विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

१०६ विक्रमोर्व्वशीये
(चतुरस्रकेणोपेत्यापह्नुतिं बद्ध्वा ।)
मधुकर मदिराक्ष्या शंस तस्या प्रवृत्तिं
वरतनुरथ वामौरु नैव दृष्टा त्वया मे ।
यदि सुरभिमवाप्स्यस्तन्मुखोच्छ्वासगन्धं
तव रतिरभविष्यत्पुण्डरीके किमस्मिन् ॥ ४२ ॥
(इति द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, करिणिसहायो नागा-
धिराजो नीपस्कन्धनिषण्णस्तिष्ठति । यावदेनं गच्छामि ।
(कुटिला ।)
करिणीविरहसन्तणिओ ।
(मन्दपथी ।)
काणणे गअणुआमहुअरा ॥ ४३ ॥
(अन्तोऽन्तरे विलोक्य ।) अथवा न तावदयमुपसर्पणकालः ।
अयमचिरोद्गतपल्लवमुपनीतं प्रियमनग्रदन्तेन ।
अभिलषतु तावदासुरभिग्स सल्लकीभङ्गम् ॥ ४४ ॥
१ करिणीविरहमन्तणितः ।
२ कानने गजदन्तमधुकराः ॥
बद्ध्वा । उपह्रुतं इति शेषः । यथा व्यतिरेकेणान्तेन शंसत गीतिः । दामरसन
युगपद्गुञ्जाननमुखमण्डनार्थं मधुकर न मे सुन्दरप्रिया नयनेत्र मे ।
पश्यन्तमिव वरं दृष्टवान् दृष्टाऽस्तु प्रवशानेन प्राप्स्यन् प्रियमधुसम्भवगन्धं
इत्यर्थः इत्यन्वयाद्युक्तत्वात् इदं रिरक्षोः ॥ चतुरस्रकवर्गातः। मथ्यान्तर्गतावर्त्तनु
रागक्रमः । यदुक्तम् — नट्यावनावस्थायां रिरक्षो नाट्क्रमः । अथ रिरक्षोः
रूपकस्य मञ्जरान्वेषणेऽथ यदनुया
श्लिष्टान्वयाख्यापन्नम् इति पुनरपि
प्रज्ञान्यापन्नात्—करिणीति । कुटिला लयस्तालो । कानने गजराज-
मधुकराः । पुष्पिताद्रुम कानने गजानां मुखगतगन्धित्वात् भ्रमन्तीति
शेषः । लये मन्दपथी । रिरक्षावर्त्तते द्विपथया ॥ अथ अय-
मिति । अथायं हेतुं न पश्येत् इत्यवधारणम् । आत्मे तु आत्मानं दण्डतु ।
तावदसौ । आवयोर्मध्यतः । कुतो यमवदग्रदन्तेन । दन्ताग्रविदारितत्वात्
इति भावतः । मत्ता गजराजः । अग्रशाखां कङ्कर्ट मत्ता अथ पादपं इत्येवम्