विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

९० विक्रमोर्वशीये
होन्ति । ता अवस्सं कोवि अणुग्गहणिमित्तभूओ समागमोराओ
भविस्सदि त्ति तक्केमि । (प्राचीं दिशं विलोक्य ।) ता एहि । उदआदि-
व्वस्स भगवदो सुज्जस्स उवट्ठाणं करेम्ह ।
(अनन्तरे खण्डधारा ।)
चिन्तादुब्भिअमाणसिआ सहअरिदंसणलालसिआ ।
विसमिअकमकमलोहदं विहरइ हंसी सरवरए ॥ ४ ॥
(इति निष्क्रान्ते ।)
प्रवेशकः ।
(नेपथ्ये पुरूरवसः प्रावेशिकी द्विपदिकोत्थिता ।)
गअण गइदगादो पिअविरहुम्माअअणिअविआरो ।
विसइ तरुगुव्मन्मिलअगुसिअणिअददवक्खारो ॥ ५ ॥

• १ अवश्यमपि कोऽपि अनुग्रहनिमित्तभूतः समागमोत्पन्नो भविष्यतीति तर्कयामि । तदेहि
  उदयादित्यस्य भगवतः सूर्यस्योपस्थानं कुर्वः ।
  १ चिन्तादुर्भितमानसा सहचरीदर्शनलालसा ।
  विषण्णक्रमक्रमनोहरा विहरति हंसी सरोवरे ॥
  ३ गगनं गयन्दगामी प्रियविरहोन्मादजनितविकारः ।

चतुर्थोऽङ्कः । ५१
(ततः प्रविशत्याकाशबद्धलक्ष्य उन्मत्तो राजा)
राजा—(सक्रोधम् ।) आः दुरात्मन् रक्षः, तिष्ठ तिष्ठ । क्व मे
प्रियतमामादाय गच्छसि । (विलोक्य ।) हन्त, शैलाग्रच्छत्राद्रुङ्गम
मुत्पत्य खार्णवाभिमुखं धावति । (इति गृहीत्वा हन्तुं यतते । अथाग्रे दृष्ट्वा
यथास्थितोऽवलोक्य ।)
दिसाअसिअविसदुल्लभवो वरकन्द भुअङ्गलभो ।
वादोयगिअमअलमणो लग्गइ हंसतुमाणभो ॥ ६ ॥
(विभाव्य सकरुणम् ) कथम् ।
नवजलधरः संनद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः
सुरधनुमिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम् ।
अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा
कनकनिकषस्निग्धा विद्युत्प्रियेति ममोदिता ॥ ७ ॥
(इति मूर्च्छित्वा पतति । पुनर्धृतिमालम्ब्योत्थाय विलोक्य ।)
सोह जाणिश मिअलोअणि णिरीअह कोह हरेइ ।
जाव णु अणदिट्ठाणयि धाराहर वरिसइ ॥ ८ ॥
१ दृढवारितविष दुःसहो भुजगः ।
व्याघ्राद्यैः समाक्रान्तहस्तिसुतः ॥
२ यथा क्षान्त्यागच्छन् क्षिप्रं कोऽप्यहरति ।
ददात्यल्पदिवसानामन्ते धावतो वर्षम् ।
विगलद्रूपं समवेतान्तःकरणो ह्येष नोऽपि नापेक्ष्यत एतेन
एकस्माद्द्वितीयम् — अजहति हरदन्तं दुःखशीतोष्ण-
सहोऽन्यस्यन्दनं ददात्यल्पदिवसानामन्ते धावतो वर्षम् ॥ ६ ॥
एष यदि परं गतो दृढं सा दृश्येत तथा न चेतु दृढं न
शक्नोत्यन्यथा नैषा मदनप्रवृत्तैर्विचेतनैः क्रियते
यद्वा यन्मत्तमत्तश्चास्य न कश्चिद् दर्शयति
स्थित्वा मन्दमुत्कण्ठते इति नो चेत् तपोवनं गत्वा
दृष्ट्वैवाऽस्य विकृतिं कश्चिन्न व्याप्रियते ।
इति हेतुना देव्यास्तदागमनं । तु यत् स्वयम-
क्त ।

९२ विक्रमोर्वशीये
(इति सक्रुणं विचिन्त्य ।) क्व नु खलु रम्भोरूर्गता स्यात् ।
तिष्ठेत्कोपवशात्प्रभावपिहिता दीर्घं न सा कुप्यति
स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावाद्रेमस्या मनः ।
तां हर्तुं विबुधद्विषोऽपि हि न मे शक्ता पुरोवर्तिनीं
सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातेति कोऽयं विधिः ॥ ९ ॥
(इति द्विपदिकया दिशोऽवलोक्य सास्रम् ।) अये, परावृत्तभागधेयानां दुःस-
दुःखानुबन्धि । कुतः ।
अयमेकपदे तया वियोगः
प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे ।
नववारिधरोदयादहोभि-
र्भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः ॥ १० ॥
(अनन्तरं चर्चरी।)
जलहर संहरएहु कोपमिआढत्तओ
अविरलधारासारदिशामुहकन्तओ ।
१ जलधर संहरान रोषमादत्त
अविरलधारामारदिशामुखकान्तः ।
वपति तावन्मृगलोचनामुर्वशी सोऽपि राक्षस इतीति मया निश्चयेन ज्ञातम् ।
यपणोत्तरं तु जरुदनिश्चयात्वेन नाता क्व वा गता मत्प्राणप्रिया किमिदानीं करोमि
मन्दभाग्य इति । इति क्वापि सक्रुणं विचिन्त्येत्युत्तरश्लोकाद्यगच्छति । मह कोइ
इति च सदा को पि इत्यथ तत्रैव ॥ ॥ तिष्ठेदिति । प्रभावपिहिता तिर-
स्कहरिण्या विद्याप्रभावान्नच्छत्रा । सप्तायत स्वय प्राप्तं यन्तुमित्यर्थः । विधिः प्र-
कारः ॥९॥ अयमिति । एकपदे । तत्समकरुपदं तुल्ये सद्यः सपदि च स्मृतम्
इति हरायुधः ॥१०॥ अनन्तर इति । चर्चरीवृत्तो गीतिविशेषः । यदुक्तम्-
द्रुतमध्योदयं समाश्रिता पठन्ति भ्रमराष्ट्री यदि । प्रतिमण्डकरासकेन वा द्रुत-
मध्या प्रथमा हि चर्चरी ॥ सोमा वा प्रतिमण्डकः । उत्थानिकातो षोडशरा
रास इत्यभिधीयते ॥ इति ॥ मय प्रत्याह-जलहरेति । जलधर संहरात्र को-
पमाद्दत अविरलधारासारदिशामुखकान्त । एहह पृथ्वीं भ्रमयति प्रियां प्रेक्षिष्ये
तदा यथारुचिरिष्यसि हत्त१४दिष्येऽए इति संबोधन एवमर्थे वा । संहर एहु कोपम्

चतुर्थोऽङ्कः । ९१
ए मह पुढविं भमन्ते णइ रिअं पेक्खिस्सिन्ति
तच्छे अ जु करीदसं सं तु सहीहिंति ॥ ११ ॥
(विभाव्य ।) वृथा खलु मया मनसः संतापवृद्धिरेत्पाद्यते । यदा मुन-
षोऽप्येवं व्याहरति 'राजा कालस्य कारणम्' इति । तत्किमहं
जलधरसमयं न प्रत्यादिशामि ।
(अनन्तरे चचरी ।)
गंधुम्माइअमहु मरगीयहि
वज्जन्तेहिं पाहुअतूरेहिं ।
पसरिअघवणु डेलिअपत्तवणेणह
सुरभिमविविहपभारोहिं णारह कप्पअरु ॥ १२ ॥
(दिशोऽवलोक्य ।) अथवा न प्रत्यादिशामि यन्म्रातृवेष्येव विदेगम
राजोपचारं संप्रति । कथमिव ।
विद्युल्लेभाकनकरुचिरं श्रीवितानं ममोर्ध्वं
व्याधूयन्ते निचुलतरुभिर्मञ्जरीचामराणि ।
ए अह पृथ्वी भ्रमन्यदि प्रियां प्रक्षियन्ते
तदा यथारिप्यति तथासखिभ्यः ॥
गन्धा मान्त्रितमुदवगीते
वाद्यमाने दव्यूततूर्यैः ।
प्रसृतपवनानां प्रसरद्वैश्वह
सुरभितविविधप्रभारोभूत्वा कल्पतरुः ॥
श्चिय मया तद् यथा प्रिया वा क्षणं तत काल महतः वा कुर्वितव्य इति वा ।
य... राज कृतान्तः यदा... अर्थ कल्पतरुः ॥ ११ ॥ पथा
विचिन्त्यावधार्य । यदा यदा विमुक्तं तदभिधा दीयते । यन्न विभूतेन ताड-
रानं ततः स्वानेन - गन्धुम्माइएति । गन्धेन मद्येनामोदितपुष्परसोद्गीतसमान-
य... वादना...न प्रवृत्तपवनैश्च सुरभिताविविधैरेण कल्पयति
... यन्मानुय्यैव पुरः कल्प इति श्लोकार्थः । स्फुरत्प्रनभ्रमन्तं मेघपरता वापना-
नो ना... न दण्डकर विप्रस्तमुतो यथार्थम् । ततस्तद् चलचारिकरम्ब
करेषु नियतम् ॥ १२ ॥ राजोपचारमेव वर्णयति - विद्युल्लेखेति । विदुल्लक्षण

९४ विक्रमोर्व्वशीये
घर्मच्छेदपटुप्रवरगिरो बन्दिनो नीलकण्ठा
धारासारोपनयनपरा नैगमाश्चाम्बुवाहाः ॥ १३ ॥
(पुनर्धचरी ।) भवतु । किमेव परिच्छदश्लाघया । यावदस्मिन्कानने तां
प्रियामन्वेषयामि ।
(पाठ्यान्ते भिन्नकः ।)
दइआरहिओ अहिअं दुहिओ
विरहाणुगओ परिमन्थरओ ।
गिरिकाणणए कुसुमुज्जलए
गजजूदवई तह झीणगई ॥ १४ ॥
(अनन्तरे द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च सहर्षम् ।) हन्त हन्त, व्यव-
सितस्य मे संदीपनमिव संवृत्तम् । कुतः ।

१ दयितारहितोऽधिक दुःखितो
विरहानुगतः परिमन्थरः ।
गिरिकानने कुसुमोन्ज्वले
गजयूथपतिस्तथा क्षीणगतिः ॥
निर्वैतशकारौहिवश्चापरनामभिद्रुमशिगेरे । निचुडन्तु निचोले स्यान्निचुलो हिम
ण्डुम । निर्माल्येऽप्यश्वकोशम् इति विश्वलोचनः । घर्मच्छेदाद्ग्रीष्मममयना
शात् । प्रावृदप्रवृत्तरित्यर्थः । घर्मं स्यात्पातपे प्रोक्त ऊष्मस्वेदाद्यडपि च इति
विश्वलोचनः । धारासारो वर्षप्रसरः । यत्र धारारूपः सारे धन तद्दानवत्परा । नैगमा
वणिजः । धारा खशातवपने सङ्कटे । अस्त्रि च प्रमङ्गाद्ध्वं जयत्प्रशस्तनेयथ
कं इति विश्वलोचनः । जागारस्तु प्रवरणं धा १०० ०५ ० न ५ तहातन ।
'वाध्ये अले विते इत्यपि सः । तनय इव सर्व्वशाखायनागरे'
॥ १३॥ पाठ्यान्ते भिन्नक इति । पा । वाद्यं रश कर भिन्न
। भिन्नको रागविशेषः । तथा चाह भरतः - षड्जमप्यंशिको यस्तु भिन्नशो भ
बहुः । षड्जग्रहांशो मन्द्रासो मद्रसोऽतोऽथवा भवेत् ॥ पञ्चाग्निपूजने
वि० सङ्गाहकौ । प्रमन्नादिशुनोगरीरे रौद्रे द्रुतरसे ॥ भिन्नः पश्चिमे
यामे प्रयोक्तव्यः सोमदैवतः ॥ इति ॥ गतायतदा स्वावस्थामाह-दइआरहिओ
इति । दयितारहितो धिकदुःखितो विरहानुगतः परिमन्थरः । गिरिकानने कुसुमो
ज्वले गजयूथपतिस्तथा क्षीणगतिः ॥ भ्रमणी वृत्त०-१हारः । गण्यूथपतिरह् क्षीणो प्रा

चतुर्थो ऽङ्कः । १५
आरुणगंभिरिच्छि सुत्तंविअ अज्ज णई णाईं ।
ओरुदन्ता व सव्वदा । २ । अञ्चने लाअ ॥ १५ ।
इतो गतोऽपि वर्षं नु गतो मयन्नपि शुभ्रकिरणा । ३८ ।
पञ्जरे ऽपि द्विजमतीं ऽपि भा शुभं ऽपि
गधामिषवृत्यिविनामु बन्धवर्गं सु ।
पद्मासना गुहातिमग्नतया स १ व्या
ददति धारय पङ्कजजन्मवाहाः ॥ १६ ।
(इति परिक्रम्य परिजनं यद्यथा मया सकृदभ्यस्तस्तदनुरूपं चैतत् )
मौरवायो गाण्डीवगुणीव त ।
एतं शरणं देय रोदश्चिन्दूभि
विवशानामो पलिहङ्कियम् ।
स्फुरतं क्या बिलाणु देवानां ५
दायोरहरहम् नि ५ ६ १ ६ १ ।
गमनु । आहादह लावतु । (एवं स... )
सुखद्... (सकृत... )
( इति चेत् ) मध्यगत...
व्या ददतु...
पञ्चानां द्विजादू...
• ...
१४ । आरुडगभीरिच्छि ...
...
४ १५ । ३ ...
...
...
...
...
...
७ । ४ ...

The provided image is completely blank, so there is no text to transcribe.

चतुर्थोऽङ्कः । ९७
(उपविश्योपविश्य। अञ्जलिं बध्वा।)
नीलकण्ठ ममोत्कण्ठा वनेऽस्मिन्वनितातया।
दीर्घापाङ्गा सितापाङ्ग दृष्टा दृष्टिक्षमा भवेत् ॥ २१ ॥
(परिक्रम्या विलोक्य।) कथमदत्त्वैव प्रतिवचनं नर्तितुं प्रवृत्तः। किं
नु खलु हर्षकारणमस्य। (विचिन्त्य।) आं, ज्ञातम्।
मृदुपवनविभिन्नो मन्मथायो विनाशा-
द्घनरुचिरकलापो निःसपत्नोऽस्य जातः।
रतिविगलितबन्धे केशहस्ते सुकेश्याः
सति कुसुमसनाथे किं करोत्येष बर्ही ॥ २२ ॥
भवतु। परव्यसनमुखिनं न पुनरेनं पृच्छामि। (द्विपदिकया दिशो-
ऽवलोक्य।) अये, इयमातपात्ययेपुषितमदा जम्बूविटपमध्यास्ते
परभृता। विहङ्गेषु पण्डितैषा जातिः। यावदेनां पृच्छामि।
मता। अथ वने भ्रमन्तः इत्यपि क्वचित्पाठः। निशामय शृणु। पदान्तरे - न
दृष्टेयं मां त्वाम्। अथ वने भ्रमन्तः। मां प्रति तामावहयेदर्थे। बदनतायुपदर्शने
तृतीया ॥ * ॥ उपविश्योपविश्येत्यादि उपविश्य गतिविशेषः तालविशेषो
वा। प्रमाणं च भरतः - विरामात्तुङ्गमूर्ध्वपुष्यं च चचरी इति। यथा-
। ।।।।।।। अञ्जलिं बद्ध्वा। यदुक्तम् - पताका हस्तद्वयेो यो
यदाऽङ्गुल्यैर्जताः संयुता नताश्चाग्रतस्तदाऽञ्जलिः स्यात्। तस्याङ्गे
स्यो कृतिश्च विधीयते । डा नीलकण्ठेत्यादि। हे अपकृष्टपक्षज
दृष्टा स्यात्। अस्मिन्वने दीर्घापाङ्गाऽऽयतेक्षणा । वि० । प० तव
ऽथ न० । वि० वि० । वि० वि० ।
२ ई । ऽई वि० म व । त म० र ॥ ऽ० न
दृष्टाऽपि वि० न व न । २६९ न ५०६ । ५०९ न ज
। २६ । । त य व म १ ९५ ४ ० । २९१
मृदुपवनवि० । ६० वि० ५ म ६ । ६० ५
६ १' ५ ५ २४ १ : ४ २५६ ६६० ५। ६५ १ ६२
२१५ ३ ५ ० १ ५ २५ ३ । १ ६६०५ ३ ५
ग य० क्री व०य०ि २ प० ५ कुरू वा सम०प०य० क । २९९०५
। २ २९ वि०५० व ०८ २ प० क० ५ ६९१ ५ ६० ५ ०५
इत्येष इ०प क इ० व ०५५०॥ त० ५ ०पु०३० प०३०। क ९०५

९८ हितोपदेशे
(अपरं चाह ।)
किं भक्तेनासमर्थेन
किं शक्तेनापकारिणा ।
भक्तं शक्तं च मां राजन्
नावज्ञातुं त्वमर्हसि ॥ २३ ॥
० । २ ।
विद्वान् यः शुचिरित्युक्तः कुली-
नः शक्तश्च स भूपते ।
स एव भृत्यः कर्तव्यो विद्वां-
स्तस्मात् स पूज्यते ॥ २४ ॥
१ २ (तथा चोक्तं)
२ ३ १ ४ , १ ४ ,
० ० ० ० ० ० ० ० ।
० ० ० ० ० ० ० ०
० ० ० ० ० ० ० ०
० ० ० ० ० ० ० ०
० ० ० ० ०
० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० !
० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ०
० ० ० ० ० ० ०
० ० ०
० ० ० ० ० ० ० ०
० ० ० ० ० ० ० ०
० ० ० ० ० ० ०
० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ०
० ० ० ० ० ० ० ० ० ०
० ० ० ० ० ० ० ० ० ०
० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ०

चतुर्थोऽङ्कः । ९५
(एतदेव नर्तित्वा वरण्डिकोपगत्य जानुभ्यां स्थिता ।) भवति,
त्वां कामिनो मदनदूतिमुदाहरन्ति
मानावरोहनिपुणं त्वममोघमस्त्रम् ।
तामानय प्रियतमां मम वा समीप-
र्म्मा वा नयाशु कलभाषिणि यत्र कान्ता ॥ २५ ॥
(वामेन किंचिदुन्नता । आकाशे ।) किमाह भवती । कथं त्वामे-
वमनुरक्तं विहाय गतेति । शृणोतु भवती ।
कुपिता नु न कोपकारणं
सकृदप्यात्मगतं स्मराम्यहम् ।
प्रभुता रमणेषु योषितां
नहि भावस्खलितान्यपेक्षते ॥ २६ ॥
(ससंभ्रममुपविश्य अनन्तरं जानु वा स्थिता 'कुपिता' इति पठित्वा विलोक्य च ।)
कथं कथाविच्छेदकारिणी स्वकार्य एव व्यासक्ता ।
महदपि परदुःखं शीतलं सम्यगाहुः
प्रणयमगणयित्वा यन्ममापद्रुतस्य ।
अधरमिव मदाधा पातुमेषा प्रवृत्ता
फलमभिनवपाकं राजजम्बूद्रुमस्य ॥ २७ ॥
वा । 'परभृते परपुष्ट इत्यर्थेऽथ परभृतः परपुष्टा वा' इत्यमरः । यद्वा मधुपदे
पुष्ट इत्येव पदम् । मधुना पुष्परसेन परमन्यन्तं पुष्टे इत्यर्थः । मधुमदा वाग्घो दुहति
वा मधा वसान्त इति वा ॥ २४॥ एतदिति । वरण्डिकामुपविश्येत्यर्थः ।
तथा च संगीतकौमुद्याम्- वसतिको तदन्त स्थादिति ज्ञान्देश्या । शंङ्खाला
रामदेहायां शृङ्गारे वापरण्योनिता ॥ इति ॥ त्वामिति । मन्दस्य मन्मथस्य
दूतिमुदाहरन्ति वदन्ति । दूतेनूतौ च दूतीका इति रूपविस्तारोऽपि ॥ २५ ॥
वामेन किञ्चिदुन्नतेति । वामेन पार्श्वेनापसरनन्तरं केही सौव नवि-
रूपः । तदुक्तम्- मुक्तेन शिरसा यस्तु पार्श्वेन भ्रमितश्च सः । स्तूयाकं वै करणं
पार्श्वसभ्रान्तयोजने ॥ इति ॥ आकाश इति । कि नवीषीत्यादिनि दिश्यन्त
प्रदीति रूपः । मु देत्यनुक्तनं केवलस्व हस्तदक्षतवि मुः ॥ इति दण्डवदनी ।
कुपितेति । अनुक्तं नै कै । हि यतः । रमणेषु प्रियेपु योषितां स्त्रीणां प्रभुता प्रभुत्वं
भावस्खलितान्यभिप्राय दोषादि नैवापेक्षतेऽपेक्षते । अभिप्रायस्वरूपाभावे
च कुपिता विभुतात्त्वभावत इति भावः ॥ २६ ॥ महदपीति । लोके
हि महदपि परकीय दुःखं सर्वं शीतलं शीतलं सम्यगाहुः ।

६० शिल्परत्नम्
...
...
...
...
...
... ।
... ।
... ॥
... ।
... ॥
...
(शेष पृष्ठ अत्यधिक क्षत-विक्षत तथा अस्पष्ट मुद्रण के कारण अपाठ्य है।)

चतुर्थोऽङ्कः । १८१
(सानन्दं द्विपदिकया दिशामवलोक्य ।)
पिंअवइणीविच्छेदिएण ओ गुम्मओअन्तम्भीरिजए ।
षादअलम्डएणोज्जणओ परिभ्र मणइ समाटओ ॥ ३८ ॥
(सकरुणम् ।) हा धिक् कष्टम् ।
मेघश्यामा दिशो दृष्ट्वा मानसोत्सुकचेतसा ।
कूजितं राजहंसेन नेदं नूपुरशिञ्जितम् ॥ ३९ ॥
भवतु । यावदेते मानसोत्सुका एनं सरः समासादयन्ति
तावदेतेभ्यः प्रियाप्रवृत्तिश्रवणमर्थिना । (उपसृत्याञ्जलिं बद्ध्वा)
अम्बुविहङ्गमराज,
पश्चात्सरः प्रतिगमिष्यसि मानसं त्वं
पाथेयमुत्सृज बिसं ग्रहणाय भूयः ।
मां तावदुद्धर शुचो दयिताप्रवृत्त्या
स्वार्थात्सतां गुरुतरा प्रणयिक्रियैव ॥ ४० ॥
(विलोक्याग्रे विलोक्य च ।) यावत्तो मुञ्चेन्न यथा न करिष्यति ममाभ्यर्थनाम्
अहम् ।
१ द्विपद्यां ने विमुक्तो गुम्फन स्तम्भेन
दम्भेन कृत चित्तं करोतीत्यर्थः इति मूलम् ।
३९ ॥ मेघश्यामा दिशो दृष्ट्वा मानसोत्सुकचेतसा । षा. २.
मेघमालां दृष्ट्वा मानसोत्सुकेन चेतसा कूजितं हंसेन । ननु । ३९
इदं नूपुरशिञ्जितम् । इति । ३९ क. इत्येतेभ्यः । ४० क.
पश्चात्सरः । ४० ख. मृणालाग्रम् । ४० ग.
स्वाथ्र्याद्गुरुतरा । ४० घ. यावन्न मुञ्चति । पञ्चमश्च । ४० च.
विलोक्य । हंसमुत्सुकं वीक्ष्य । ४० छ. करिष्यति
ममाभ्यर्थनाम् । इति । ४० ज. पृष्टः । तत्रान्तरं । इति । ४० झ.

१०२ विक्रमोर्वशीये
(उपविश्य चचरी ।)
रे' रे हंसा किं गोइज्झइ
(इति मूर्च्छित्वा उत्थाय ।)
यदि हंस गता न ते नतभ्रूः
सरसो रोधसि दृक्पथे प्रिया मे ।
मदनोलपदं कथं नु तस्याः
सकलं चौरिगतं त्वया गृहीतम् ॥ १२ ॥
(चचरी ।)
गोइअणुमारे मइ सविभज्जइ ।
(चचरीकयेोपगत्याङ्कलिं बद्ध्वा ।)
हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिरस्यास्त्वया हृता ।
विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥ १३ ॥
(पुनश्चचरी ।)
'छइ पहु णिमित्तर ए गइलालस
मा पहु दिशी नज्जणगणकमा ॥ १४ ॥
१ रे रे हंस किं गोयसे ।
२ गोपनुसारे मयि संविभज्यते
३ कृतहस्तया निर्निमित्तं ए गतिलालस
मा यहु दिशि नज्जनगणकमा ।
(१४ - १ - ४ र इति ... ... यदि हंसानां स्वाभाविकी गतिः
कथं न स्यात् ... ... सा पुनस्तस्या एव सकाशाद् गृहीता
इत्युपहासायोक्तिरियम् । ... ... अत्र च
अनेकपदैरनेक ... ... इति श्लेष
रूपकम् ।
अत्रानव ... ...
इष्टं चानिष्टार्थं ... सम्पादकं चेद्
दृष्टं तत् ... तदा विभावितैकदेशेन । उभयत्रार्थे
दृष्टान्तोऽयम् । तेन च ... सा दृश्यताम् । इति ।
कृतेनापह्नवेन किं फलम् । ... नहि सत्यं तिरोधीयते । तिरोधानेऽप्यहं
ज्ञास्याम्येवेत्यर्थः । एतन्मध्यस्थश्च श्लोकः कश्चित्क्वचित्पुस्तके दृश्यते ।
इत्युपहासायोक्तिरियम् । 'पुनश्चचरी' इत्यारभ्य 'ऋतुवर्णनं' यावत् ।

चतुर्थोऽङ्कः । १८३
(पुनर्भ्रान्त्वा । हन्त, प्रत्यक्षं कुसुमानि चिनुवत्या दृश्यते । विलोक्य ।)
एषा गोपाङ्गनाङ्गी मञ्जरी भयात्कम्पिता । यावदस्यास्तदपनयार्थं
गमिष्यामि । (परिक्रम्य पश्चाद्भागमागच्छन् ।) कान्ते, विलोकयात्मानं याव-
न्निवर्तयामि । तावदेतं शृणोषि ।
(अकाण्डे कुर्व्वन् पठति)
शेषाशेषशिरोमणीश
(अपरतः)
कुसुमिशतपत्रवनायित ।
(अपरतः)
ईशादिस्तुतपादाम्भो
षण्मुखगणेशहृदयस्थ ॥ १५ ॥
(दिक्षां द्वे कवती ?)
१ शेषाशेषशिरोमणीश
२ कुसुमिशतपत्रवनायित ।
३ ईशादिसंस्तुतपादाम्भो
षण्मुखगणेशहृदयस्थ ॥
ततश्चारभ्य पद द्वितये न जात्यन्तरता ॥ १ ॥ गद्येऽपि क्वचिद् भव-
न्तीत्याहुः तै २३ केवलैः ४ ३ ४ २ ६ मात्राश्चतु-
र्विंशत् । अन्येषां तु सप्तानां पदानामेकैकस्य १ ८ ३८ पद
द्वये केवलैर्मोपनवेनाक्षरस्य । कश्चिद्भूमेरक्षरस्य १ ७०
षां तु षडक्षरस्य ३० ६१३ मरेष्वस्य ६ २ ४३
इत्येकेषां १०८३ + २४० ६ ६ ५ पद अक्षरस्य
पूर्वरीतिकरीतिः १४ * * * १ ७ ८२
रूपाणां १४८५६ ५१३५४ ३ ७ ५४ ४ ५४
५२५६ ३३ ४२ ५ ८ ५ * ४१ ८२ * ५२
९३६० ११८ ४४ ० ५ ४१३२ ६ ५
इत्थं १४ २ ५ ९८७१ ३४४५४१ ३ ८ २५
१ ३० १३४२४५३४ ५५ ७ १० ५ ६

• ६१३०५८५ ५८६५ * ७ १ ६ २-४ ७४ -
  ५८०१०१५ । द्वितीयान्तरे ऋगवेऽपि पुनः ६२८७५ ४८३
  ३०१

१०४ विक्रमोर्वशीये
गोरोअणकुङ्कुमवण्णा चक्क मणइ मह ।
महुबामर फीरन्ती पणिभा ण दिट्ठी उइ ॥ ३६ ॥
(पदान्तरेणोपसृत्य अनुबध्या स्थिता ।)
रथाङ्ग नाम नियतो रथाङ्गश्रोणिविम्बया ।
अयं त्वां पृच्छति रथी मनोरथशतैर्हृतः ॥ ३७ ॥
कथं कः क इत्याह । मा तावत् । न खलु विदितोऽहमस्य ।
सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ ।
स्वयं वृतः पतिर्द्वाभ्यामुरवश्या च भुवा च यः ॥ ३८ ॥
कथं तूष्णीं स्थितः । भवतु । उपालभे तावदेनम् । (गत्वा शं
०ए ० ) तनुक तावदासाणुमानीरे वर्णिउर् । पुन्र ।
सरसि मन्जिरतनाडि हरमाश्रतनिसहा
ननु सव्वग्गी दरे मत्ता विशोरि समुगुतः ।
इति च भवन्ता सावप्रणामवस्थितगीरिन्ता
मवि च विपुह भाव काय नहतिरागध्रुव ॥ ३९ ॥

• • चन इमाउ चक मण मइ ।
    मधुवन * * * * ण दिट्ठा ।
• • • • • • • • — इतो श्लोको विश्वरूप
• • • • • • • । नाक्षत्रमपि । यद्
• • • • • • • • । ग्याङ्घ्रिः । अन्यत्रै

चतुर्थोऽङ्कः । १०५
(उपविश्य ।) सर्वथा मदीयानां भाग्यविपर्ययाणामयं प्रभाव ।
यावदन्यमवकाशमवगाहिष्ये । (दिशोऽवलोक्य परिक्रम्याग्रतोऽवलोक्य च ।) अये,
इदं रणद्वि मा पद्ममन्त क्वणितषट्पदम् ।
मया दष्टाधरं तस्या समीत्कारमिवाननम् ॥ ४० ॥
इतोऽनस्थानुशयो मा भूदित्यस्मिन्नपि कमलसेविनि भ्रमरे प्रणयं
करिष्ये ।
(भणान्तरे अपद्विचतुरस्रकम् ।)
ऐक्कसमवद्धिमगुरुअरपेम्मरसे ।
सरे हंसजुआणओ कीलइ कामरसे ॥ ४१ ॥
१ एक्कसमवर्द्धितगुरुतरप्रेमरसे ।
सरसि हंसयुवा क्रीडति कामरसे ॥
क्री। पूर्वस्थितिनिर्णावस्थान वन मौदन्या भयगीतनम् । विधुरे विरहिते । भावो
ऽभिप्राय । प्रकृतेपराङ्मुख्या बलात्प्रवृत्त । बलात्कारेण हता वलभ्दत स्याद् इति
त्रिकाण्डी ॥३९॥ इदमिति। रणद्भि भये सन्तु न प्रयतपति । क्वणितो शन्दो
यस्यान्त षटपदोष भ्रमरा । षीत्कार कण्ठाभिम्धअशब्दस्तपन्नाजलितशब्दानुकरणम्
॥४०॥ अथद्विचतुरस्रक इति। मन्दाक्रान्तापराऽन्तक चेस्थानविशेषोऽपरानु
रसक । स च द्विवारे कृत्तस्त्वान्यद्विचतुरस्रक इत्युच्यते । लक्षणन्तु-अस्यैव चे
चरणस्यारन्तरे स्यात्पहद्वयम् । त्रितलियाम्रयश्चाऽन्योऽन्तरङ्गे समुप्यते ॥ इति। अ
स्यैवति प्रकृतसंस्थानस्यसार्थ । अनन्तरश्चाप्यचतुरस्रक इत्याहु । कमलसेविनि भ्र
मरे प्रणय करिष्य इत्युपक्रम्यान्त तरे दृढं हसं वर्णयति-एक्ककामेति । पर' इति
पदरहिंता वा पाठ । एकसमवर्धितगुरुतरप्रेमरस। सरसि सयुवा क्रीडति कामरसे
जाऽबायामिनिवेग्नेत्यर्थ । यद्वा डन्गादारितायद न भ्रमरमेव हंसयुव्या वर्णयति
एकति । अथवा कृतान्तोल्या स्वावस्थामाह-एकैति । एकसमवर्धितगुरुतरप्रेमर
साऽमरेन हसयुवा नावकीडति कामरसेन॥कामस्य रसोऽभिनिवेशो यस्मिन्नेतादृशेन
शरेन विद्ध इतिशेष । एवक्रमेण गुरुपणधान्तचित्त । क्रियाविरहेण त भाव । गुरु
तर प्रेमरसो यस्यास्तादृशो हसयुवा नावकीडति । ईषत्क्रीडामपि न करोतीत्यर्थ ।
यद्वा । हसजुआणओ इत्यकमेव पदम् । कुसुमससायकसायकाचित्तम प्रियाविच्छेद
खिन्नप्रया हसयुवा व्रीडतीति विद्धान्तनेऽपि तु कथमपि क्रीडालवमपि न करोती
ति भाव । ष्पूङ्-ने'इति धातु । नियतरसे' इति पाठात्तरे कामरसेन कामानि
१

१०६ विक्रमोर्व्वशीये
(चतुरस्रकेणोपेत्यापह्नुतिं बद्ध्वा ।)
मधुकर मदिराक्ष्या शंस तस्या प्रवृत्तिं
वरतनुरथ वामौरु नैव दृष्टा त्वया मे ।
यदि सुरभिमवाप्स्यस्तन्मुखोच्छ्वासगन्धं
तव रतिरभविष्यत्पुण्डरीके किमस्मिन् ॥ ४२ ॥
(इति द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, करिणिसहायो नागा-
धिराजो नीपस्कन्धनिषण्णस्तिष्ठति । यावदेनं गच्छामि ।
(कुटिला ।)
करिणीविरहसन्तणिओ ।
(मन्दपथी ।)
काणणे गअणुआमहुअरा ॥ ४३ ॥
(अन्तोऽन्तरे विलोक्य ।) अथवा न तावदयमुपसर्पणकालः ।
अयमचिरोद्गतपल्लवमुपनीतं प्रियमनग्रदन्तेन ।
अभिलषतु तावदासुरभिग्स सल्लकीभङ्गम् ॥ ४४ ॥
१ करिणीविरहमन्तणितः ।
२ कानने गजदन्तमधुकराः ॥
बद्ध्वा । उपह्रुतं इति शेषः । यथा व्यतिरेकेणान्तेन शंसत गीतिः । दामरसन
युगपद्गुञ्जाननमुखमण्डनार्थं मधुकर न मे सुन्दरप्रिया नयनेत्र मे ।
पश्यन्तमिव वरं दृष्टवान् दृष्टाऽस्तु प्रवशानेन प्राप्स्यन् प्रियमधुसम्भवगन्धं
इत्यर्थः इत्यन्वयाद्युक्तत्वात् इदं रिरक्षोः ॥ चतुरस्रकवर्गातः। मथ्यान्तर्गतावर्त्तनु
रागक्रमः । यदुक्तम् — नट्यावनावस्थायां रिरक्षो नाट्क्रमः । अथ रिरक्षोः
रूपकस्य मञ्जरान्वेषणेऽथ यदनुया
श्लिष्टान्वयाख्यापन्नम् इति पुनरपि
प्रज्ञान्यापन्नात्—करिणीति । कुटिला लयस्तालो । कानने गजराज-
मधुकराः । पुष्पिताद्रुम कानने गजानां मुखगतगन्धित्वात् भ्रमन्तीति
शेषः । लये मन्दपथी । रिरक्षावर्त्तते द्विपथया ॥ अथ अय-
मिति । अथायं हेतुं न पश्येत् इत्यवधारणम् । आत्मे तु आत्मानं दण्डतु ।
तावदसौ । आवयोर्मध्यतः । कुतो यमवदग्रदन्तेन । दन्ताग्रविदारितत्वात्
इति भावतः । मत्ता गजराजः । अग्रशाखां कङ्कर्ट मत्ता अथ पादपं इत्येवम्

चतुर्थोऽङ्कः । १०७
(स्थानकेनावलोक्य ।) अये, कृताहारकः संवृत्तः । भवतु । समीपमस्य
गत्वा पृच्छामि ।
(अनन्तरे चचरी ।)
'हह पँ पुच्छिमि आअक्खहि गअवर [···]
ललिअपहारे णासिअतरुवर ।
दूरविणिज्जिअससहरकंती [···]
दिट्ठी विज पँ संमुहवन्ती ॥ ४५ ॥
(पदद्वयं पुरत उपसृत्य ।)
मदकलरुचितैश्चिक्कटा गजयूथप यूथिकाशबलोपदेशी ।
स्थिरयौवना प्रिया ते दृशलोक सुभागोका ॥ ४६ ॥
(सहर्षमवेक्ष्य ।) अहह, अनेन प्रियोपलब्धिशंसिना मन्द्रकण्ठगर्जि-
तेन ममाश्वसितोऽसि । साधर्म्याद्भूयसी मे त्वयि प्रीतिः ।
मामाहुः पृथिवीभृतामधिपतिं नागाधिराजो भवा-
नप्युच्छिन्नपृथुप्रवृत्ति भवतो दानं ममाप्यर्थिषु ।
१ अह त्वां पृच्छामि आचक्ष्व गजवर
ललितप्रहारेण नाशिततरुवर ।
दूरविनिर्जितशशधरकान्ति
दृष्टा प्रिया त्वया सम्मुख यान्ती ॥
स्थानकेनेति । स्थानकधाराविशेषः । तथा चाभाणीश्वरतः — स्थानक
सङ्केतं स्थानदृङ्मनुविदारिकम् इति । त० मिति प्रकृतानामवधित्यर्थः ॥ गज प्रति
प्रियाप्रवृत्तिं पृच्छति—हह पं इति । अह पं परे त्वां वा पृच्छामि आचक्ष्व गजवर
ललितप्रहारेण नाशिततरुवर । दूरविनिर्जितशशधरकान्तिर्दृष्टा प्रिया तया संमुख
यान्ती ॥ दूरमत्यन्तं विनिर्जिता पराजिता शशाङ्ककान्तिरतिशयनिष्कळङ्कत्वादियुग
मुखेत्यविशेष्यः । छद्मवाण्डनकन्तियथा । इवपरलेखनेन पूर्वय इता चोलते ॥४५॥
मदक० एति । मदेन कटो मधुराव्यश्थदः । कण्ठेषु मधुराव्यश्चशब्देजी । इति
शेषन । युवतियादिकेत्येलनेन युवतीनां सारदाजम् धधिकउयनेन च निष्कठ
इत्य चोलतं । स्थिरयावनाव तु देवतात्वादेव ॥४६॥ साधम्यादात्मानधर्मत्वाद् ।
तदेवाह—नामाहुरिति । विशेषेण उच्छिन्ना न भवतीत्यनुच्छिन्ना पृथ्वी म

यहाँ पृष्ठ की देवनागरी प्रतिलिपि दी जा रही है:

१०८ विक्रमोर्वशीये
खीरलेपु ममोर्वशी प्रियतमा यूथे तवेयं वशा
सर्वं मामनु ते प्रियाविरहजा त्व तु व्यथा मानुषी ॥ ४७ ॥
सुखमास्तां भवान् (द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, अय
मसौ सुरभिकन्दरो नाम निशेपरमणीय सानुमान् । प्रियश्चायमप्स
रसाम् । अपि नाम सुतनूरस्योपत्यकायामुपलभ्येत । (परिक्रम्याव
लोक्य च ।) कथमन्धकार । भवतु विद्युत्प्रकाशेनावलोकयामि ।
कथ मदीयैर्दुश्चरितपरिणामैर्मेघोदयोऽपि शतहदाशून्य संवृत्त ।
तथापि शिलोच्चयमेनम्पृष्ट्वा न निवर्त्तिष्ये ।
(अनन्तरे खण्डिक ।)
पसरिअखरखुरदारिअमेइणि वणगहणे अविचहु ।
परिसप्पद् पेच्छह लीणो णिअकज्जुनुत्त कोउ ॥ ४८ ॥
१ प्रसृतखरखुरदारितमेदिनिर्वनगहनेऽविचन् ।
परिसर्पति पश्यत लीनो निजकार्योन्मुक्त कोऽ ॥
हस्ती प्रभृतिरान्दो यस्मिंस्तत् । पक्षे प्रसृतिदन्तो यस्य । ‘दानं गजमदे त्यागे
इषुभवत्र त्रिकाण्डी । वशा करिणी । वशा योषासुतान्वग्वाश्रीगुर्वीकरिणीष्व
पि इति शेचन ॥ ४७ ॥ अनन्तरे खण्डिकेति । गीतिविशेषः खण्डिका ।
यच्चाम्— पथागणं शनस्थितद्वित्तमुखं पुन दिरं । धीरांगडुम्भनाश्चैव विद्या
खण्डिका मता ॥ इति । कुम्भनालय— कामवाण्डता यत्र भेषयं दूमनं परम् ।
दावरामा रुपुवदौ विद्युदाधस्तो भवेत् । दविरामो गपुन्दुदूतो स्पुविरामवा
न् ॥ इति वा । यथा— ततवततत्रिभ्येयेतत्रिभ्येयेयतव ॥ यष्टिश्वा
• • • • • ४ । • ८ । । ० ।
गणेन वा । प्रसङ्ग मयथाहरण— गच्छी गजहन्त्वया माननी इत्यादिना ।
अता हास्यशृङ्गारयो वर्भ मद्रिगंमवा य इति बराहव्यापार नाह—पसरि
एनि । प्रसृतभावरगर्गनप्रकम्पिततसहस्रचक्रम् । पश्यतइति पश्यत मीनो
निजकार्योन्मुक्त कः ॥ अव्रिवले वीर । वनगहने लीनोऽपि निजकार्योन्मुक्तः
रूप तवम्भाव वृताशायः परिसर्पतीत्यर्था भवति । प्रसृतखरखुरैः कृत्वा
सुखतनश्च भूदारणम् । बुभुक्षया पीडितः क्रोधशान्तः पृथ्व दारणां करोतीति
वः । वराहस्यानुदर्शनं वा । पक्षे धीर कीदृश वनगहन न प्रियतमा
मन्बन्दनिकार्य सुखं भ्रमति । प्रकृष्टतरविरहखित्रो दृगपातेन भूम्या

चतुरोऽङ्कः । १०९
अपि वनान्तरमल्पभुजान्तरा
श्रयति पर्वत पर्वत संनता ।
इदमरूक्षपरीतमुदूढया
पृथुनितम्ब नितम्बवती तया ॥ ४९ ॥
कथं तूष्णींभावस्थः । अहो विप्रकर्षात् शृणोति । भवतु । समी-
पमस्य गत्वा पृच्छामि ।
(अन्तरे चर्चरी।)
पेरिरिणिअग्गन्निमन्झिमर
बहुविहकुसुमविरइअसेहर ।
णिज्झरपुण्डरीअमलोहर
दक्खावहि महु पियमम महिहर ॥ ५० ॥
(अन्तरेण योषणामण्डलि बद्धा ।)
सुरविहिभूतां गाम दत्ता सव्वङ्गसुन्दरी ।
रागा रम्मे वना तेऽब्भिग्गदा विरहिता रवणा ॥ ५१ ॥
१ परिरिचितगलन्निमज्झिर्झर
बहुविधकुसुमविरचितशेखर ।
निमज्जनपुण्डरीकमनोहर
६ दर्शय मम प्रियतमां महीधर ॥
स्पष्टम् न करोति । पश्चात्तापमाश्वासादाश्वासनवचनम् । दृष्ट्वा विलोभयदरान
प्रत्युत्ता स्वरा इव वराह वर्षयति—परिरिपुडि ॥ ४८ ॥ पर्वत प्रत्याह—अ
पीति । अपि प्रश्न । क्रोडे भुजान्तरम् हस्यमर । पर्वतव्यवस्थयां यनु । पर्य
स्याद्युरये म्रथा दर्पंणशिरोप्यपि इति लीचन । नितम्बोरोष शिखरं वा ।
इर्त रख निगत्व स्याच्छिखरे हरुपरोषगो इति श ॥ ४९ ॥ पर्वतं प्रति प्रा
र्थयते—परिरिति । परिरिचितागलन्निमज्जनिर्झर बहुविधकुसुमशिर
विच्छेखर । निज्झरपुण्डरीतमनाहर दर्शय मम प्रियतमां महीधर ॥ एकस्मिंश्चि
गल निज्जरसञ्चन्नं निर्गत । निर्झरेणनिर्झरस्य प्राकृते पूर्वनिपातानियमात्निर्झर
गिरीति विषयम् । यद्वा निर्झडसन्तमेक पदम् । निर्झरेक्षारम्य शेखरान्त्तमेकम् ।
दक्खावहीति दर्शयेत्यर्थ देशी । निर्मतीक्षिर इत्यपि क्वचित्पाठ ॥ ५ ॥ सुरै
र्विनिभूतामिति । अत्र प्रश्नवाक्यमथोत्तरत्वेन योजितम् । विगताश्य वीक्ष्य