वायु पुराण

४५४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०११०श्लो०२१-४८]
(गयामाहात्म्यम्)

(+ अब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपितृमानवाः । तृप्यन्तु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः ॥ २१
अतीतकूलकोटीनां सप्तद्वीपनिवासिनाम् । आब्रह्मभुवनालोकादिदमस्तु तिलोदकम् ॥ २२
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही ॥ २३
मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहकादयः । तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ २४
मुष्टिमात्रप्रमाणं च आर्द्रामलकमात्रकम् । शमीपत्रप्रमाणं वा पिण्डं दद्याद्गयाशिरे ॥
उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलानि शतमुद्धरेत् ॥ २५
पितुर्मातुः स्वभार्याया भगिन्या दुहितुस्तथा । पितृष्वसुर्मातृष्वसुः सप्त गोत्रा प्रकीर्तिताः ॥ २६
चतुर्विंशतिर्विंशच्च षोडश द्वादशैव हि । रुद्रादिवसवश्चैव कुलान्येकोत्तरं शतम् ॥ २७
नाऽऽपवाहनं न दिग्बन्धो न दोषो दृष्टिसंभवः । न कारुण्येन कर्तव्यं तीर्थश्राद्धं विचक्षणैः ॥ २८
पिण्डासनं पिण्डदानं पुनः प्रत्यवनेजनम् । दक्षिणा चान्नसंकल्पं तीर्थश्राद्धे स्वयं विधिः ॥ २९
अस्मत्कुले मृता ये न गतिर्येषां न विद्यते । आवाहयिष्ये तान्सर्वान्दर्भपृष्ठे तिलोदकैः ॥ ३०
* मातामहकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते । आवाहयिष्ये तान्सर्वान्दन्कुशपृष्ठे तिलोदकैः ॥ ३१
बन्धुवर्गकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते । आवाहयिष्ये तान्सर्वान्दर्भपृष्ठे तिलोदकैः + ॥ ३२
इत्येतैर्मन्त्रैः सजलैस्तिलैर्दर्भेषु ध्यानवान् । आवाह्याभ्यर्च्य तेभ्यश्च पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् ॥ ३३
अस्मत्कुले मृता ये च गतिर्येषां न विद्यते । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ३४
मातामहत्कुले ये च गतिर्येषां न विद्यते । तेषामुद्धरणार्थीय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ३५
बन्धुवर्गकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते । तेषामुद्धरणार्थीय इमं पिण्डं ददान्यहम् ॥ ३६
अजातदन्ता ये केचिद्ये च गर्भे प्रपीडिताः । तेषामुद्धरणार्थीय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ३७
अभिदग्धाश्च ये केचिन्नाभिदग्धास्तथाऽपरे । विद्युच्चौरहता ये च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ३८
दावदाहे मृता ये च सिंहव्याघ्रहताश्च ये । दंष्ट्रिभिः शृङ्गिभिर्वाऽपि तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ३९
उद्वन्धनमृता ये च विषशस्त्रहताश्च ये आत्मघातिनो च ये तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४०
अरण्ये पत्मनि वने क्षुधया तृषया दताः । भूतप्रेतपिशाचाद्यैस्तेभ्यः पिण्डं वदाम्यहम् ॥ ४१
रौरव्ये चान्धतामिश्रे (स्रे) कालसूत्रे च ये गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं तदास्यहम् ॥ ४२
+ असिपत्रवने घोरे कुम्भीषकेषु ये गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४३
अनेकयातनासंस्थाः प्रेतलोकं च ये गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४४
अनेकयातनासंस्थाः ये नीता यमकिंकरैः । तेषामुरणार्थाम इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४५
नरकेषु समस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४६
पशुयोनिगता ये च पक्षिकीटसरिसृपाः । अथवा वृक्षयोनिस्यास्तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४७
जात्यन्तरसहस्रेषु भ्रमन्तः स्वेन कर्मणा । मानुष्यं दुर्लभं येषां तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४८

---

+इत आरभ्य-आर्द्रामलकमात्रकमित्यन्तं ग्रन्थव्यत्यासः ख पुस्तके। + एतच्चिह्नान्तर्गतग्रन्थो । नास्ति ख पुस्तके ।
* न विद्येऽयं श्लोकः क. पुस्तके । + एतदग्रेऽयं पाठः ख. पुस्तके स यथा-आब्रह्मस्तम्बपर्यतं यत्किंचित्सचराचरम् । मया दत्तेन तोयेन तृप्यन्तु भुवनत्रयम् ॥ इति । ÷अयं श्लोको नास्ति ख. पुस्तके ।

[अ० ११०-१११ श्लो० ४९-६६।१-२] वायुपुराणम् । ४४५

( गयामाहात्म्यम् )

दिव्यन्तरिक्षभूमिष्ठाः पितरो बान्धवादयः । मृता असंस्कृता ये च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४९
ये केचित्प्रेतरूपेण वर्तन्ते पितरो मम । ते सर्वे तृप्तिमायान्तु पिण्डेनानेन सर्वदा ॥ ५०
येऽबान्धवा बान्धवा वा येन्यजन्मजन्मनि बान्धवाः । तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ ५१
पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे च ये मृताः । गुरुश्वशुरबन्धूनां ये चान्ये बान्धवा मृताः ॥ ५२
ये मे कुले लुप्तपिण्डाः पुत्रदाराविवर्जिताः । क्रियालोपगता ये च जात्यन्धाः पङ्गवस्तथा ॥ ५३
विरूपा आमगर्भाश्च ज्ञाताज्ञाताः कुले मम । तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ ५४

आ ब्रह्मणो ये पितृवंशजाता मातुस्तथा वंशभवा मदीयाः ।
कुलद्वये ये मम दासभूता भृत्यास्तथैवाऽऽश्रितसेवकाश्च ॥ ५४
मित्राणि शिष्याः पशवश्च वृक्षा दृष्टा ह्यदृष्टाश्च कृतोपकाराः ।
जन्मान्तरे ये मम संगताश्च तेभ्यः स्वधा पिण्डमहं ददामि ॥ ५५

एतैश्च सर्वमन्त्रैस्तु स्त्रीलिङ्गान्तं समुह्य च । पिण्डान्दद्याद्यथा पूर्वं स्त्रीणां मात्रादिकाक्रमात् ॥ ५६
स्वगोत्रे परगोत्रे वा दंपत्योः पिण्डपातनम् । अपृथाईन्निष्फलं श्राद्धं पिण्डं चोदकतर्पणम् ॥ ५७
पिण्डपात्रे तिलान्क्षिप्व्वा पूरयित्वा शुभोदिकैः । * मन्त्रेणानेन पिण्डांस्तानप्रदक्षिणयथाक्रमम् ॥
परिषिच्य त्रिधा सर्वान्प्रणिपत्य समापयेत् ॥ ५८
पितॄन्विसृज्य चाऽऽचाम्य साक्षिणः श्रावयेत्सुरान् । साक्षिणः सन्तु मे देवा ब्रह्मेशानादयस्तथा ॥ ५९
मया गयां समासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता ॥
आगतोऽस्मि गयां देव पितृकार्ये गदाधर । त्वमेव साक्षी भगवन्नृणोऽहमृणत्रयात् ॥ ६०
सर्वस्थानेषु चैवं स्यात्पिण्डदानं तु नारद । प्रेतपर्वतमारभ्य कुर्यात्तीर्थेषु च क्रमात् ॥ ६१
तिलमिश्रांस्ततः सक्तून्क्षिपेत्प्रेतपर्वते । \div अपसव्येन देवर्षे दक्षिणाभिमुखेन च ॥ ६२
ये केचित्प्रेतरूपेण वर्तन्ते पितरो मम । ते सर्वे तृप्तिमायान्तु सक्तुभिस्तिलमिश्रितैः ॥ ६३
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं यत्किंचित्सचराचरम् । मया दत्तेन तोयेन तृप्तिमायान्तु सर्वशः ॥ ६४
प्रेतत्वाच्च विमुक्ताः स्युः पितरस्तस्य नारद । प्रेतत्वं तस्य माहात्म्यात्कुले चापि न जायते ॥ ६५
नाम्ना प्रेतशिला ख्याता गयाशिरसि मुक्ये । तीर्थमन्त्रादिरूपेण स्थितश्चाऽऽदिगदाधरः ॥ ६६

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते गयामाहात्म्यं नाम दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११० ॥

आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः—१०८३९

---

अथैकादशाधिकशततमोऽध्यायः ।

गयामाहात्म्यम् ।

सनत्कुमार उवाच—
आदौ तु पञ्चतीर्थेषु चोत्तरे मानसे विधिः । आचम्य कुशहस्तेन शिरश्चाभ्युक्ष्य वारिणा ॥ १
उत्तरं मानसं गच्छेन्मन्त्रेण स्नानमाचरेत् । उत्तरे मानसे स्नानं करोम्यामविशुद्धये ॥ २

---

* नास्त्यधर्मिदं क. पुस्तके । \div नास्त्यर्थमिदं ख. पुस्तके ।