एकादशरात्र-पर्यन्ताहर्गणसाध्योऽहीनः ) तत्र प्रथममहः प्रायणीयं अन्तिममुदयनीयमित्युच्यते । ते

Page 84Permalink
३२बौधायन-धर्मसूत्रम्[ ब्रह्मचारिधर्माः

सत्रस्य प्रायणीयोदयनीयावतिरात्रौ स्तः। उभयतोऽतिरात्रत्वात् सत्राणाम्। मध्ये चाऽन्यान्यहानि, तदिह कथमिति ? आह—

स यामुपयन् समिध आदधाति सा प्रायणीयाऽथ यां स्नास्यन् सोदयनीयाऽथ या अन्तरेण सत्र्या एवाऽस्य ताः ॥ ८ ॥

अनु०—वह जिस रात्रि को उपनयन के बाद पहली बार समिदाधान करता है वह सत्र की प्रायणीय नाम के अतिरात्र के समान होती है, जिस रात्रि को स्नान करने की तैयारी करते समय अन्तिम बार समिदाधान करता है वह रात्रि उदयनीय अतिरात्र के समान होती है। इन दोनों रात्रियों के बीच जो रात्रियाँ होती हैं वे सत्र की रात्रियाँ ही होती हैं ॥ ८ ॥

यां रात्रिमुपयन्नुपनीयमानसस्समिध आदधाति 'आयुर्दा देव जरसम्' इति। यां च स्नास्यन् 'इमं स्तोममर्हते जातवेदसे' इति। तदिह प्रायणीयोदयनीयौ रात्रिप्रधानत्वात् निर्देशस्य प्रायणीयोदयनीयशब्दाभ्यां स्त्रीलिङ्गोपादानमदोषः। याश्च ते अन्तरेण रात्रयस्तासु यास्सायंप्रातस्समिध आधीयन्ते तानि सत्रियाण्यहानीत्युपमीयन्ते ॥ ८ ॥

ब्राह्मणो ह वै ब्रह्मचर्यमुपयंश्चतुर्धा भूतानि प्रविशत्यग्निं पदा मृत्युं पदाऽऽचार्यं पदाऽऽत्मन्येव चतुर्थः पादः परिशिष्यते। तं स यदग्नौ समिधमादधाति य एवाऽस्याग्नौ पादस्तमेव तेन परिक्रीणाति। तं संस्कृत्याऽऽत्मन्धत्ते स एनमाविशत्यथ यदात्मानं दरिद्रीकृत्याह्रीर्भूत्वा भिक्षते ब्रह्मचर्यं चरति य एवाऽस्य मृत्यौ पादस्तमेव तेन परिक्रीणाति तं संस्कृत्याऽऽत्मन्धत्ते स एनमाविशत्यथ यदाचार्यवचः करोति य एवाऽस्याऽऽचार्ये पादस्तमेव तेन परिक्रीणाति तं संस्कृत्याऽऽत्मन्धत्ते स एनमाविशत्यथ यत्स्वाध्यायमधीते य एवाऽस्याऽऽत्मनि पादस्तमेव तेन परिक्रीणाति तं संस्कृत्याऽऽत्मन्धत्ते स एनमाविशति न ह वै स्नात्वा भिक्षेताऽपि ह वै स्नात्वा भिक्षां चरत्यपि ज्ञातीनामशनायाऽपि पितॄणामन्याभ्यः क्रियाभ्यः स यदन्यां भिक्षितव्यां न विन्देताऽपि वा स्वामेवाऽऽचार्यजायां भिक्षेताऽथो स्वां मातरं नैनं सप्तम्यभिक्षिताऽतीयात् ॥


प्रथमोत्तमे द्वे अप्यहनी अतिरात्रसंस्थाके। सर्वेषां सत्राणां ह्याद्येऽहन्यन्तिमे चाऽतिरात्रसंस्थाकत्वं विहितम्। तदेवाऽनुसन्धीयतेऽत्र व्याख्यात्रा।

चतुर्थः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः ३३

Page 85Permalink

चतुर्थः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः ३३

भैक्षस्याऽचरणे दोषः पावकस्याऽसमिन्धने । सप्तरात्रमकृत्वैतदव-
कीर्णिव्रतं चरेत् ॥ तमेवं विद्वांसमव चरन्तं सर्वे वेदा आविशन्ति ॥९॥

अनु०—ब्रह्मचर्य धारण करते हुए ब्राह्मण सभी भूतों में चार प्रकार से प्रवेश करता है। अपने एक चतुर्थांश से अग्नि में, एक चतुर्थांश द्वारा मृत्यु में, एक चतुर्थांश द्वारा आचार्य में प्रवेश करता है, चौथा चतुर्थांश आत्मा में ही अवशिष्ट रह जाता है। जब वह अग्नि पर समिध् का आधान करता है तब वह उसके द्वारा अपने उस अंश को खरीद लेता है जो अग्नि में प्रविष्ट हुआ रहता है; उस अंश का संस्कार करके उसे अपने में ही स्थापित करता है और वह अंश उसमें प्रवेश कर जाता है। जब वह अपने को दरिद्र बनाकर, लज्जा का परित्याग करके, भिक्षा मांगता और ब्रह्मचर्य का पालन करता है, तब वह उसके द्वारा अपने उस पाद को खरीद लेता है जो मृत्यु में प्रविष्ट हुआ रहता है; उसका संस्कार करके उसे अपने में स्थापित करता है और वह अंश उसमें प्रवेश करता है। जब वह आचार्य के आदेश का पालन करता है, तब वह उसके द्वारा आचार्य में प्रविष्ट अपने चतुर्थांश का परिक्रमण कर लेता है, उस अंश का संस्कार कर उसे अपने में स्थापित करता है और वह अंश उसमें प्रवेश कर जाता है। जब वह वेद का अध्ययन करता है तब वह उसके द्वारा उस अंश का परिक्रयण कर लेता है जो आत्मा में प्रविष्ट हुआ रहता है। उसका संस्कार कर उसे अपने में स्थापित करता है। और वह अंश उसमें प्रवेश कर जाता है। (ब्रह्मचर्य-समाप्ति पर) स्नान करने के बाद भिक्षाचरण न करे। यदि स्नान करने के बाद भी भिक्षाचरण करे तो यदि कोई अन्य ऐसी स्त्री न हो जिससे भिक्षा माँगी जा सके तो वह अपनी गुरुपत्नी से या अपनी माता से भिक्षा मांगे। बिना भिक्षा मांगे सांतवीं रात्रि न बिताये।

भिक्षाचरण न करने पर तथा अग्नि पर समिदाधान न करने पर दोष होता है। यदि वह सात दिन-रात्रि तक भिक्षाचरण और समिदाधान न करे तो ब्रह्मचर्य भङ्ग का अवकीर्णिव्रत प्रायश्चित्तस्वरूप करे। जो इस प्रकार जानता है और इस प्रकार आचरण करता है उसमें सभी वेद प्रवेश करते हैं ॥ ९ ॥

टि०—इस अंश में "अपि ह वा भिक्षां चरत्यपि···क्रियाभ्यः" का अर्थ स्पष्ट नहीं है।

ब्राह्मणग्रहणं त्रैवर्णिकोपलक्षणार्थम् । भूतशब्देनाग्नि मृत्युमाचार्यमात्मानं चाऽऽह । पादश्च तेजः आयुः प्रज्ञा बलमिति । तत्रायैस्त्रिभिः पादैरग्नयादीन् प्रविशति । अतस्स्वात्मन्येवाऽस्य चतुर्थः पादः परिशिष्यते । एवंभूतं विप्रं सर्वे वेदा आविशन्ति ॥ ९ ॥

६ बौ० गृ०

Page 86Permalink

३४ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ब्रह्मचारिधर्माः

न केवलं ब्रह्मचर्यानुष्ठाने ब्रह्मचारिणो वेदग्रहणमेव फलम्। किं तर्हि स्नातकावस्थायां दीप्तिरपोत्याह—

यथा ह वा अग्निससमिद्धो रोचत एवं ह वा एष स्नात्वा रोचत य एवं विद्वान् ब्रह्मचर्यं चरतीति ब्राह्मणमिति ब्राह्मणम् ॥ १० ॥

अनु०—जिस प्रकार प्रज्वलित अग्नि चमकती है, उसी प्रकार ब्रह्मचर्यावसान का स्नान करने पर वह व्यक्ति चमकता है जो इस प्रकार जानते हुए ब्रह्मचर्य का आचरण करता है। ऐसा ब्राह्मण का वाक्य है ॥ १० ॥

'यथा ह वा' इत्यादि 'चरति' इत्येतदन्तं ब्राह्मणम्। अन्यत्राप्येवंजातीय-कनिपातप्रयोगे ब्राह्मणपाठ इति द्रष्टव्यम्। रोचते दीप्यते ॥ १० ॥

इति प्रथमप्रश्ने द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः।


प्रथमप्रश्ने तृतीयाध्याये पञ्चमः खण्डः

'स्नात्वा रोचते' ( १. ४. १० ) इति स्नानप्रयुक्तान् धर्मानाह—

अथ स्नातकस्य ॥ १ ॥

अनु०—अब स्नातक के आचार-नियमों का वर्णन किया जाता है ॥ १ ॥

टि०—स्नातक तीन प्रकार के बताये गये हैं—वेदस्नातक, व्रतस्नातक, वेदव्रत स्नातक। समावर्तन के बाद ही गृहस्थाश्रम में प्रवेश करना चाहिए और तत्काल विवाह करना चाहिए, क्योंकि बिना आश्रम के एक दिन भी नहीं रहना चाहिए। इस विषय में स्मृति का आदेश द्रष्टव्य है, किन्तु यहाँ अविवाहित स्नातक के विषय में नियम दिया गया है। 'यावद् वेदस्वीकरणं ब्रह्मचारिणो नियमानुपालनम् अत ऊर्ध्वं धर्मजिज्ञासावस्थायां स्नातकधर्मावसरः"—गोविन्दस्वामी।

प्राक्पाणिग्रहणाद्धर्मा वक्ष्यन्त इति शेषः। त्रयो हि स्नातका भवन्ति —वेद-स्नातको व्रतस्नातको वेदव्रतस्नातक इति। ननु समावर्तनानन्तरमेव भार्या-मधिगच्छेत्, न तु तूष्णीं स्थातव्यम्। तथा हि—

अनाश्रमी न तिष्ठेत दिनमेकमपि द्विजः।
आश्रमेण विना तिष्ठन् प्रायश्चित्तीयते नरः॥
जपे होमे तथा दाने स्वाध्याये विप्रभोजने।
नाऽसौ फलमवाप्नोति कुर्वाणोऽप्याश्रमच्युतः॥ इति।

पञ्चमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः ३५

Page 87Permalink

पञ्चमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः ३५

चत्वार एवाऽऽश्रमधर्मास्सूत्रकारैस्समाम्नाताः, न च स्नातको नाम तेषां मध्ये कश्चिदाश्रमी विद्यते । आचार्येणाऽप्युक्तम्—'यत्र यत्र कामयते तदेतीत्ये-तत्समावर्तनम्' इति । एवं ब्रुवता समावर्तनानन्तरमाश्रमप्राप्तिरेव दर्शिता । नैष दोषः—भार्याऽधिगमने यतमानस्याऽपि कदाचिद्भार्याग्रहणं न सम्भाव्येत, परचित्ताधीनत्वात्तस्य । तस्यामवस्थायामिमे वक्ष्यमाणा धर्मा वेदितव्याः । किञ्च—यावद्वेदस्वीकरणं ब्रह्मचारिणो नियमानुपालनं, अत ऊर्ध्वं धर्मजिज्ञासा-ऽवस्थायां स्नातकधर्मावसरः । तस्माच्चोर्ध्वं दारसङ्ग्रही इत्यविरोधः¹ । आहुश्च न्यायविदः—'अस्नानादिनियमपर्यवसानं वेदाध्ययनसमकालमाहुः' इति ।

तथा—

तस्माद् गुरुकुले तिष्ठन् मधुमांसाद्यवर्जयन् ।
जिज्ञासेताऽविरुद्धत्वाद्वर्ममित्यवगम्यते ॥ इति ।

सोऽयं स्नातकः—

²अन्तर्वास्युत्तरीयवान् ॥ २ ॥

अनु०—अन्तर्वास (नीचे का वस्त्र, अधोवस्त्र) और उत्तरीय धारण करे ॥२॥

स्यादिति शेषः । अन्तर्वासः कटिसूत्रम् । तद्वानन्तर्वासी स चोत्तरीयवान् स्यादित्यर्थः ॥ २ ॥

वैणवं दण्डं धारयेत् ॥ २ ॥

अनु०—बाँस का दण्ड धारण करे ॥ ३ ॥

अङ्गुष्ठप्रमाणा ³मूर्धपरिमता यष्टिर्दण्डः ॥ ३ ॥

सोदकं च कमण्डलुम् ॥ ४ ॥

अनु०—जल से युक्त कमण्डलु धारण करे ॥ ४ ॥

धारयेदित्यनुवर्त्तते ॥ ४ ॥

द्वियज्ञोपवीती ॥ ५ ॥

अनु०—दो यज्ञोपवीत पहने ॥ ५ ॥

स्यादिति शेषः । द्वे यज्ञोपवीते अस्येति विग्रहः ॥ ५ ॥


१. विवाहानन्तरमपि स्नातकत्वस्याऽनपायात् एतेषां धर्माणां प्राप्तिरस्त्येवेति साम्प्रदायिकाः ॥
२. 'अन्तर्वास उत्तरीयम्' इति मूलपुस्तकेषु ।
३. मुखसंमिता. इति. ग, पु. ।

Page 88Permalink
३६बौधायन-धर्मसूत्रम्[ उपनयनकालः

उष्णीषमजिनमुत्तरीयमुपानहौ छत्रं चौपासनं दर्शपूर्णमासौ च ॥६॥

**अनु०—**उष्णीष (पगड़ी) अजिन का उत्तरीय, जूता और छत्र धारण करे अग्नि का आधान करे, दर्श और पूर्णमास का स्थालीपाक करे ॥ ६ ॥

एतेऽप्यस्य भवेयुरिति शेषः। उष्णीषं शिरोवेष्टनं, अजिनमुत्तराय उभयमपि भवेदित्यर्थः। औपासनं एकाग्निपरिचरणं, तदेवौपासनशब्देनाऽऽह—दर्शपूर्णमासौ च स्थालीपाकविधानेन कर्तव्यौ ॥ ६ ॥

पर्वसु च केशश्मश्रुलोमनखवापनम् ॥ ७ ॥

**अनु०—**पर्वों पर केश, दाढ़ी-मूँछ, लोम को बनवावे तथा नखोंको कटवाये॥७॥

कर्तव्यमिति शेषः। केशा मूर्धजाः। श्मश्रुमुखजम्। लोमगुह्यप्रदेशजम्। नखाः करजादयः ॥ ७ ॥

तस्य वृत्तिः ॥ ८ ॥

**अनु०--**अब उस स्नातक की जीवन-वृत्ति का विधान किया जाता है ॥ ८ ॥
**टि०—**गोविन्द के अनुसार 'तस्य' से गृहस्थ का भी अर्थ गृहीत होता है।

तस्य स्नातकस्य वृत्तिः यात्रा जीवनोपायो वक्ष्यते। प्रकृतेऽपि स्नातके तस्य ग्रहणं वृत्तिव्यतिरिक्तधर्माणां गृहस्थस्याऽपि प्रवेशार्थम् ॥ ८ ॥

ब्राह्मणराजन्यवैश्यरथकारेष्वामं लिप्सेत ॥ ९ ॥

**अनु०--**ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और रथकारसे बिना पका हुआ अन्न माँगे ॥९॥

आमग्रहणात् पक्वप्रतिषेधः। आमाभावे पक्वयाचनं चाऽनुज्ञायते। तथा च वसिष्ठः 'क्षुधा परीतस्तु किञ्चिदेव याचेत' इति प्रक्रम्य 'धान्यमन्नं वा न तु स्नातकः क्षुधाऽवसीदेदित्युपदेशः' इति। क्षुन्निवृत्तिसमर्थस्य द्रव्यस्यैव विधिः ॥ ९ ॥

तदभावे—

भैक्षं वा ॥ १० ॥

**अनु०--**अथवा अनेक व्यक्तियों से भिक्षा मांगकर जीवन-निर्वाह करे ॥ १० ॥
**टि०—**गोविन्दस्वामी के अनुसार इस सूत्र का यह भाव है कि विपत्ति में अनेक लोगों से भी भिक्षा माँग सकता है।

भिक्षाणां समूहो भैक्षं, आपदि बहुभ्यो याचेतेत्यर्थः ॥ १० ॥

याच्ञावस्थायाम्—

वाग्यतस्तिष्ठेत् ॥ ११ ॥

पञ्चमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः ३७

Page 89Permalink

पञ्चमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः ३७

अनु०—भिक्षाचरण के समय मौन रहे ॥ ११ ॥
स्वस्तिवचनमपि न कुर्यादित्यभिप्रायः । ‘न ह वै स्नात्वा भिक्षेत’ इत्य-
स्यैवाऽयमनुवाद ॥ ११ ॥

सर्वाणि चाऽस्य देवपितृसंयुक्तानि १पाकयज्ञसंस्थानि भूति-
कर्माणि कुर्वतीति ॥ १२ ॥

अनु०—इस भिक्षा से प्राप्त अन्न द्वारा देवताविषयक, पितृविषयक पाकयज्ञ
( पञ्चमहायज्ञ ) करे जिनसे आयु आदि की वृद्धि एवं कल्याण होता है ॥ १२ ॥

देवपितृभ्यां संयुक्तशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । ते च पञ्चमहायज्ञाः ।
पाकयज्ञसंस्थानि २अष्टकाहोमादयः । भूतिकर्माणि आयुष्यचरुरित्यादयः । इति
शब्दः प्रकारवचनः । एवंप्रकारा अस्य भैक्षात् होमाः कर्तव्याः । अप्राणिनो हि
षष्ठी पञ्चम्यर्थे भवति 'यूपस्य स्वरुं करोति' ज्ञातं यथा ॥ १२ ॥

अथ फलार्थवादः—
एतेन विधिना प्रजापतेः परमेष्ठिनः परमर्षयः परमां काष्ठां
गच्छन्तीति बौधायनः ॥ १३ ॥

अनु०—इस विधि से महर्षि लोग प्रजापति परमेष्ठी के परम लोक को जाते
हैं ऐसी बौधायन की उक्ति है ॥ १३ ॥

परमे स्थाने तिष्ठतीति परमेष्ठी प्रजापतिः । तस्य स्थानं परमा काष्ठा । पर-
मर्षयो वसिष्ठादयः । बौधायनः काण्वायनः । आहरतेति शेषः । ३आत्मानमे-
वाऽऽचार्य आह । आत्मनो वा आचार्यम् । यद्वा—मनोः भृगुवत्तस्य शिष्यो
ग्रन्थकर्ता । विचलितशाखा वा काचिद्बौधायनसंज्ञिता ॥ १३ ॥

इति प्रथमप्रश्ने तृतीयाध्याये पञ्चमः खण्डः


१. यज्ञिक. इति. क. पु.
२. पौषमाघफाल्गुनमासीयापरपक्षाष्टमीषु क्रियमाणा होमा अष्टकाहोमाः । ते च गृह्ये ( बो २. १० ) विहिताः । आयुष्यचरुरायुष्यहोमाख्यः तत्रैव (बो गृ. २. ९) विहितः ॥
३. आत्मानमेवाऽभिवदन्त्याचार्याः इति क. पु.

Page 90Permalink
३८बौधायन-धर्मसूत्रम्[ कमण्डलुचर्या

प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्याये षष्ठः खण्डः

'सोदकं च कमण्डलुम्' ( १. ३. ४ ) इत्युक्तम् ; तत्राह—
अथ कमण्डलुचर्यामुपदिशन्ति ( वेदविदः¹ ) ॥ १ ॥

अनु०— ( वेद के ज्ञाता ) कमण्डलु धारण करने का उपदेश देते हैं ॥ १ ॥
टिप्पणी— कोष्ठक में दिया गया 'वेदविदः' शब्द मूल पुस्तक में नहीं पाया जाता । कमण्डलु मिट्टी का पात्र है ।

चर्या चरणं धारणादि । मृन्मयो हि कमण्डलुः । तत्र मृन्मयोपघातेऽभिदाहश्शुद्धिहेतुराम्नातः । अथ पुनः कमण्डलोश्शुद्ध्यन्तरविधित्सयेदमारभ्यते ॥ १ ॥

²छागस्य दक्षिणे कर्णे पाणौ विप्रस्य दक्षिणे ।
अप्सु चैव कुशस्तम्भे पावकः परिपठ्यते ॥
तस्माच्छौचं कृत्वा पाणिना परिमृजीत पर्यग्निकरणं हि तत् ।
'उद्दीप्यस्व जातवेद' इति पुनर्दाहाद्विशिष्यते ॥ २ ॥

अनु०— वेद में यह कहा गया है कि बकरे के दाहिने कान में, ब्राह्मण के दाहिने हाथ में, जल में तथा कुश के स्तबक में अग्नि रहता है ।
टि०— अत एव शरीर की शुद्धि करने के बाद कमण्डलू को (दाहिने) हाथ से चारो ओर 'उद्दीप्यस्व जातवेद' आदि (तैत्तिरीय आरण्यक १०.१.४) मन्त्र से मार्जन करे । यह पर्यग्निकरण कहलाता है और उस पात्र को अग्नि पर गरम करने की अपेक्षा अधिक शुद्धिकारक माना जाता है ॥ २ ॥


१. वेदविद इति नास्ति मूलपुस्तकेषु ।
२. अजायां होतव्यम् । आग्नेयी वा एषा यदजा ।
अग्नावेवास्याऽग्निहोत्रं हुतं भवति ।
यद्यजां न विन्देत् । ब्राह्मणस्य दक्षिणे हस्ते होतव्यम् ।
एष वा अग्निर्वैश्वानरो यद्ब्राह्मणः । ॅॅ यदि ब्राह्मणं न विन्देत् । दर्भस्तम्बे होतव्यम् ।
अग्निमान् वै दर्भस्तम्बः । अग्नावेवास्याऽग्निहोत्रं हुतं भवति ।
यदि दर्भाञ् न विन्देत् । अप्सु होतव्यम् । आपो वै सर्वा देवताः । देवतास्वेवाऽस्याऽग्निहोत्रं हुतं भवति ( तै. ब्रा. ३. ७. ३. )
इत्ययं वेदभागोऽस्य सूत्रस्य मूलभूत इत्यवगन्तव्यम् ।

षष्ठः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ३९

Page 91Permalink

षष्ठः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ३९

अजः छागः। स्तम्बस्सङ्घातः। एतेषु चतुर्ष्वग्निः पठ्यते वेदेषु^१ आधाने— 'आग्नेयी वा एषा यदजा' इत्येवमादिषु। तस्माद् ब्राह्मणस्याऽपि दक्षिणे हस्तेऽग्निर्विद्यते। एवं च कमण्डलोरशुचिभावे प्राप्ते तं दक्षिणेन पाणिना परिसृजेत् 'उद्दीप्यस्व' इति मन्त्रेण। पर्यग्निकरणं तद्भवति। तच्च पुनर्दाहाद्विशिष्टतरं शौचमापादयतीत्यर्थः ॥ २ ॥

अत्राऽपि किञ्चित्संस्पृष्टं मनसि मन्यते कुशैर्वा तृणैर्वा प्रज्वाल्य प्रदक्षिणं परिदहनम् ॥ ३ ॥

अनु०—इस विषय में भी यदि मन में ऐसी धारणा हो कि पात्र कुछ अशुद्ध हो गया है तो कुशस्तबक या अन्य प्रकार के तृणों को जलाकर दाहिने हाथ को नीचे करते हुए, चारो ओर से गरम करे ॥ ३ ॥

कमण्डलोरेवाऽशुचिसंस्पर्शशङ्कायां कुशैर्वा विश्वामित्रतृणैर्वाऽग्नौ प्रदीप्तैः प्रदक्षिणतः परिदहनं कर्तव्यम्। परितो दहनं परिदहनम् ॥ ३ ॥

अत ऊर्ध्वं श्ववायसप्रभृत्युपहतानामग्निवर्ण इत्युपदिशन्ति ॥ ४ ॥

अनु०—पात्रों के कुत्ता, कौआ या अन्य अपवित्र पशु-पक्षी द्वारा छुए जाने पर उन्हें उतनी देर तक अग्नि पर रखा जाये जब तक वे अग्नि के वर्ण के न हो जाँय ॥ ४ ॥

श्वादिभिरुपघाते पर्यग्निकरणं कृत्वा अत ऊर्ध्वं यथाऽग्निवर्णो भवति तथा दग्धव्य इत्युपदिशन्ति आचार्या इति शेषः ॥ ४ ॥

^२मूत्रपुरीषरोहितरेतःप्रभृत्युपहतानामुत्सर्गः ॥ ५ ॥

अनु०—मूत्र, मल, रक्त, रेतस् आदि अपवित्र पदार्थों द्वारा अशुद्ध कमण्डलुओं का त्याग कर देना चाहिए ॥ ५ ॥

एतैरुपहतानां कमण्डलूनामुत्सर्गस्त्यागः। व्यक्त्यपेक्षया बहुवचनम् ॥ ५ ॥

यदा कमण्डलुर्भग्नस्स्यात्, तदा किं कुर्यादित्यत्राह—

भग्ने कमण्डलौ व्याहृतिभिश्चतं जुहुयात् ॥ ६ ॥

अनु०—कमण्डलु के फूट जाने पर व्याहृतियों का उच्चारण करते हुए सौ बार हवन करे ॥ ६ ॥


१. इमानि वाक्यानि नाऽऽधानप्रकरणे श्रूयन्ते। अतः कथमत्राऽऽधाने इति लिखितं व्याख्यात्रेति न प्रतीमः।
२. सूत्रमिदमेतद्भाष्यः च नास्ति ग. पुस्तके।

Page 92Permalink
४०बौधायन-धर्मसूत्रम्[ कमण्डलुचर्या

आज्येनेति शेषः ॥ ६ ॥
जपेद्वा ॥ ७ ॥
अनु०— अथवा व्याहृतियों का उतनी ही बार जप करे ॥ ७ ॥
व्याहृतीरेव ॥ ७ ॥

“भूमिर्भूमिमगानन्माता मातरमप्यगात् । भूयास्म पुत्रैः पशुभिर्यो नो द्वेष्टि स भिद्यता”मिति कपालानि संहृत्याऽप्सु प्रक्षिप्य सावित्रीं दशावरां कृत्वा पुनरेवाऽन्यं गृह्णीयात् ॥ ८ ॥

अनु०— “भूमिर्भूमिमगानन्माता मातरमप्यगात्। भूयास्म पुत्रैः पशुभिर्यो नो द्वेष्टि स भिद्यताम्” (भूमि भूमि को प्राप्त हुई, माता माता के पास गयी, हम पुत्र, पशुओं से वृद्धि प्राप्त करें, जो हम से द्वेष करता है वह नष्ट हो जाय) इस मन्त्र का उच्चारण करते हुए टूटे हुए कमण्डलु के टुकड़ों को एकत्र कर जल में फेंक दे, कम से कम दस बार गायत्री का जप करे और फिर दूसरा कमण्डलु ग्रहण करे ॥ ८ ॥

टिप्पणी— मन्त्र में 'भूमिः' शब्द मिट्टी से बने कमण्डलु का और 'भूमिम्' प्रकृति अर्थात् पृथ्वी तत्त्व का बोधक है। 'माता मातरम॒ अगात्' से घट के भीतर परिमित आकाश के अपने मूल आकाश तत्त्व में विलीन होने का तात्पर्य है।

भूमिर्भूमिगादिति वामदेव ऋषिः। अनुष्टुप्छन्दः। भिन्नानि मृन्मयानि ^१प्रतिपाद्यानि। भूमिविकाराणां प्रकृतिलयविज्ञानं क्रियते। प्रथमान्तो भूमिशब्दः पात्रमाह। द्वितीयान्तः प्रकृतिम्। कपालानि स्वप्रकृतौ लीनानि। मातां मातरमप्यगात्। य एवमन्तःपरिमिताकाशो मृत्पिण्डः कमण्डलुः घटादिरूपेण निर्मितोऽसावपि स्वप्रकृतिमगात्। ततः किमायातमस्माकम् ? वयं तु पुत्रैः पशुभिर्भूयास्म। आशिषि लिङ्। यो नोऽस्मान् द्वेष्टि स एव हि भिद्यतामिति। अनेन मन्त्रेण कमण्डलुकपालानाम् अप्सु प्रक्षेपणं प्रतिपत्तिः। अथाऽन्यं गृह्णन् सावित्रीं दशावरां कृत्वा जपित्वा गृह्णीयात् ॥ ८ ॥

किञ्च—
वरुणमाश्रित्य 'एतत्ते वरुण पुनरेव तु मामो'मित्यक्षरं ध्यायेत् ॥ ९ ॥
अनु०— वरुण देवता का आश्रय लेकर 'एतत्ते वरुण पुनरेव तु माम् ओम्' ( हे वरुण, यह तेरा है, दूसरा फिर मुझे प्राप्त होवे' ) मन्त्र का उच्चारण करते हुए अक्षर का ध्यान करे ॥ ९ ॥


१. प्रतिपत्तिसंस्कारेण संस्कार्याणीत्यर्थः । कार्योपयुक्तस्य उपयुक्तशेषस्य वा वस्तुनो विहितदेशे प्रक्षेपणं प्रतिपत्तिः ।

षष्ठः खण्डः] प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ४१

Page 93Permalink

षष्ठः खण्डः] प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ४१

टि०-अक्षर का ध्यान करने का तात्पर्य यह हो सकता है कि उस कमण्डलु के अविनाश्रर होने का ध्यान करे या उस कमण्डलु को अविनश्वर समझे ।

वरुणमाश्रित्य वरुणं प्राप्य ध्यात्वा 'एतत्ते वरुण पुनरेष तु मामोम्' इति ग्रहणमन्त्रः । तस्याऽयमर्थः—यदेतत्कपालं मयाऽप्सु संक्षिप्तं तत्तव वरुण भवतु, अपरं कमण्डलुद्रव्यं पुनर्मामेतु । भग्नस्तु कमण्डलुस्त्व्वाम्, इति ओमित्यक्षरं ध्यायेत् । ओमिति ब्रह्मणो नाम, तेन हि सर्वमोतं प्रोतं च भवति । अक्षरमपि तदेव न क्षरति न विनश्यतीति । ध्यायेत् अनुस्मरेत् ॥ ९ ॥

अथ कमण्डलुग्रहणवेलायामपादानकारकवर्णविशेषात् प्रायश्चित्तविशेषः-
शूद्राद् गृह्य शतं कुर्याद्वैश्यादर्धशतं स्मृतम् ।
क्षत्रियात्पञ्चविंशत्तु ब्राह्मणाद् दश कीर्तिताः ॥ १० ॥

अनु०—यदि कमण्डलु किसी शूद्र वर्ण के पुरुष से प्राप्त किया गया हो तो सौ बार (गायत्री का) जप करे, यदि किसी वैश्य से ग्रहण किया गया हो तो पचास बार जप करे, क्षत्रिय से ग्रहण करने पर पच्चीस बार जप करे और ब्राह्मण से ग्रहण करने पर दस बार जप करे ॥ १० ॥

प्रणवो गायत्री वा सङ्ख्याविषया ॥ १० ॥

रात्रावुदकग्रहणे मीमांसा -
अथाऽस्तमिते आदित्य उदकं गृह्णीयान्न गृह्णीयादिति मीमांसन्ते ब्रह्मवादिनः ॥ ११ ॥

अनु०-वेद का अध्ययन या पाठ करने वाले लोग इस विषय में शङ्का उठाते हैं कि सूर्य के अस्त होने पर जल ग्रहण करना चाहिए अथवा नहीं ग्रहण करना चाहिए ॥ ११ ॥

संशयार्था प्रकृतप्लुतिः । तत्राऽग्रहणपक्षश्रेयान्; कुतः ? पौराणिकवचनात् । तथाहि—
कर्मयोग्यो जनो नैव नैवाऽऽपश्शुद्धिकारणम् ।
यस्मिन्ननुदिते तस्मै नमो देवाय भास्वते ॥ इति ॥
श्रुतेश्च 'अपो निशि न गृह्णीयात्' इति ॥ ११ ॥

गृह्णीयादित्येतदपरम् ॥ १२ ॥

अनु०-(रात्रि को जल) ग्रहण करना चाहिए ऐसा श्रेष्ठ मत है ॥ १२ ॥

न विद्यते परं दर्शनं यस्मात्तदपरं सिद्धान्त इत्यर्थः । अनियतकालत्वान्मूत्रपुरीषादेरवश्यकर्त्तव्यत्वाच्चोदकसाध्यशौचानां 'शक्तिविषये मुहूर्तर्माप नाऽप्रयतस्स्यात्' ( १. ३. ३१ ) इति वचनाच्च ग्रहणमेव साधीयः ॥ १२ ॥

Page 94Permalink
४२बौधायन-धर्मसूत्रम्[ कमण्डलुचर्या

यत्त पुराणं श्रुतिश्च 'अपो निशि न गृह्णीयात्' इति, तत्र परिहारमाह—
यावदुदकं गृह्णीयात्तावत्प्राणानायच्छेत् ॥ १३ ॥
अनु०— जब तक जल ग्रहण करता रहे तब तक प्राणवायु को रोके रहे ॥१३॥
उदकग्रहणवेलायाम् ॥ १३ ॥
कथं प्राणायामेन परिहार इत्याशङ्कयाऽऽह—
अग्निर्ह वै ह्युदकं गृह्णाति ॥ १४ ॥
अनु०— इस प्रकार अग्नि ही जल को ग्रहण करता है ॥ १४ ॥
टि०— 'इस प्रकार प्राणवायु को रोकने पर वायु प्रबल हो जाता है और अग्नि उत्पन्न होता है। अग्नि के उत्पन्न होने पर रात्रि में भी आदित्य का अभाव नहीं होता।'—गोविन्द स्वामी ।

कथं प्राणायामे सत्युदकं गृह्णात्यग्निः ? कथं वा तेनाऽऽदित्यसन्निधि-
र्भवति ? इति चेत् ; उच्यते—निराधे सति वायुर्बलवान् जायते, ततोऽग्निः ।
तथा च वक्ष्यति—
निरोधाज्जायते वायुर्वायोरग्निर्हि जायते ।
तापेनाऽऽपोऽधिजायन्ते ततोन्तश्शुध्यते त्रिभिः” (४.१.२४) इति ।
अनुभावोऽपि तथैव दृश्यते । अग्नौ सत्यादित्यसन्निधिर्भवतीति शक्यते
वक्तुम् । तथा च श्रुतिः—'आदित्योऽग्निं यन्नक्तमनुप्रविशति मोऽन्तर्धायते'
इति । तथा—'रात्रावार्चिरेवाऽग्नेर्ददृशे न धूमः' इति । दूरभूयस्त्वान्नभवोऽपि
तथैव भवति ॥ १४ ॥

कमण्डलूदकं पुनरात्मन एव शुद्धिकारणं, न पितृसंयुक्तादिकर्मभ्य इत्याह—
कमण्डलूदकेनाऽभिषिक्तपाणिपादो यावदार्द्रं तावदशुचिः परेषा-
मात्मानमेव पूतं करोति नाऽन्यत्कर्म कुर्वीतेति विज्ञायते ॥ १५ ॥

अनु०— वेद में कहा गया है कि कमण्डलु के जल से, हाथ-पैर धोने वाला व्यक्ति दूसरों के लिए उस समय तक अशुद्ध रहता है जब तक उसके हाथ-पैर गीले रहते हैं । वह स्वयं को पवित्र करता है । उसे ( कमण्डलु के जल से ) दूसरा कार्य नहीं करना चाहिए ॥ १५ ॥
अन्यत्रापि विज्ञायते इत्युक्तौ श्रुतिपाठ इत्यवगन्तव्यम् ॥ १५ ॥
अपि वा प्रतिशौचमामणिबन्धाच्छुद्धिरिति बौधायनः ॥ १६ ॥
अनु०— अथवा प्रत्येक बार हाथ-पैर धोने के समय ( दूसरे जल से ) कलाई तक हाथ धोने पर शुद्धि होती है ऐसा बौधायन का मत है ॥ १६ ॥
प्रतिशौचं जलान्तरेणाऽऽमणिबन्धात् ॥ ६ ॥
इति प्रथमप्रश्ने चतुर्थाध्याये षष्ठः खण्डः

सप्तमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ४३

Page 95Permalink

सप्तमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ४३

प्रथमप्रश्ने चतुर्थाध्याये सप्तमः खण्डः

अथाऽप्युदाहरन्ति—

कमण्डलुद्विजातीनां शौचार्थं विहितः पुरा ।
ब्रह्मणा मुनिमुख्यैश्च तस्मात्तं धारयेत्सदा ॥
ततश्शौचं ततः पानं सन्ध्योपासनमेव च ।
निर्विशङ्केन कर्तव्यं य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ १ ॥

**अनु०—**इस विषय में निम्नलिखित पद्य उद्धृत किये जाते हैं—
प्राचीन काल में द्विजातियों की शुद्धि के लिए कमण्डलु का विधान ब्रह्मा तथा प्रमुख मुनियों ने किया, अतएव कमण्डलु सदैव धारण करना चाहिए । जो अपने कल्याण की कामना करता हो उसे बिना शङ्का के कमण्डलु से ही शरीर की शुद्धि करनी चाहिए उसी से जल पीना चाहिए और उसी से सन्ध्योपासन भी करना चाहिए ॥ १ ॥

कमण्डलूदकेन शौचं अपानदेशमलनिर्हरणादिकम्। पानसन्ध्योपासने दृष्टादृष्टकार्योपलक्षणार्थे ॥ १ ॥

कथमनेनाऽन्तःकरणेन देवतापूजादि कुर्यादित्याशङ्का न कार्या—
कुर्याच्छुद्धेन मनसा न चित्तं दूषयेद् बुधः । सह कमण्डलुनात्प-
न्नस्स्वयंभूस्तस्मात्कमण्डलुनाऽऽचरेत् ॥ २ ॥

**अनु०--**बुद्धिमान् व्यक्ति को ( कमण्डलु से उपर्युक्त सभी कार्य ) शुद्ध मन से करना चाहिए और अपने चित्त को दूषित नहीं करना चाहिए । स्वयंभू ब्रह्मा कमण्डलु के साथ ही उत्पन्न हैं अतएव कमण्डलु से जल का व्यवहार करना चाहिए ॥२॥

**टि०—**कमण्डलु का व्यवहार सभी प्रकार के जल के प्रयोग में किया जा सकता है इसी नियम को इस सूत्र द्वारा पुष्ट किया गया है । यह सूत्र मानसिक पवित्रता को प्रधानता देता है और कमण्डलु की सभी प्रकार के कार्यों के लिए उपयोगिता को असन्दिग्ध प्रमाणित करता है।

शास्त्रलक्षणेष्वर्थेषु सामान्यतो दृष्ट्या भ्रान्तिर्न कार्या। विशिष्टोत्पत्त्या च कमण्डलुप्रशंसैव। आचरेत् अनुतिष्ठेत् जलकार्यम् ॥ २ ॥

मूत्रपुरीषे कुर्वन् दक्षिणे हस्ते गृह्णाति सव्ये आचमनीयम् ॥३॥

Page 96Permalink

४४ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ कमण्डलुचर्या

अनु०--मूत्र और मलत्याग करते समय कमण्डलु को दाहिने हाथ में रखे और आचमन करते समय बायें हाथ में ॥ ३ ॥

मूत्रपुरीषयोराचमने च नियमः। अनुपयोगकाले यथासौकर्यं भवति तथा गृह्णीयादित्यर्थः ॥ ३ ॥

एतत्सिद्ध्यति साधूनाम् ॥ ४ ॥

अनु०--ये ( कमण्डलु-विषयक ) नियम साधुओं ( विद्वानों ) के विषय में लागू होते हैं ॥ ४ ॥

एतस्मिन् कमण्डलौ ये धर्मा अभिहितास्ते साधूनां सिद्ध्यन्ति नेतरेषाम्। साधवश्च निर्विशङ्कितशाखार्थाः ॥ ४ ॥

अमुमेवार्थं दृष्टान्तेन द्रढयन्नाह—

यथा हि सोमसंयोगाच्चमसो मेध्य उच्यते।
अपां तथैव संयोगान्नित्यो मेध्यः कमण्डलुः ॥ ५ ॥

अनु०—जिस प्रकार सोमरस के संयोग से यज्ञिय पात्र चमस को पवित्र बताया जाता है, उसी प्रकार जल के संयोग से कमण्डलु भी सदैव पवित्र रहता है ॥ ५ ॥

मेधो यज्ञः, तदर्हो मेध्यः ॥ ५ ॥

यस्मात् 'कमण्डलूदकेनाऽभिषिक्तपाणिपादो यावदार्द्रं तावदशुचिः परेषां' ( १. ४. १४ ) इत्युक्तं, तस्मात्—

पितृदेवाग्निकार्येषु तस्मात्तं परिवर्जयेत् । ६ ॥

अनु०—इस कारण पितृ, देव तथा अग्नि संबन्धी कार्यों में कमण्डलु का प्रयोग नहीं करना चाहिए ॥ ६ ॥

टि०—इस सूत्र का निर्देश उपर्युक्त षष्ठ खण्डान्तर्गत सूत्र १५ की ओर है, जिसमें कमण्डलु से हाथ-पैर धोने पर उनके गीले रहने तक अशुद्धि मानी गयी है।

कमण्डलूदकं यस्माच्छुद्धिकारणम्—

तस्माद्विना कमण्डलुना नाऽध्वानं व्रजेन्न सीमान्तं न गृहाद्-गृहम् ॥ ७ ॥

अनु०—( चूँकि कमण्डलु शुद्धि के लिए आवश्यक है ) इस कारण कमण्डलु के बिना यात्रा नहीं करनी चाहिए, ग्राम की सीमा की ओर नहीं जाना चाहिए और न एक घर से दूसरे घर को ही जाना चाहिए ॥ ७ ॥

सप्तमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ४५

Page 97Permalink

सप्तमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ४५

मूत्रोत्सर्गादेरनियतकालत्वात् ॥ ७ ॥

पदमपि न गच्छेदिषुमात्रादित्येके ॥ ८ ॥

यदिच्छेदधर्मसन्ततिमिति बौधायनः ॥ ६ ॥

अनु०—कुछ आचार्यों का मत है कि कमण्डलु के बिना बाण की दूरी से एक पद भी आगे नहीं जाना चाहिए ॥ ८ ॥

अनुं०—बौधायन का मत है कि यदि अपने धर्म का अनवरत पालन करता रहनी चाहे तो कमण्डलु के बिना कहीं न जाये ॥ ९ ॥

सन्ततिरविच्छेदः ॥ ९ ॥

ऋग्विधमृग्विधानं वाग्वदति ऋग्विधमृग्विधानं वाग्वदति ॥ १० ॥

अनु०—इस विषय में वाक् (ब्राह्मण ग्रन्थ) के अनुसार एक ऋचा भी (कमण्डलुविषयक नियम की) पुष्टि करती है ॥ १० ॥

टि०—गोविन्द स्वामी ने वाक् का अर्थ ब्राह्मण किया है और इस सन्दर्भ में “तस्यैषा भवति । यत्ते शिल्पं कश्यपरोचनावत्” उद्धृत किया है।

संभवतः कमण्डलु की शुद्धि-अशुद्धि एवं धार्मिक कर्मों के लिए उसकी उपयोगिता पर इस धर्मसूत्र में अन्य धर्मसूत्रों की अपेक्षा अधिक सामग्री प्रस्तुत की गयी।

वागिति ब्राह्मणमुच्यते । अस्मिन्नर्थे ऋगप्यस्तीति ब्राह्मणमाहेत्यर्थः । स यथा—'तस्यैषा भवति । यत्ते शिल्पं कश्यप रोचनावत्' इति ॥ १० ॥

इति प्रथमप्रश्ने चतुर्थाध्याये सप्तमः खण्डः


प्रथमप्रश्ने पञ्चमाध्याये अष्टमः खण्डः

कमण्डलुशौचप्रसङ्गेनाऽन्यद्रव्यविषयमपि शौचमारभ्यते—

अथाऽतश्शौचाधिष्ठानम् ॥ १ ॥

अनु०—अब शुद्धि के दूसरे कारणों या साधनों का वर्णन किया जाता है ॥ १ ॥

अधिष्ठानं निधानं कारणमित्यनर्थान्तरम् । शोध्यद्रव्यं वा ॥ १ ॥

अद्भिश्शुद्ध्यन्ति गात्राणि बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति ।
अहिंसया च भूतात्मा मनस्सत्येन शुध्यतीति ॥ २ ॥

अनु०—जल से शरीर शुद्ध होता है, बुद्धि ज्ञान से शुद्ध होती है; अहिंसा से भूतात्मा पवित्र होता है और मन सत्य से शुद्ध होता है ॥ २ ॥

Page 98Permalink

४६ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ शौचविधिः

टि०—वाणी, मन और शरीर से प्राणियों को दुःख न देना अहिंसा है; कर्मों के कर्त्ता को भूतात्मा कहा जाता है। मन सङ्कल्प विकल्पात्मक है और सत्य से तात्पर्य है यथाभूतार्थ वचन । —गोविन्द स्वामी ।

अद्ग्रहणं मृदादीनामप्युपलक्षणार्थम् । गात्रग्रहणं पार्थिवद्रव्यान्तरप्रदर्शनार्थम् । बुद्धिरन्तरात्मा । सा च व्यवसायात्मिका । ज्ञानं तत्त्वावबोधः । तस्मिन् सति रागादिक्षयादन्तरात्मा शुद्धो भवति । वाङ्मनःकायैर्भूतानां दुःखस्याऽनुत्पादनं अहिंसा, तया च भूतात्मा शुध्यति । स पुनः कर्मणां कर्ता । आह च मनुः—
यः करोति कर्माणि स भूतात्मोच्यते बुधैः । इति ॥
सङ्कल्पविकल्पात्मकं मन इत्युच्यते । सत्यं तु यथाभूतार्थवचनम् ॥ २ ॥
एवं च सति—

मनश्शुद्धिरन्तश्शौचम् ॥ ३ ॥

अनु०—मन की शुद्धि को आन्तरिक शौच कहा जाता है ॥ ३ ॥

तत्र ज्ञानेन सत्येन या शुद्धिरुक्ता तदन्तश्शौचमिति वेदितव्यम् । अन्यद्बहिश्शौचम् ॥ ३ ॥

तदेव तावद्याख्यास्यामः—

बहिश्शौचं व्याख्यास्यामः ॥ ४ ॥

अनु०—अब बाह्य शौच की व्याख्या की जायगी ॥ ४ ॥

टि०—इस प्रकार शौच या शुद्धि दो प्रकार की है: आभ्यन्तर या आन्तरिक तथा बाह्य शौच ।

विविधाऽऽख्या विस्तर इत्यर्थः ॥ ४ ॥

बाह्यस्याऽचेतनस्य गात्रादेरशुचिभावे पुरुषस्याऽप्यशुचित्वं भवतीति तदर्थं बाह्यशौचमारभ्यते । अद्भिरेवाऽऽचमनं क्रियत इति तदेव प्रथममारभ्यते—

कौशं सौत्रं वा त्रित्रिवृद्यज्ञोपवीतमानाभेर्दक्षिणं बाहुमुद्धृत्य सव्यमवधाय शिरोऽवदध्यात् ॥ ५ ॥

अनु०--यज्ञोपवीत कुश का बना हो, अथवा सूत का बना हो, और तीन बार त्रिगुण किया गया हो। नाभि के ऊपर तक, दाहिनी भुजा को ऊपर उठाकर, बायीं भुजा को नीचे करके तथा सिर को नीचे करके यज्ञोपवीत धारण करे ॥ ५ ॥

टि०—यज्ञोपवीत उपर्युक्त विधि से इन अवसरों पर अवश्य धारण करे। गुरुओं,

अष्टमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ४७

Page 99Permalink

अष्टमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ४७

वृद्धों, अतिथियों की पूजा, होम, जप कर्म, भोजन, आचमन तथा स्वाध्याय। इसके विपरीत विधि से प्राचीनावीत होता है जिसका उल्लेख अगले सूत्र में किया गया है।

कुशविकारः कौशम्; सूत्रस्य विकारः, सौत्रम्। तच्च सूत्रं कार्पासमयम्। त्रिरिति क्रियाभ्यावृत्तिगणने सुच् भवतीति। त्रिवृदिति च त्रिगुणं भवति। एतदुक्तं भवति- नवकृत्वस्संपादयेदिति। यज्ञार्थमुपवीतं उपव्यानं विन्यासविशेषः। यज्ञग्रहणं गुरुपासनादेरपि प्रदर्शनार्थम्। तथा चाऽऽपस्तम्बः—'उपासने गुरूणां वृद्धानामतिथीनां होमे जप्यकर्मणि भोजन आचमने स्वाध्याये च यज्ञोपवीती स्यात्' इति। आनाभेः, आङ्मर्यादायाम्, ऊर्ध्वं नाभेरेरित्यर्थः। दक्षिणं बाहुमवधाय बाहोरधस्तात्कृत्वा शिरोऽवदध्यात् दक्षिणं बाहुं शिरश्चोपरि गृह्णीयादित्यर्थः। तथा च श्रुतिः—'दक्षिणं बाहुमुद्धरतेऽवधत्ते सव्यमिति यज्ञोपवीतम्' इति च ॥ ५ ॥

विपरीतं पितृभ्यः ॥ ६ ॥

अनु०—इसके विपरीत ( दाहिनी भुजा को नीचे करके बायीं को ऊपर उठाकर तथा सिर नीचे करके ) पितृकर्म में धारण किया जाय ॥ ६ ॥

दक्षिणबाहुमधस्तात्कृत्त्वा सव्यं बाहुमुत्थाय शिरोऽवदध्यात्। श्रुतिरपि 'एतदेव विपरीतं प्राचीनावीतम्' इति। पितॄनुद्दिश्य यत्क्रियते तत्रतद्भवति ॥ ६ ॥

कण्ठेऽवसक्तं निवीतम् ॥ ७ ॥

अनु०—यदि यज्ञसूत्र कण्ठ में ही लटकाकर धारण किया जाय तो निवीत कहलाता है ॥ ७ ॥

मनुष्याणां भवति। ऋषीणामित्येवेदमुक्तं भवति ॥ ७ ॥

अधोऽवसक्तमधोवीतम् ॥ ८ ॥

अनु०—यदि यज्ञसूत्र नाभि से नीचे लटका कर धारण किया जाय तो अधोवीत कहलाता है ॥ ८ ॥

नाभेरधोऽवसक्तमधःक्षिप्तमधोवीतं भवति। एतदेव 'संवीतं मानुषम्' इति चोच्यते। मनुष्यकार्येषु कर्तव्यम्, तानि चाऽञ्जनाभ्यञ्जनोद्वर्तनादीनि ॥ ८ ॥ आचमनादिशौचाङ्गतया यज्ञोपवीतमुक्तम्। इदानीं तदेव शौचमाह—

प्राङ्मुख उदङ्मुखो वाऽऽसीनश्शौचमारभेत। शुचौ देशे दक्षिणं बाहुं जान्वन्तरा कृत्वा प्रक्षाल्य पादौ पाणी चाऽऽमणिबन्धात् ॥ ९ ॥

अनु०—शौच का कर्म पूर्व की ओर मुख करके अथवा उत्तर की ओर मुख

Page 100Permalink
४८बौधायन-धर्मसूत्रम्[ शौचविधिः

करके पवित्र स्थान पर बैठकर करे। दाहिनी बाहु को दोनों घुटनों के बीच रखते हुए पैरों को धोवे और फिर मणिबन्धन तक दोनों हाथों को धोवे ॥ ९ ॥

**टि०—**गोविन्द स्वामी के अनुसार सूत्र में प्रयुक्त 'च' शब्द से मूत्रादि से अपवित्र बने शरीर के अन्य अंगों के प्रक्षालन का नियम भी इस सूत्र द्वारा निर्दिष्ट है।

शौचमिहाऽऽचमनमभिप्रेतम् । शुचावित्येव सिद्धे देशग्रहणं पादुकादावारूढेनाऽऽचमनं न कर्तव्यमिति बोधयितुम । अनेकपुरुषोन्नाय्योदे । आसीनग्रहणं शयनादिनिवृत्त्यर्थम् । प्रक्षाल्य पाणी पादौ चेति चशब्दान्मूत्राद्युपहतं गात्रान्तरमपि प्रक्षालयेति गम्यते ॥ ९ ॥

पादप्रक्षालनोच्छेषणेन नाऽऽचामेद्यद्याचामेद् भूमौ स्रावयित्वाऽऽचामेत् ॥ १० ॥

**अनु०—**पैर धोने के बाद बचे हुए जल से आचमन न करे। यदि आचमन करना ही हो तो उसमें से कुछ जल भूमि पर गिराकर तब अवशिष्ट जल से आचमन करे ॥ १० ॥

यत्पात्रस्थोदकेन पादप्रक्षालनं कृतं तदवशिष्टं पादप्रक्षालनोच्छेषणं तेनाऽऽचमनं न कार्यम् । अन्यस्याऽसम्भवे तेनाऽपि यद्याचामेद्भूभौ स्रावयित्वाऽऽचामेत् । तस्माद्भूभौ किञ्चिदुदकं विस्राव्याऽऽचमनं कार्यम् ॥ १० ॥

आचमन एव पाण्यवयवविशेषविधित्सयाऽऽह—

ब्राह्मेण तीर्थेनाऽऽचामेत् ॥ ११ ॥

**अनु०—**ब्राह्म तीर्थ से आचमन करे ॥ ११ ॥

किं तद्ब्राह्मं तीर्थम् ?

अङ्गुष्ठमूलं ब्राह्मं तीर्थम् ॥ १२ ॥

**अनु०—**अंगूठे के मूल भाग को ब्राह्म तीर्थ कहते हैं ॥ १२ ॥

तस्याऽङ्गुष्ठमूलस्योत्तरतो मेखला ॥ २१ ॥ १

एतत्प्रसङ्गात्पितृतर्पणाद्यर्थमन्यान्यपि तीर्थान्याह—

अङ्गुष्ठाग्रं पित्र्यमङ्गुल्यग्रं दैवमङ्गुलिमूलमार्षम् ॥ १३ ॥

**अनु०—**अंगूठे के अग्र भाग को पित्र्य तीर्थ, अङ्गुलियों के अग्रभाग को देवतीर्थ तथा अङ्गुलियों के मूल भाग को आर्ष तीर्थ कहते हैं ॥ १३ ॥


१. इतः सूत्रान्तरं पुस्तकान्तरेषु ।