वायु पुराण

४२६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्—[अ० १०४-१०५ श्लो० १०४-११०-१-६]
( गयामाहात्म्यम् )
यच्छ्रवःफलमेवेह जनुषो मे कृतार्थता । एवं ब्रुवन्तममघं व्यासं सत्यवतीसुतम् ॥
साधु साध्विति संकीर्त्य प्रत्यूचुर्निगमा वचः ॥ १०४

वेदा ऊचुः—
साधु साधु महाप्राज्ञ विष्णुरात्मा शरीरिणाम् । अजोऽपि जन्म संपद्य लोकानुग्रहमीहसे ॥ १०५
अन्यथा ते न घटते संसारकर्म बन्धनम् । अस्पृष्टो मायया देव्या कदाचिज्ज्ञानगूहया ॥ १०६
बिभर्षि स्वेच्छया रूपं स्वेच्छयैव निगूहसे । अस्मत्संमत एवार्थो भवता संप्रदर्शितः ॥ १०७
पुराणेष्वितिहासेषु सूत्रेष्वपि च नैकधा । अक्षरं ब्रह्म परमं सर्वकारणकारणम् ॥ १०८
तस्याऽऽत्मनोऽप्यात्मभावतया पुष्पस्य गन्धवत् । रसवद्वा स्थितं रूपमवेहि परमं हि तत् ॥ १०९
अनुभूतं तदस्माभिर्जिते प्राकृतिके लये । अक्षरात्परतस्तस्माद्यत्परं केवलो रसः ॥
न च तत्र वयं शक्ताः शब्दातीते तदात्मकाः ॥ ११०

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते व्याससंशयापनोदनं नाम चतुरधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०४ ॥
आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः—१०४३३

अथ पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः ।
* गयामाहात्म्यम् ।

[ +वायुरुवाच—
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि गयामाहात्म्यमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ ] १

सूत उवाच—
सनकाद्यैर्महाभागैर्देवर्षिः स च नारदः । सनत्कुमारं पप्रच्छ प्रणम्य विधिपूर्वकम् ÷ ॥ २

नारद उवाच—
सनत्कुमार मे ब्रूहि तीर्थं तीर्थोत्तमोत्तमम् । तारकं सर्वभूतानां पठतां [ × शृण्वतां तथा ॥ ३

सनत्कुमार उवाच—
वक्ष्ये तीर्थवरं पुण्यं श्राद्धादौ सर्वतावकम्(?) गयातीर्थं सर्वदेशे तीर्थेभ्योऽप्यधिकं शृणु ] ॥ ४
गयासुरस्तपस्तेपे ब्रह्मणा कृतेऽशर्थितः । प्राप्तस्य तस्य शिरसि शिलां धर्मो ह्यधारयत् ॥ ५
तत्र ब्रह्माऽकरोद्यागं स्थितश्चापि गदाधरः । फल्गुतीर्थादिरूपेण निश्चलार्थमहर्निशम् ॥
गयासुरस्य विप्रेन्द्र बलाद्यैर्दैवतैः सह ॥ ६

---

* इदं गयामाहात्म्यं ग. घ. ङ. पुस्तकेषु न विद्यते । + धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके नास्ति । ÷ इत उत्तरं मुद्रितपुस्तकेऽयं ग्रन्थ उपलभ्यते सोऽयम्—
गयायात्रां प्रवक्ष्यामि शृणु नारद मुक्तिदाम् । निष्कृतिस्तिस्त्वह कर्तृणां ब्रह्मणा गीयते पुरा ॥ १॥
ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोगृहे मरणं तथा । वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरेषा चतुर्विधा ॥ २॥
ब्रह्मज्ञानेनं किं कार्यं गोगृहे मरणेन किम् । किं कुरुक्षेत्रवासेन यदि पुत्रो गयां व्रजेत् ॥ ३॥
गयायां पिण्डदानेन यत्फलं लभते नरः । न तच्छक्यं मया वक्तुं कल्पकोटिशतैरपि ॥ ४॥
इति श्रुत्वा तदा वाक्यं नारदो मुनिसत्तमः । सनत्कुमारं पप्रच्छ प्रणम्य विधिपूर्वकम् ॥ ५॥ इति ।
× धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके नास्ति ।

[अ० १०५ श्लो० ७-३१] वायुपुराणम्। ४२७

( गयामाहात्म्यम् )

कृतज्ञयो ददौ ब्रह्मा ब्राह्मणेभ्यो गृहादिकम्। श्वेतकल्पे तु वाराहे गयो यागमकारयत्॥ ७
गयानाम्ना गया ख्याता क्षेत्रं ब्रह्माभिकाङ्क्षितम्। काङ्क्षन्ति पितरः पुत्रान्नरकाद्भयभीरवः॥ ८
गयां यास्यति यः पुत्रः स नस्त्राता भविष्यति। गयाप्राप्तं सुतं दृष्ट्वा पितॄणामुत्सवो भवेत्॥
पद्भ्यामपि जलं स्पृष्ट्वा सोऽस्मभ्यं किं न दास्यति॥ ९
*एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां ब्रजेत्। यजेत चाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्॥ १०
गयां गत्वाऽन्नदाता यः पितरस्तेन पुत्रिणः। पक्षत्रयनिवासी च पुनात्यासप्तमं कुलम्॥
+नो चेत्पञ्चदशाहं वा सप्तरात्रिं त्रिरात्रिकम्॥ ११
महाकल्पकृतं पापं गयां प्राप्य विनश्यति। पिण्डं दद्याच्च पित्रादेरात्मनोऽपि तिलैर्विना॥ १२
×ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः। पापं तत्सङ्गजं सर्वं गयाश्राद्धाद्विनश्यति॥ १३
आत्मजोऽप्यन्यजो वाऽपि गयाभूमौ यदा तदा। यन्नाम्ना पातयेत्पिण्डं तन्नयेद्ब्रह्म शाश्वतम्॥ १४
= नामगोत्रे समुच्चार्य पिण्डपातनमिष्यते। येन केनापि कस्मैचित्स याति परमां गतिम्॥ १५
⬭ ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोगृहे मरणं तथा। वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरेषा चतुर्विधा॥ १६
ब्रह्मज्ञानेन किं कार्यं गोगृहे मरणेन किम्। वासेन किं कुरुक्षेत्रे यदि पुत्रो गयां ब्रजेत्॥ १७
गयायां सर्वकालेषु पिण्डं दद्याद्विचक्षणः। अधिमासे जन्मदिने चास्तेऽपि गुरुशुक्रयोः॥ १८
न त्यक्तव्यं गयाश्राद्धं सिंहस्थेऽपि बृहस्पतौ। ÷ चन्द्रसूर्यग्रहे चैव मृतानां पिण्डकर्मसु॥ १९
महातीर्थे तु संप्राप्ते क्षतदोषो न विद्यते। तथा दैवप्रमादेन सुमहत्सु व्रणेषु च॥
पुनः कर्माधिकारी च श्राद्धकृद्ब्रह्मलोकभाक्॥ २०
सकृद्गयाभिगमनं सकृत्पिण्डस्य पातनम्। दुर्लभं किं पुनर्निंत्यमास्मिन्नेव व्यवस्थितिः॥ २१
प्रमादान्नियते क्षेत्रे बलाद्देर्मुक्तिदायके। ब्रह्मज्ञानाद्यथा मुक्तिर्लभ्यते नात्र संशयः॥ २२
कीकटादिमृतानां च पितॄणां तारणाय च। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यं सुविचक्षणैः॥ २३
ब्रह्मकल्पितान्विप्रान्हव्यकव्यादिनाऽर्चयेत्। तैस्तुष्टैस्तोषिताः सर्वा पितृभिः सह देवताः॥ २४
मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः। वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम्॥ २५
दण्डं प्रदर्शयेद्भिक्षुर्गयां गत्वा न पिण्डदः। दण्डं न्यस्य विष्णुपदे पितृभिः सह मुच्यते॥ २६
न दण्डी किल्बिषं धत्ते पुण्यं वा परमार्थतः। अतः सर्वां क्रियां त्यक्त्वा विष्णुं ध्यायति भावुकः
संन्यसेत्सर्वकर्माणि वेदमेकं न संन्यसेत्। मुण्डं कुर्याच्च पूर्वेऽस्मिन्पश्चिमे दक्षिणोत्तरे॥ २८
सार्धक्रोशद्वयं मानं गयेति ब्रह्मणोदितम्। पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः॥ २९
तन्मध्ये सर्वतीर्थानि त्रैलोक्ये यानि सन्ति वै। आद्वच्छद्यो गयाक्षेत्रे पितॄणामनृणो हि सः॥ ३०
शिरसि श्राद्धकृद्यस्तु कुलानां शतमुद्धरेत्। गृहाच्चलितमात्रेण गयायां गमनं प्रति॥
स्वर्गारोहणसोपानं पितॄणां च पदे पदे॥ ३१

---

* न विद्यतेऽयं श्लोकः क. पुस्तके। + इदमर्धं नास्ति ख. पुस्तके। × अयं श्लोको नास्ति ख. पुस्तके। = न विद्यतेऽयं श्लोकः क पुस्तके। ⬭ अयं श्लोकः ख. पुस्तके न विद्यते। ÷अयं श्लोको न क. पुस्तके।