विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

चतुर्थोऽङ्कः । १०५
(उपविश्य ।) सर्वथा मदीयानां भाग्यविपर्ययाणामयं प्रभाव ।
यावदन्यमवकाशमवगाहिष्ये । (दिशोऽवलोक्य परिक्रम्याग्रतोऽवलोक्य च ।) अये,
इदं रणद्वि मा पद्ममन्त क्वणितषट्पदम् ।
मया दष्टाधरं तस्या समीत्कारमिवाननम् ॥ ४० ॥
इतोऽनस्थानुशयो मा भूदित्यस्मिन्नपि कमलसेविनि भ्रमरे प्रणयं
करिष्ये ।
(भणान्तरे अपद्विचतुरस्रकम् ।)
ऐक्कसमवद्धिमगुरुअरपेम्मरसे ।
सरे हंसजुआणओ कीलइ कामरसे ॥ ४१ ॥
१ एक्कसमवर्द्धितगुरुतरप्रेमरसे ।
सरसि हंसयुवा क्रीडति कामरसे ॥
क्री। पूर्वस्थितिनिर्णावस्थान वन मौदन्या भयगीतनम् । विधुरे विरहिते । भावो
ऽभिप्राय । प्रकृतेपराङ्मुख्या बलात्प्रवृत्त । बलात्कारेण हता वलभ्दत स्याद् इति
त्रिकाण्डी ॥३९॥ इदमिति। रणद्भि भये सन्तु न प्रयतपति । क्वणितो शन्दो
यस्यान्त षटपदोष भ्रमरा । षीत्कार कण्ठाभिम्धअशब्दस्तपन्नाजलितशब्दानुकरणम्
॥४०॥ अथद्विचतुरस्रक इति। मन्दाक्रान्तापराऽन्तक चेस्थानविशेषोऽपरानु
रसक । स च द्विवारे कृत्तस्त्वान्यद्विचतुरस्रक इत्युच्यते । लक्षणन्तु-अस्यैव चे
चरणस्यारन्तरे स्यात्पहद्वयम् । त्रितलियाम्रयश्चाऽन्योऽन्तरङ्गे समुप्यते ॥ इति। अ
स्यैवति प्रकृतसंस्थानस्यसार्थ । अनन्तरश्चाप्यचतुरस्रक इत्याहु । कमलसेविनि भ्र
मरे प्रणय करिष्य इत्युपक्रम्यान्त तरे दृढं हसं वर्णयति-एक्ककामेति । पर' इति
पदरहिंता वा पाठ । एकसमवर्धितगुरुतरप्रेमरस। सरसि सयुवा क्रीडति कामरसे
जाऽबायामिनिवेग्नेत्यर्थ । यद्वा डन्गादारितायद न भ्रमरमेव हंसयुव्या वर्णयति
एकति । अथवा कृतान्तोल्या स्वावस्थामाह-एकैति । एकसमवर्धितगुरुतरप्रेमर
साऽमरेन हसयुवा नावकीडति कामरसेन॥कामस्य रसोऽभिनिवेशो यस्मिन्नेतादृशेन
शरेन विद्ध इतिशेष । एवक्रमेण गुरुपणधान्तचित्त । क्रियाविरहेण त भाव । गुरु
तर प्रेमरसो यस्यास्तादृशो हसयुवा नावकीडति । ईषत्क्रीडामपि न करोतीत्यर्थ ।
यद्वा । हसजुआणओ इत्यकमेव पदम् । कुसुमससायकसायकाचित्तम प्रियाविच्छेद
खिन्नप्रया हसयुवा व्रीडतीति विद्धान्तनेऽपि तु कथमपि क्रीडालवमपि न करोती
ति भाव । ष्पूङ्-ने'इति धातु । नियतरसे' इति पाठात्तरे कामरसेन कामानि
१