विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

चतुर्थोऽङ्कः । ९५
(एतदेव नर्तित्वा वरण्डिकोपगत्य जानुभ्यां स्थिता ।) भवति,
त्वां कामिनो मदनदूतिमुदाहरन्ति
मानावरोहनिपुणं त्वममोघमस्त्रम् ।
तामानय प्रियतमां मम वा समीप-
र्म्मा वा नयाशु कलभाषिणि यत्र कान्ता ॥ २५ ॥
(वामेन किंचिदुन्नता । आकाशे ।) किमाह भवती । कथं त्वामे-
वमनुरक्तं विहाय गतेति । शृणोतु भवती ।
कुपिता नु न कोपकारणं
सकृदप्यात्मगतं स्मराम्यहम् ।
प्रभुता रमणेषु योषितां
नहि भावस्खलितान्यपेक्षते ॥ २६ ॥
(ससंभ्रममुपविश्य अनन्तरं जानु वा स्थिता 'कुपिता' इति पठित्वा विलोक्य च ।)
कथं कथाविच्छेदकारिणी स्वकार्य एव व्यासक्ता ।
महदपि परदुःखं शीतलं सम्यगाहुः
प्रणयमगणयित्वा यन्ममापद्रुतस्य ।
अधरमिव मदाधा पातुमेषा प्रवृत्ता
फलमभिनवपाकं राजजम्बूद्रुमस्य ॥ २७ ॥
वा । 'परभृते परपुष्ट इत्यर्थेऽथ परभृतः परपुष्टा वा' इत्यमरः । यद्वा मधुपदे
पुष्ट इत्येव पदम् । मधुना पुष्परसेन परमन्यन्तं पुष्टे इत्यर्थः । मधुमदा वाग्घो दुहति
वा मधा वसान्त इति वा ॥ २४॥ एतदिति । वरण्डिकामुपविश्येत्यर्थः ।
तथा च संगीतकौमुद्याम्- वसतिको तदन्त स्थादिति ज्ञान्देश्या । शंङ्खाला
रामदेहायां शृङ्गारे वापरण्योनिता ॥ इति ॥ त्वामिति । मन्दस्य मन्मथस्य
दूतिमुदाहरन्ति वदन्ति । दूतेनूतौ च दूतीका इति रूपविस्तारोऽपि ॥ २५ ॥
वामेन किञ्चिदुन्नतेति । वामेन पार्श्वेनापसरनन्तरं केही सौव नवि-
रूपः । तदुक्तम्- मुक्तेन शिरसा यस्तु पार्श्वेन भ्रमितश्च सः । स्तूयाकं वै करणं
पार्श्वसभ्रान्तयोजने ॥ इति ॥ आकाश इति । कि नवीषीत्यादिनि दिश्यन्त
प्रदीति रूपः । मु देत्यनुक्तनं केवलस्व हस्तदक्षतवि मुः ॥ इति दण्डवदनी ।
कुपितेति । अनुक्तं नै कै । हि यतः । रमणेषु प्रियेपु योषितां स्त्रीणां प्रभुता प्रभुत्वं
भावस्खलितान्यभिप्राय दोषादि नैवापेक्षतेऽपेक्षते । अभिप्रायस्वरूपाभावे
च कुपिता विभुतात्त्वभावत इति भावः ॥ २६ ॥ महदपीति । लोके
हि महदपि परकीय दुःखं सर्वं शीतलं शीतलं सम्यगाहुः ।