ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

नियुक्तवान्-‘इन्दव इति द्विरल्पं भक्षयेद्यथासवनं छन्दांस्यादिशन्नि’ति ।
प्रातःसवने गायत्रछन्दस इति पाठः, माध्यन्दिने त्रिष्टुप्छन्दस इति,
तृतीयसवने जगतीछन्दस इत्येतावानेव विशेषः । पाठस्तु—
इन्दविन्द्रपीतस्य त इन्द्रियावतस्त्रिष्टुप्छन्दसः सर्व-
गणस्य सर्वगण उपहूत उपहूतस्य भक्षयामि ॥ १३ ॥
पूर्ववद्व्याख्येयम् । अत्र क्रतुसंग्रहः—
माध्यन्दिने तु सवने पुरोडाशः पशोर्भवेत् ॥
ग्रहो मरुत्वतीयः स्यात् पवमानेन संस्तुतिः ।
दधिधर्मे हुते दद्याद्दक्षिणास्ते यथायथम् ॥
मरुत्वतीयांस्तान् हुत्वा माहेन्द्रेण समाप्यते ॥ इति ॥ १३ ॥
अथ तृतीयसवने यदिदमार्भवपवमानाख्यं स्तोत्रं तदर्थमग्नेस्तेज-
सेति मन्त्रेण स्तोमयोगः कर्त्तव्यः, तस्य मन्त्रस्योत्तरत्र भागे यः पाठ-
शेषः स एवमाम्नायते —
सूर्यो युनक्तु वाचा स्तोमं यज्ञाय वोढवे दधात्वि-
न्द्र इन्द्रियꣳ सत्याः कामा यजमानस्य सन्तु ॥ १४ ॥
‘सूर्यो’देवो ‘वाचा’मन्त्ररूपया ‘स्तोमं’सप्तदशाख्यं‘युनक्तु’योजयतु ।
अन्यत् पूर्ववत् ॥ १४ ॥
श्येनोऽसित्यस्य स्थाने तृतीयसवने यजमानेन वाचनीयो मन्त्र एव-
माम्नायते--
स्वरोसि गयोसि जगच्छन्दा अनु त्वारभे स्वस्ति मा
सं पारयामास्तोत्रस्य स्तोत्रं गम्यादिन्द्रवन्तो वनेमहि
भक्षीमहि प्रजामिषम् ॥ १५ ॥
हे आर्भवपवमानाभिमानिन् सूर्य ! त्वं ‘जगच्छन्दाः’ जगत्याख्येन छ-
न्दसा युक्तः सन् ‘स्वरः’ स्वरणीयः स्तुत्योसि । तथा ‘गयः’ फलार्थिभि-
र्गन्तव्योसि । अन्यत् पूर्ववत् ॥ १५ ॥
तृतीयसवने चमसभक्षणमन्त्र एवमाम्नायते--
इन्दविन्द्रपीतस्य त इन्द्रियावतो जगच्छन्दसः सर्व-
गणस्य सर्वगण उपहूत उपहूतस्य भक्षयामि ॥ १६ ॥
पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ १६ ॥
द्राह्यायणः-‘सौम्यमाहृतमुद्गाता वेक्षतायुर्मे प्राण इति पुनरस्मासु

प्रथमाध्याये पञ्चमखण्डः । २९
दध्मसीत्यन्त' इति । सौम्यं चरुं अध्वर्युभिराहृतं उद्गाता आयुर्मे
इति मन्त्रेण यजुषा यन्मे मन इत्यनुवादनार्वागादावेक्षेत तस्य मन्त्रस्य
दध्मसीत्यवसानं स्यात् । यन्मे मन इत्येतद्वक्ष्यमाणं वैकल्पिकं मन्त्रा-
न्तरं न त्वेतेन सह तस्यैकमन्त्रत्वमस्ति तयोरुभयोस्तुल्यार्थेन विक-
ल्पितत्वात् । तदेतद्विशदीकर्त्तुं मन्त्रावसानमुक्तम् । पाठस्तु--
आयुर्मे प्राणो मनासि मे प्राण आयु॒पत्न्या॒मृचि॒ यन्मे॑
मनो॒यमं॑ ग॒तं यद्वा॑ मे अप॑रागतꣳ॑ राजा॒ सोमे॑न॒ तद्वयं॑ पु-
नरस्मासु दध्मसि ॥ १७ ॥
'मे' मदीयं 'मायु'र्जीवनं प्राणसमाश्रितं, 'यावद्ध्यस्मिञ्शरीरे प्राणो
वसति तावदायुरिति' कौषीतकिश्रुतेः । तथा मे 'मनसि' अन्तःकरणे
स 'प्राणो' पञ्चवृत्तिर्वायुः 'समाश्रितः', स प्राणो मदीयं मन उद्गाने
शक्तं कुर्यादित्यर्थः । अत एव 'आयुपत्न्यां' आयवो मनुष्याः तेषां पा-
लयित्र्यामृचि साम्न आधारभूतायां स प्राणो वर्त्ततां ऋचां तदाश्रया-
णां साम्नां चाहं धारयिता भूयासमित्यर्थः । किञ्च 'मे' मदीयं यदुक्त-
प्राणविशिष्ट'म्मनो' मानसं 'यमं गतं' मृत्युं प्राप्तम् । 'यद्वा' यदि वा मे
मनः 'अपरागतं' पुनरावर्त्तयितुमशक्यं गतं नैरन्तर्येण लौकिक एव
विषये आसक्तं तदुभयविधं मनः 'राज्ञा' राजमानेन ईश्वरेण वा 'सो-
मेन' अवश्यवो वयं अस्मास्वेव पुन'र्दध्मसि' धारयामः ॥ १७ ॥
यस्तु वैकल्पिक उत्तरो मन्त्रः स एवमाम्नायते--
यन्मे यमं वैवस्वतं मनो जगाम दूरगास्तन्म आवर्त
या पुनर्जीवातवे न मर्त्तवेथो अरिष्टतातये ॥ १८ ॥
अविवाक्ये दशमेऽहनि या पूर्वा 'यन्मे मन' इत्येषा ऋक् अनु-
ष्टुप्त्वात्सा तस्मिन्नहनि निषिद्धा, 'दशमेऽहनि परोक्षमनुष्टुभमुपयन्ति
यत्प्रत्यक्षमुपेयुः प्रजापतिमृच्छेयु'रिति ब्राह्मणात् । ततः अस्या अनुष्टुभः
स्थाने एषा पङ्क्तिः प्रयोक्तव्येति कोचिदिति । सूत्र्यते हि--'यन्मे मनः
स्थाने यन्मे यमिति एक इति' सूत्रकारस्तु दशमेऽहन्यपि पूर्वस्या ऋच-
श्चतुर्थं पादमभ्यस्य सैवात्र प्रयोक्तव्या एषा चेति विकल्पिते चोक्तत्वात्,
तथैव सूत्रान्तरं-'दशमेऽहन्यभ्यस्ये'दिति । मन्त्रार्थस्तु,-'मे' मम 'मनो'
मानसं 'वैवस्वतं' विवस्वतः सूर्यस्य पुत्रं 'यमं जगाम' शरीरान्निष्क्रम्य
प्राप्नोत् । हे सोम ! त्वं 'दूरगाः' दूरगामी यमसदनं प्राप्तः सन् 'मे' मदीये
तन्मनः 'आवर्त्त्य' मदीयदेहं प्रत्यावृत्तं कुरु । किमर्थं 'पुनर्जीवातवे

३० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
जीवनायतयेपि जीवितुं ‘न मर्त्तवे’ मरणाभावार्थम् । ‘अथो’पि च ‘अरिष्ट-
तातये’रिष्टं ‘हिंसा’ तद्विरुद्धं सुखेनावस्थानं अरिष्टं तस्य तातये विस्ता-
राय ॥ १८ ॥
द्राह्मायणः-‘तस्मिन्नङ्गुष्ठानामिके अवधायाक्षिणी विमार्जीत येना-
ह्याजिमितीति’ । तस्मिन्नङ्गुली अवधायाङ्गुष्ठानामिके इत्येकेऽक्षिणी वि-
मृजीत येनाह्याजिमितीति, तस्मिन् सौम्यचरौये केचित् द्वे अङ्गुली
अङ्गुष्ठानामिके वा अवधाय ताभ्यामक्षिणी विमार्जीत । पाठस्तु-
येनाह्याजिमजयद्विचक्ष्य येन श्येनँ शकुनँ सुप-
र्णं यदाहुश्चक्षुरदितावनन्तँ सोमो नृचक्षा मयि तद्दधातु १९
येन आहीति पदच्छेदः, हि शब्दो वाक्यालङ्कारे, उपसर्गस्तु व्यव-
हिताश्चेति व्यवहितेन विडन्तेन सम्बध्यते । ‘येन’ हि चक्षुषा चक्षुरि-
न्द्रियेण दूरदर्शिना कश्चिद्धातुश्च ‘आजिं’ धेनीयां मर्यादां ‘विचक्ष्य’
विशेषेण बालाग्र आसञ्जयन् अभिजयेत् छन्दसि लुङ्लङ्लिट् । तथा
‘येन’ चक्षुषा ‘सुपर्णं’ शोभनपतनं एतत्संज्ञं अभिजयेत् श्येनोपि सूक्ष्म-
दर्शीति प्रसिद्धः तमपि सूक्ष्मदर्शित्वेनाभिजयेदित्यर्थः । ‘अदितौ’
पृथिव्यां अन्यदीयं तच्चक्षु ‘रनन्तं’ अन्तर्हितं वेश्म दिवि प्रकृष्टदर्शनस-
मर्थ‘माहु’रभिज्ञाः कथयन्ति । ‘यद्वा षष्ठ्यर्थे सप्तमी । तथैवाश्वलायनः
‘दीर्घं यच्चक्षुरदितेरनन्तमिति’ । अदितेर्देवमातुः सम्बन्धि यच्चक्षुरन-
न्तमवस्थानरहितमाहुः वेदाभिज्ञाः । ‘तत्’ उक्तगुणविशिष्टं चक्षुः नृणां
द्रष्टा सोमः मयि ‘दधातु’ स्थापयतु ॥ १९ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे प्रथमाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ।
अथ षष्ठः खण्डः ।
अत्र सूत्रम्-‘सत्र एव ग्रहस्य भक्षयेयुरैन्द्रँ सह इतीति’ द्विविधो
हि दशरात्रः सत्रमहीनश्चेति तयोर्मध्ये सत्ररूप एव दशरात्रे यः षोड-
शिग्रहोस्ति तमनेन मन्त्रेण भक्षयेयुः । पाठस्तु-
ऐन्द्रँ सहोऽसर्जि तस्य त इन्दविन्द्रपीतस्येन्द्रिया-
वतोऽनुष्टुप्छन्दसो हरिवतः सर्वगणस्य सर्वगण उप-
हूत उपहूतस्य भक्षयामि ॥ १ ॥
हे ‘इन्दो’ सोम ! ‘ऐन्द्रं’ इन्द्रसम्बन्धि ‘सहो’ बलं ‘असर्जि’त्वया सृष्टं

प्रथमाध्याये षष्ठखण्डः। ३१
‘तस्य’ तादृशस्य नवांशं भक्षयामीति सम्बन्धः, शिष्टं पूर्ववत् । अनुष्टु-
प्छन्दस इति । अनुष्टुप् छन्दस्यास्तृक्षु षोडशिसाम्ना स्तुवते होता
चानुष्टुभ एव शंसति अतोऽनुष्टुप्छन्दो यस्मिन् षोडशग्रहे स तथो-
क्तः तस्य हरिवत इति षोडशिसाम्न आधारभूतास्त्वृक्षु हरिशब्दस-
द्भावादेवमुक्तम् । यदि हरिशब्दो हरितासु स्तुवीरन् तदा हरिवत इत्य-
स्य पदस्योद्धारः ॥ १ ॥
तथैव सूत्रम्—‘उदस्य हरिवद्धीरिकासु चेत् स्तुवीरन्निति’ त्रिष्टुप्
छन्दस्यां वाजपेयसाम्नि भक्षयेदि’ति । ‘गौतमोऽनुष्टुप्छन्दसेति धानं-
जशाण्डिल्या’विति सूत्रम् । पाठस्तु—
इन्द्विन्द्रपतिस्थ त इन्द्रियावतोऽनुष्टुप्छन्दसः
सर्वगणस्थ सर्वगण

दयितासि 'श्रेष्ठः' सर्वेभ्यो देवेभ्यः प्रशस्यतमः 'रश्मिः' बहुराश्मकानां
Wait, is it "बहुराश्मकानां" or "बहुरश्मिकानां"?
Look at L24:
'रश्मिः' बहुराश्मकानां -> wait, look at the 'रा':
Is there an aa-matra? "बहुराश्मकानां" - yes, it looks like "बहुराश्मकानां" or "बहुरश्मिकानां"?
Wait, look at the letters:
ब-हु-र-श्मि-का-नां?
Wait, between र and श्म, is there an aa matra?
No, wait, look at: "बहुराश्मकानां" vs "बहुरश्मिकानां":
It has 'र', then 'श्मि' with 'ि' matra curving over 'र'?
Wait! The 'ि' matra of 'श्मि' goes to the left of the conjunct 'श्म'!
So it hangs over 'र'!
That's why it looks like a vertical line after 'र'!
It is: बहुरश्मिकानां!
Let's verify: र + ि + श्म = बहुरश्मिकानां. Yes, standard Devanagari typesetting where the short-i matra left stem falls before the conjunct, i.e., after 'र'! So it's `बह

प्रथमाध्याये षष्ठखण्डः । ३३
अ॒पां पुष्प॑मस्योष॑धीनाऽ रस॒ इन्द्र॑स्य प्रि॒यत॑मऽ
ह॒विः स्वाहा॑ ॥ ८ ॥
हे सोम ! त्वं 'अपां पुष्पं' सारभूतोसि प्रशस्तरसोपेतत्वात् । 'ओ-
षधीनां' रसः सारश्चासि 'सोमो वा ओषधीनाऽ राजेति' श्रुतेः, तथा
'इन्द्रस्य प्रियतम'मतिशयेन प्रियं हविश्चासि तस्मै तुभ्यं स्वाहा इदमा-
ज्यं हविस्त्यजामि ॥ ८ ॥
'उन्नेतर्युपहवमिष्ट्वा हारियोजनस्य त इति द्विरुपघ्नाय पश्चादाहव-
नीयस्यान्तः परिधिं निवपेयुरिति' उन्नेत उद्गयत्रेत्यनुज्ञाप्य मन्त्रेण
धानाः द्विरुपघ्नाय पश्चादौत्तवेदिकस्याग्नेरन्तं परिधिधानाः निवपेयुः ।
हा॒रि॒यो॒ज॒नस्य॑ ते देव सोमेष्टयजुषः स्तु॒तस्तो॑मस्य
श॒स्तो॒क्थस्य॑ यो॒ऽश्व॒सनि॒र्गोस॑नि॒र्भक्ष॒स्तस्यो॑पहूत॒ उप॑हू-
तस्य॑ भक्षयामि ॥ ९ ॥
हे 'देव' द्योतमान सोम ! अवश्रेयाणां धनानामेव सोमसम्बन्धात्
सोमेत्यामन्त्रणम्, 'हारियोजनस्य' हरी इन्द्रस्य वाहौ येन सोमेन रथे-
युज्यते स हार्योजनस्तत्सम्बन्धी हारियोजनः तस्य धानाख्यद्रव्यस्य
'ते' तव एकदेशं भक्षयामीति सम्बन्धः । अन्यत् पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ ९ ॥
सूत्रम्-'अप उपस्पृश्याष्टावष्टौ शकलान्याहवनीये प्रहरेयुर्देवकृत-
स्येत्येतत्प्रभृतिभिरिकारान्तै'रिति । अवयजनसीत्येवमन्तैः न तत्र स्वा
हाकार इत्यर्थः ।
दे॒व॒कृ॒तस्यैन॑सोऽवयजनमसि पि॒तृ॒कृ॒तस्यैन॑सोऽवय-
जनमसि म॒नु॒ष्य॑कृतस्यैन॑सोऽवयजनमस्य॒स्मत्कृ॒तस्यैन॑सो-
ऽवयजनमसि यद्दिवा॑ च॒ नक्तं॑ चैनश्चकृ॒म त॒स्यावयजन॑-
मसि॒ यत् स्वपन्त॑श्च॒ जाग्र॑तश्चैनश्चकृ॒म त॒स्यावयजन॑मसि
यदि॒द्वाऽश्चावि॑द्वाऽसश्चैनश्चकृ॒म त॒स्यावयजन॑मस्येनस एन-
साऽवयजनमसि ॥ १० ॥
हे अग्नौ प्रक्षिप्यमाणशकल ! त्वं 'देवकृतस्य' देवैः कृतस्य 'एनसः'
पापस्य कृतापराधेष्वस्मासु देवैः यत् कृतं पापं तस्य 'अवयजनं' अप-
गमनसाधनमसि । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । 'अस्मत्कृतस्य' अस्माभिरेव
कृतस्य । यद्दिवा चेत्याद्यास्त्रयो मन्त्रा स्पष्टार्थाः । एनस एनस इति वी-

प्सया सर्वोऽपराधो निर्दिश्यते सर्वस्याप्येनसा विनाशकमिति ॥ १० ॥
द्राह्यायणः-‘अप्सुषो मानां चमसाञ्चात्वालदेशेऽद्भिः पूर्णास्तेषु ह-
रितानि तृणानि प्रास्तानि भवन्ति ते स्वं चमसं पर्युपविश्याप्सु धौ-
तेत्यवमृश्य जपेयुरिति’ । अप्सु षोमसञ्ज्ञकेषु जलपूर्णेषु चमसेषु उद्गा-
तृणा यत् चमसोऽस्ति तस्य परितः उपविष्टास्तिस्र उद्गातारो मन्त्रेण
चमसं स्पृष्ट्वा तम्मन्त्रञ्जपेयुः । पाठस्तु-
अप्सु धौतस्य ते देव सोम नृभिः सुतस्य ॥ ११ ॥
हे सोमदेव ! ‘नृभिः’ ऋत्विग्भिः ‘सुतस्य’ अभिषुतस्य अप्सु चमसेषू-
दकेषु ‘धौतस्य’ शोधितस्य ‘ते’ तव भक्षं करोमीत्युत्तरत्र सम्बन्धः ।
यद्वा स्पर्शङ्करोमीत्यत्रैवाध्याहारः ॥ ११ ॥
द्राह्यायणः-‘मधुमन्तम

प्रथमाध्याये सप्तमखण्डः। ३५
एव देवतात्वेनाभिधीयते, तथापि दधिशब्दयोगात्सामान्येन दधिभ-
क्षणे विनियोग इति द्रष्टव्यम्। पाठस्तु--
दधिक्राव्नो अकारिषञ्जिष्णोरश्वस्य वाजिनः।
सुरभि नो मुखा करत्प्र न आयूंꣳषि तारिषत्॥ १७॥
दधि दधद्धारयन् क्रामतीति दधिकावा क्रमेर्व्वनिपि विड्वनोरनु-
नासिकः स्यादिति मकारस्याकारः, तस्य दधिक्राव्न एतत्संज्ञकस्याश्व-
रूपस्य देवस्य 'अकारिषं' परिरक्षणं कृतवानस्मि। कीदृशस्य 'जिष्णो'-
र्जयशीलस्य 'वाजिनो' वेगवतो वाजिनवतो वा 'अश्वस्य' अश्नोते-
रश्वः क्षिप्रं सर्व्वं व्याप्नुवतः, स च दधिकावा देवः 'सुरभि' सुपांसुलु-
गिति शेलुक् सुरभीणि सुगन्धीनि 'नो'ऽस्माकं 'मुखा' मुखानि 'करत्'
करोतु नोऽस्माकमायूंषि च प्रतारिषत्।
अथ क्रतुसङ्ग्रहः—
तृतीयसवनारम्भादादित्यग्रहमाचरेत् ।
आर्भवेण स्तुवीताथ पश्वङ्गैः प्रचरन्त्ययम् ॥
सावित्रवैश्वदेवाख्यौ ग्रहौ सौम्यचरुस्तथा।
पात्नीवतग्रहादूर्ध्वं यज्ञा यज्ञाय संस्तवः ॥
आग्निमारुतशस्त्रं स्याद्गृह्णीयाद्धारि योजनम्।
समाप्ते सवने पश्चात् कुर्य्यादवभृथं ततः॥
कुर्य्यादुदयनीयेष्टिमनूबन्ध्यां यजेत गाम्।
देविका निर्वपेद्देवसुवासापि यजूꣳष्यथ ॥
उपोष्य वेदिमाग्नेयमिष्ट्वाग्निष्टोमसंसिथतिः॥ १७॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे प्रथमाध्यायस्य षष्ठः खण्डः॥
अथ सप्तमः खण्डः ।
अथ दक्षिणानां प्रतिग्रहाय तदङ्गभूता मन्त्रास्तूच्यन्ते, सर्व्वेषु प्रति-
ग्रहमन्त्रेषु 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यारभ्य' 'वरुणस्त्वानयतु देवि
दक्षिण' इत्यन्तमुक्त्वा वरुणायश्वं रुद्राय गामिति तत्तत्प्रतिग्राह्यद्रव्या-
नुसारेणातिदिश्य 'तेन मृतत्वमशीय तैरमृतत्वमशीयेति' यथार्थमुक्त्वा
'वयोदात्र' इत्यादि 'मह्यं प्रतिग्रहीत्रे' इत्यन्तं ततः 'क इदं कस्मा अदादि
कामैतत्त्वे' इत्यन्तं जपेत् । एतत्सर्व्वमुत्तरत्र वक्ष्यते ।

३६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

द्राह्मायणः-‘अश्वरथं चेद्दद्यात् पूर्वेणाग्नीध्रीयमवस्थाप्य पुर-
स्ताज्जपं जपित्वा दर्भमुष्टिनाश्वमुखानि सम्मृज्य द्वाभ्यां द्वाभ्याम-
श्वनामभ्यामेकैकस्याश्वोसीत्येतत्प्रभृतिभिरुदक्सँस्थमिति’ । पुर-
स्ताज्जपो देवस्यत्वेत्यादिस्तं जपित्वा प्रतिग्रहीता रथसम्बन्धिन-
श्चतुरोऽश्वान् चतुर्भिर्नामयुग्मैर्दक्षिणमश्वमारभ्य उदगपवर्गं मुखेषु
सम्मृज्यात् । पाठस्तु--
अ॒श्वो॑स्य॒त्यो॑सि मयो॑सि हयो॑सि वा॒ज्य॑सि स॒प्ति-
रर्व्वा॑गसि वृषा॑सि ॥ १ ॥
एतान्यष्टावश्वनामानि तेषांनिर्वचनं प्रदर्श्यते-अश्नोतेर्व्याप्तिकर्म्म-
णोऽश्वः हे अश्व त्वं शीघ्रं व्यापनशीलोऽसि, ‘अत्यः’ सततगाम्यसि, अत
सातत्यगमन इति धातुः, मयतिः शब्दकर्म्मा हेषाशब्दकार्यासि, हयो
गन्तासि हिगताविति धातुः, ‘वाजी’ वेगवान् तादृशस्त्वमसि, ‘सप्तिः’
सर्पणशीलः ‘अर्वाङ्’ गमनशीलस्तादृशोऽसि,ऋगताविति धातुः, अन्येभ्यो
ऽपि दृश्यन्त इति वनिप्,-‘वृषा’ वर्षणकारी सेचनसमर्थोसि ॥ १ ॥
अत्र सूत्रम्-‘आदित्यानामिति रथशिर आलभ्य जपेदिति आल-
म्भ उपस्पर्शः । पाठस्तु--
आ॒दि॒त्यानां॒ पत्मा॒न्विहि॒ नम॑स्तेस्तु मा मा॑ हिꣳसीः ॥२॥
एत्वान्विहीति शाखान्तरे पाठः । हेरथ ‘आदित्यानां’द्वादशसं-
ख्यानां प्रतिमासं दिवि सञ्चरतामरुणसूर्यादीनां यत् ‘पत्म्’पदं सङ्गमन-
मस्ति तत् ‘अन्विहि’ अनुगच्छ अप्रतिहतगतिर्भवेत्यर्थः, स्पष्टमन्यत्॥२॥
द्राह्मायणः-‘यद्रथ्याँस्याद्वायोरिति चर्मण्यं प्रतिगृह्णीयान्नक्षत्रा-
णामित्यस्थिमयँसूर्य्यस्येत्ययो लोहे हिरण्यञ्चेति’ तत्र च यद्रथ्यं रथं
चर्मलोहहिरण्यादिनिर्मितं स्थानं तत्र वायोरिति चर्मविकारं प्रतिगृ-
ह्णीयादस्थिमयं गजदन्तादिनिर्मितम्, अयो लोहे हिरण्यञ्चेति आयसं
ताम्रं सौवर्णञ्चेत्यर्थः । पाठस्तु--
वा॒योष्ट्वा॒ तेज॑सा प्रति॑गृह्णामि॒ नक्ष॑त्राणां त्वा॑ रू॒-
पेण॒ प्रति॑गृह्णामि॒ सूर्य्य॑स्य त्वा॒ वर्च॑सा प्रति॑गृह्णामि ॥३॥
चर्मगतदौर्गन्ध्यापनयनक्षमं वायोर्यदसाधारणं तेजः तेन चर्मण्यं
त्वां प्रतिगृह्णामि । अस्थिमयस्य धवलत्वेन नक्षत्राणां रूपेणेत्युक्तमयोम-
यादीनां तैजसत्वात् सूर्य्यस्य वर्चसेत्युक्तम् । स्पष्टमन्यत् ॥ ३ ॥
द्राह्मायणः-‘दक्षिणेन रथं गत्वा रथन्तरमसीति’ दक्षिणञ्चक्रमाल-

्णीया'दिति->प्रतिगृह्णीया'दिति श्रुत्यन्तरात् Yes,प्रतिगृह्णीया'दिति`!

Line 32 (footer number):
४
Wait, bottom line is ४ centered.
And then the digitization metadata footer: CC-0. ASI Srinagar Circle... (do not transcribe metadata).

3. Reviewing line by line carefully:

   Top Header:
   प्रथमाध्याये सप्तमखण्डः । (centered) ३७ (right)
   Wait, in Markdown, let's just make it:
   प्रथमाध्याये सप्तमखण्डः । ३७

   Line 1:
   भेत वामदेव्यमसीत्यधिष्ठानं बृहदसीत्युत्तरञ्चक्रमित्यधिष्ठानं रथोऽपवे-
   Wait, what is before भेत? Is it भेत?
   Wait, look at the left margin of Line 1:
   भेत starts indented or is it the continuation from page 36?
   Page 36 ended mid-sentence!
   "... [आर]भेत वामदेव्यमसीत्यधिष्ठानं बृहदसीत्युत्तरञ्चक्रमित्यधिष्ठानं रथोऽपवे-"
   Yes, it is भेत!
   Wait, is it भेत or

३८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
व्यावृत्यात्मानं देवतारूपेणात्मनि ध्यात्वेति हि-तस्य व्याख्यानम्, 'वैश्वा-
नरः' विश्वेषान्नराणां हितः एतदात्मक उद्गाता 'प्रत्नथा' प्रत्न इव पुरा-
ण इवातीतेषु युगेष्विवास्मिन्नपि युगे 'नाकं' दुःखरहित्येन सुखकरं
रथं 'आरुह' आरोहेति छन्दसि लुङ् लङ्-लिट इति वर्त्तमाने लुङ्
हस्तृदृहेभ्य इति चलेः परटादेशः । 'दिवो' द्योतमानस्य 'पृष्ठे' उपरिभागे
'सुन्मन्मभिः' शोभनस्तुतिकैः स्तोतृभि'र्मन्दमानः' स्तूयमानः मदि स्तु-
तौ कर्मणि यकि प्राप्ते व्यत्ययेन शप् । किञ्च स वैश्वानरात्मोद्गाता
पूर्व्ववत्पूर्ब्बेषां यजमानानामिव तत्र तस्यैवेति षष्ठ्यर्थे वतिः । 'जन्तवे'
जनाय अस्मा अपि यजमानाय 'समानं' सदृशं यावदन्येभ्यः पूर्व्वं
प्रादात् तत्परिमाणं धनं स्तोत्रेण जनयन्नुत्पादयन् अनित्यमागमशा-
सनमिति तुमभावः 'अय्मन्' अय्मनि गमनसाधने रथे उपविष्टो 'जागृ-
विः' जागरूकः सन् 'पर्यैति' तेन रथेन परितो गच्छति ॥ ६ ॥
अत्र सूत्रम्--'आरुह्य जपेत् गिदैषत' इति । पाठस्तु -
गिदैष ते रथ एष वामश्विना रथोरिष्टो विश्व-
भेषजः ॥ ७ ॥
गिदो नाम रथपालकः कश्चिद्देवः, हे गिद ! 'ते' त्वदीयस्तस्मादेनं
पालयेत्यभिप्रायः । हे अश्विना अश्विनौ ! एष रथः 'वां' युवयोः सम्बन्धी
अतोयं अरिष्टो अहिंसितोऽभग्नः 'विश्वभेषजो' विश्वैः सर्व्वैर्भेषदयैर्यु-
क्तश्च भवतु ॥ ७॥
अत्र सूत्रम्-'कृशेति सव्यानभीशूनायच्छेदिति'। अभीशवोऽश्वब-
न्धनरज्जवः ।
कृशानो सव्यानायच्छ ॥ ८ ॥
कृशानुर्नाम सव्यपार्श्वस्थानां रश्मीनां धारयिता, हे कृशानो !
'सव्यान्' वामभागस्थितान् अश्वबन्धकान् पाशान् 'आयच्छ' आकर्षेण
नियच्छ ॥ ८ ॥
अत्र सूत्रम्-'दासेति दक्षिणानवगृह्णीयादिति' ।
दा

प्रथमाध्याये अष्टमखण्डः । ३९
अथ अष्टमः खण्डः ।
अत्र सूत्रम्—‘सर्वासां देवस्यत्वेति पुरस्ताज्जप इति’ सर्वासां दक्षि-
णानां प्रतिग्रहे प्रथमतॊ देवस्यत्वेति मन्त्रं जपेत् । पाठस्तु—
देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो ह-
स्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि ॥ १ ॥
‘सवितुः’ प्रेरकस्य देवस्य ‘प्रसवे’ प्रेरणे ऽनुज्ञायां सत्यां ‘त्वा’ त्वां
दक्षिणां प्रतिगृह्णामि । तत्र बाहू च हस्तौ च साधनमंसमणिबन्धनयोर्म-
ध्यवर्त्ती दीर्घो भागो बाहुः, मणिबन्धस्याग्रेऽवस्थितः साङ्गुलिर्भागो
हस्तः, अश्विनो बाह्वोरभिमानिदेवो हस्तयोस्तु पूषा, ततस्तयोस्तत्स-
म्बन्धोऽभिधीयते ॥ १ ॥
अत्र सूत्रम्—‘वरुणस्त्वेति यथादेवतं प्रतिगृह्णीयादिति’ यस्य द्रव्य-
स्य या देवता प्रतिग्रहमन्त्रे पठिता तामादिश्य तद्द्रव्यं प्रतिगृह्णीयाद्वरु-
णायश्वमग्नये हिरण्यं वायवे मृगमित्यादि । पाठस्तु—
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे वरुणायऽश्वं तेना-
मृतत्वमशीय वयो दात्रे भूयान्मयो मह्यं प्रतिगृहीत्रे ॥२॥
हे दक्षिणे एतत्संज्ञे देवि ! ‘त्वा’ त्वां ‘वरुणो’ देवो गृहं ‘नयतु’ वरु-
णप्रीत्यर्थमश्वमहं प्रतिगृह्णामि तेनानुगृहीतेनाश्वेनामृतत्वं देवत्वमहं
‘अशीय’ प्राप्तवान् ‘दात्रे’ यजमानाय ‘वयो’ऽन्नं भूयान्मह्यं प्रतिगृहीत्रे
‘मयः’ सुखं भूयात्, ‘यद्वै शिवं तन्मय’ इति श्रुत्यन्तरम् ॥ २ ॥
अश्वप्रतिग्रहे मन्त्र उक्तः गोप्रतिग्रहे मन्त्रमाह--
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे रुद्राय गां तयामृतत्व-
मशीय वयो दात्रे भूयात् मयो मह्यं प्रतिगृहीत्रे ॥ ३ ॥
रुद्रप्रीत्यर्थं ‘गां’प्रतिगृह्णामि तया रुद्रानुगृहीतया गवा रुद्रस्य पशु-
पतित्वात् गोस्तत्सम्बन्धोऽन्यत्पूर्ववत् ॥ ३ ॥
अथाजप्रतिग्रहे मन्त्रमाह—
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणेऽग्नयेऽजम् ॥ ४ ॥
अस्मिन्मन्त्रे तेनामृतत्वमित्यादेरुत्तरभागस्यानुषङ्गो द्रष्टव्यः । प्र-
जापतिमुखादग्नेरजस्य सहोत्पत्तेस्तत्सम्बन्धः । अन्यत्पूर्ववत् ॥ ४ ॥
अथ हिरण्यस्य प्रतिग्रहे मन्त्रमाह--
अग्नये हिरण्यम् ॥ ५ ॥

४० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अस्मिन्मन्त्रे वरुणस्त्वेत्यादेः पूर्वभागस्य तेनेत्यादेः पूर्वभागस्यानु-
षङ्गः कार्य्यः। हिरण्यस्याग्निरेतोरूपत्वात्सम्बन्धः॥ ५॥
अजायाः प्रतिग्रहे मन्त्रमाह—
अग्नीषोमाभ्यामजाम्नामृतत्वमशीय वयो दात्रे
भूयान्मयो मह्यं प्रतिग्रहीत्रे ॥ ६ ॥
अस्मिन्मन्त्रे वरुणस्त्वेत्यादेः पूर्वभागस्यैवानुषङ्गः, 'आग्नेयी वा एषा
यदजेति' श्रुत्यन्तरादजाया अग्नेः सम्बन्धः, लताभूतस्य सोमस्यौष-
धिषु सारभूतत्वेनाजायोपजीव्यत्वात्तत्सम्बन्धः, तथाचोक्तं- 'श्यामला-
स्तास्तु निष्पन्ना सोमाख्यछागभोजन' मिति ॥ ६ ॥
अन्नस्येति मन्त्रो लिङ्गादन्नप्रतिग्रहे विनियोज्यः, सूत्रकारस्तु अवेः
प्रतिग्रहेऽयं मन्त्रोऽधिक इति दर्शयति, अन्नस्येति प्राग् वारुणादवेः
प्रतिग्रहे वरुणस्त्वेत्यतः पूर्वं वायं मन्त्रो जप्यः। तत्पाठस्तु —
अन्नस्यान्नपतिः प्रादादनमीवस्य शुष्मिणो नमो
विश्वजनस्य क्षामाय भुञ्जति मा मा हिंसीः ॥ ७ ॥
अन्नस्येति कर्मणि शेषविवक्षायां षष्ठी, अन्नस्य पतिरन्नानां पालयि-
ता 'अन्नस्या'न्नं मह्यं 'प्रादात्' दत्तवान् अन्नं विशेष्यते 'ऽनमीवस्या'मीवा
रोगः तद्रहितस्यारोग्यकरस्य 'शुष्मिणो' बलवतो बलहेतुभूतस्येमेपि
कर्माणि षष्ठ्यौ, तस्मा अन्नपतये अग्नये नमोऽस्तु। कथम्भूताय 'विश्व-
जनस्य' सर्वप्राणिजातस्य 'क्षामाय' क्षेमकारिणे, क्षैजैक्षै क्षये, तस्मात्
क्रोधिकरणे चेति कर्तरि निष्ठा क्षायो म इति तकारस्य मकारः, ईदृशा-
ग्नये इत्यर्थः। हे भुञ्जति उपभोग्यत्वेन पालयित्रि! तदुपभोक्तारं 'मां'
मा 'हिंसीः' ॥ ७ ॥
अवेः पश्वन्तरोपभोगसाधनत्वेनान्नत्वेन संस्तावकन्तत्प्रतिग्राहम-
न्त्रैकदेशमुक्त्वा तच्छेषमन्त्रमाह--
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे त्वष्ट्रेऽविं तया ऽमृत-
त्वमशीय वयो दात्रे भूयान्मयो मह्यं प्रतिग्रहीत्रे ॥ ८ ॥
'त्वष्टा हि रूपाणां कर्त्ता त्वष्टा वै पशूनां मिथुनानां रूपकृदिति'
श्रुत्यन्तरात् नानारूपा अवयो भवन्तीति त्वष्टुरवेश्च सम्बन्धः, शिष्टं
पूर्ववत् ॥८॥
अत्र सूत्रम्--'ग्रास्त्वा कृन्तन्निति वसनस्येति' वस्त्रप्रतिग्रहे ग्रास्त्वा
कृन्तन्निति प्राग्वारुणात्पुरस्ताज्जपाद्वा जपेद् यदि तत् वस्त्रमतन्तुनि·

प्रथमाध्याये अष्टमखण्डः । ४१
र्भितं वल्कलादिजं स्यात्तत्रायं मन्त्रो न प्रयोज्यः । तत्र सूत्रम्-'तदुदस्ये-
दतान्तव' इति । पाठस्तु--
ग्रास्त्वाऽकृन्तन्नपसोऽतन्वत वयित्र्योऽवयन् ॥ ९ ॥
गच्छन्ति पुमांस एनामिति ग्रास्त्रियः, हे वस्त्र ! 'त्वा'त्वां 'अकृन्तन्'
निष्पादनानन्तरं कर्तनेन छेदनेन सम्पादितवन्तः 'अपसो'ऽपः कर्म
तद्वन्तो वा तन्तुग्रथनकुशलाः पुरुषा 'अतन्वत' तन्तवः पटस्य दीर्घा-
णि सूत्राणि तान्यकुर्वन्नित्यर्थः । ता 'वयित्र्यः' वेञ् तन्तुसन्ताने वय-
नकर्त्र्यो योषितो 'अवयन्' तिरश्चीनानि सूत्राणि समयोजयन् ॥ ९ ॥
अथ वस्त्रप्रतिग्रहमन्त्रविशेषः-
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे बृहस्पतये वासस्तेना-
मृतत्वमशीय वयो दात्रे भूयान्मयो मह्यं प्रतिग्रहीत्रे ॥१०॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १० ॥
आसनशय्यादेरचेतनवस्तुनः प्रतिग्रहे मन्त्रमाह--
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे उत्तानायाङ्गिरसा-
याप्राणत् तेनामृतत्वमशीय वयो दात्रे भूयान्मयो मह्यं
प्रतिग्रहीत्रे ॥ ११ ॥
'इयं वा उत्तान आङ्गिरस' इति श्रुत्यन्तरात्, उत्तान आङ्गिरस इति
शब्दाभ्यामुच्यते, ऊर्ध्वमुखत्वादुत्तानोऽङ्गिरसस्तपसा लब्धत्वादाङ्गि-
रसो लोकाभिप्रायेण पुंल्लिङ्गता, अप्राणतो भूमेश्च निष्कयत्वसाम्या-
त्सम्बन्धोऽन्यत्पूर्ववत् ॥ १२ ॥
उष्ट्रप्रतिग्रहे मन्त्रमाह--
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे पूष्ण उष्ट्रम् ॥ १२ ॥
तेनेत्यादिवाक्यशेषस्यानुषङ्गः ॥ १२ ॥
मृगप्रतिग्रहमन्त्रमाह--
वायवे मृगं तेनामृतत्वमशीय वयो दात्रे भूयान्मयो
मह्यं प्रतिग्रहीत्रे ॥ १३ ॥
वरुणस्त्वेति पूर्वभागस्यानुषङ्गः, मृगस्य शीघ्रगामित्वात् तद्वा-
हनत्वाद्वायुसम्बन्धः, उष्ट्रादीन्यपि सर्व्वदक्षिणे देयानि ॥ १३ ॥
पुरुषहस्तिवराहव्रीहीणां प्रतिग्रहे चतुरो मन्त्रानाह—
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे प्रजापतये पुरुषं प्र-

जापतये हस्तिनं प्रजापतये वराहं प्रजापतये व्रीहिय-
वाꣳस्तैरमृतत्वमशीय वयो दात्रे भूयान्मयो मह्यं प्रति-
ग्रहीत्रे ॥ १४ ॥
अत्र पुरुषमन्त्रे तेनेत्याद्युत्तरभागानुषङ्गः, हस्तिमन्त्रे पूर्व्वोत्तरयोर्द्व-
योरप्यनुषङ्गः, तथा वराहमन्त्रे, व्रीहियवमन्त्रे तु पूर्व्वभागस्यैवानुषङ्गः। यत्र
पुनर्व्रीहियवयोरक एव दीयते तन्त्र मन्त्रो विभज्य प्रयोक्तव्यः-प्रजापतये
व्रीहीन्। प्रजापतये यवान् इति। प्रजापतिना सृष्टत्वात्पुरुषादीनां तत्स-
म्बन्धः ॥ १४ ॥
तिलमाषप्रतिग्रहे मन्त्रमाह--
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे क्षेत्रपतये तिलमाषा-
स्तैरमृतत्वमशीय वयो दात्रे भूयान्मयो मह्यं प्रतिग्र-
हीत्रे ॥ १५ ॥
तिलमाषादीनां क्षेत्रजन्यत्वात्तत्स्वामिना सम्बन्धः ॥ १५ ॥
अश्वगर्दभसङ्करजस्य प्रतिग्रहे मन्त्रमाह-
वरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे सवित्रेऽश्वतरं वाऽश्व-
तरीं वा तयाऽ मृतत्वमशीय वयो दात्रे भूयान्मयो मह्यं
प्रतिग्रहीत्रे ॥ १६ ॥
प्रेरकस्य सवितुः प्रेरणाद्विलक्षणमातापितृभ्यां विजातीयस्याश्व-
तरस्योत्पत्तिः ॥ १६ ॥
अत्र सूत्रम्-‘तेन क इदमित्युपरिष्टाज्जप’ इति, यस्मिन्मन्त्रे तेनामृ-
तत्वमित्यादिप्रतिगृहीत्र इत्यन्त उत्तरभागो नाम्नातस्तस्मिन्मन्त्रे तं
भागमनुषज्य जपेत् । पाठस्तु-
क इदं कस्मा अदात्कामः कामायादात्कामो दाता
कामः प्रतिग्रहीता कामः समुद्रमाविशत्कामेन त्वा प्र-
तिगृह्णामि कामैतत्ते ॥ १७ ॥
कशब्दाभिधेयः प्रजापति'रिदं' दक्षिणाद्रव्यं 'कस्मै' प्रजापतये 'अदात्'
दत्तवान् प्रजापतिरेव सर्व्वात्मा दानप्रतिग्रहयोः कर्त्तेति भावः। एवमनेन
मन्त्रेण स्मृते सति दातृप्रतिग्रहीत्रोः फलं पापराहित्यञ्च भवति । त-
था 'कामः कामाय' दातृस्वर्गादिफलकामनया यजमानो दातृऋत्विजश्च
धनकामनया प्रतिगृह्णन्ति, अत उभयत्र कामस्यैव प्रयोजकत्वं प्रति-

[Header] प्रथमाध्याये नवमखण्डः । ४३

ग्रहीतृत्वं च कामस्यैवेत्येतल्लोके प्रसिद्धमिति कामो दाता कामः
प्रतिग्रहीता इत्युच्यते, नहि निष्कामे परिव्राजकादौ तदस्ति । स च
कामः ‘समुद्रमाविशत्’मां परित्यज्य यत्र क्वापि गच्छतु इत्यर्थः । क-
स्यावस्थितौ तेन कामेन हेतुना त्वां प्रतिगृह्णामि । ततो हे काम ! एत-
द्धनं ‘ते’ तवैव तिष्ठतु नात्मानं मे स्पृशत्वित्यर्थः । सोऽयं मन्त्रोऽध्वर्यु-
शाखायामाम्नातस्तदीयब्राह्मणेनैव, व्याख्यातश्च-क इदं कस्मादि-
त्याह प्रजापतेर्वै कः स प्रजापतये ददाति कामः कामायेत्याह कामेन
हि ददाति कामेन प्रतिगृह्णाति कामो दाता कामः । प्रतिग्रहीतेत्याह
कामो हि दाता कामः प्रतिग्रहीता कामः समुद्रमाविशेत्याह समुद्र इव
कामयते नहि कामस्यान्तोस्ति नहि समुद्रस्य, कामेन त्वा प्रतिगृह्णामी-
त्याह येन कामः प्रतिगृह्णाति स एवैनममुष्मिंल्लोके दक्षिणामिच्छति
न प्रतिग्रहीतुरिच्छति ॥ १७ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे प्रथमाध्यायस्य अष्टमः खण्डः ।

अथ नवमः खण्डः ।
अत्र सूत्रम्—‘रश्मिरसीत्येतावनुको स्तोमभागैस्तैः पृथगनुपूर्वं-
ऽस्तोत्रान्यनुमन्त्रयेत ब्रह्मन् स्तोष्यामः प्रशस्तेरित्युक्त’ इति । रश्मि-
रसीत्येकोनुवाकस्तन्तुरसीत्यपरस्तयोरनुवाकयोराम्नाता ये मन्त्रा-
स्तेषां स्तोमविभाग इति नामधेयम् । त्रिवृदादिस्तोमान् भजन्त्येते मन्त्रा
इति तच्छब्दव्युत्पत्तिः । उद्गातारो ब्रह्माणं प्रत्येवमनुज्ञां प्रार्थयन्ते-ब्रह्मन्
स्तोष्यामः प्रशास्तरिति । इदानीं बहिष्पवमानादीन्यतिरिक्तस्तोत्रपर्य-
न्तानि यानि त्रयस्त्रिंशतः स्तोत्राणि सन्ति तानि तैःस्तोमभागैस्तावत्-
संख्यैः क्रमेण ब्रह्मा पृथगनुमन्त्रयेत् । आपस्तम्बोऽप्याह—‘ब्रह्मन् स्तो-
ष्याम इत्युच्यमाने देवसवितरेतत्त्वे प्राहेत्यनुद्रुत्य रश्मिरसि क्षयाय
क्षयन् जिन्व स्तुतेति स्तौति, सर्व्वस्तोत्राणामेष कल्प उत्तरमुत्तरं स्तो-
मभागानां दधाति, द्वादशाग्निष्टोमे पञ्चदशोक्थे षोडशषोडशिनि सप्त-
दशवाजपेये एकोनत्रिंशदतिरात्रे त्रयस्त्रिंशदप्तोर्याम्नि इति । तत्रायं
प्रथमस्तोमभागमन्त्रः--
रश्मिरसि क्षयाय त्वा क्षयं जिन्व सवितृप्रसूता
बृहस्पतये स्तुत ॥ १ ॥

४४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
तैत्तिरीयाणां पञ्चमकाण्डोक्तब्राह्मणे रश्मिरिति मन्त्राणामादित्या-
दिसृष्टिहेतुत्वाभिधानादादित्यादिपरतया रश्म्यादिशब्दा व्याख्येयाः ।
तच्च ब्राह्मणमुत्तरत्रोदाहरिष्यते । हे आदित्य ! त्वं ‘रश्मिरसि’ रश्मि-
युक्तोसि । देवा यस्मिन् क्षियन्ति निवसन्ति इति स्तोत्रसम्बन्धः क्षय-
स्तस्मै क्षयाय तत्सङ्घाय तत्प्राप्त्यर्थं हे आदित्य त्वां स्मरामि इति
शेषः । ततः ‘क्षयं’ देवसङ्घं ‘जिन्व’ प्रीणय क्षयशब्दस्य देवविषयत्वं तै-
त्तिरीयास्तृतीयकाण्डोक्तब्राह्मणे समामनन्ति-‘रश्मिरसि क्षयाय त्वा क्षयं
जिन्वेत्याह देवे क्षय इति । यद्वा बहिष्पवमानादिकंस्तोत्रमेव सम्बोध्य
हे स्तोत्र त्वं रश्मिर्वत्सम्बन्धकोसि यज्ञस्य तादृशं त्वां ‘क्षयाय’ यजमान-
स

प्रथमाध्याये नवमखण्डः । ४५
अथ पञ्चमः--
प्रतिधिरसि पृथिव्यै त्वा पृथिवीं जिन्व सवितृप्रसू-
ता बृहस्पतये स्तुत ॥ ५ ॥
हे स्तुतिविशेष ! त्वं 'प्रतिधिः' प्रतिमुखं धीयते प्रातस्सवनसमां-
प्यर्थमिति प्रतिधिस्तादृशोसि, अन्यत्पूर्ववद्योज्यम् ॥ ५ ॥
अथ षष्ठः--
विष्टम्भोसि वृष्ट्यै त्वा वृष्टिं जिन्व सवितृप्रसूता
बृहस्पतये स्तुत ॥ ६ ॥
हे माध्यन्दिनसवनपवमान त्वं ! 'विष्टम्भो' यज्ञस्य विशेषेण स्तम्भ-
यिता धारकोसि तं त्वां 'वृष्ट्यै' यज्ञमूलभूतायै प्रयोजयामि त्वं च
वृष्टिर्यथा भवति तथा तां प्रीणय ॥ ६ ॥
अथ सप्तमः--
प्राचोस्यहे त्वाहर्जिन्व सवितृप्रसूता बृहस्पतये स्तुत ॥७॥
हे स्तोत्रविशेष ! त्वं 'प्राचः'ऽप्रकर्षेण रक्षकोसि त्वामहेऽहरर्थे प्रयोज-
यामि त्वञ्चाह 'जिन्व'प्रीणय ॥ ७ ॥
अथाष्टमः--
अन्वासि रात्र्यै त्वा रात्रिञ्जिन्व सवितृप्रसूता बृह-
स्पतये स्तुत ॥ ८ ॥
हे स्तोत्रविशेष ! त्वं 'मन्वा'ऽनुगन्तासि अनुपूर्वाद्धातेर्वा एतद्रूपं त्वां
'रात्र्यै' रात्र्यर्थे प्रयोजयामि त्वं च रात्रिं प्रीणय, इत्थमष्टभिः स्तोमभा-
गैरादित्यानां सृज्यमाना प्रीतिः प्रतिपादिता ॥ ८ ॥
अतःपरमग्निष्टोमस्य चत्वारि स्तोत्राणि तदीयैश्चतुर्भिः स्तोम-
भागैः प्रजापतिना सृज्यमानान् वसून् रुद्रानदित्यान् प्रीणयति ।
अथ नवमः--
उशिगसि वसुभ्यस्त्वा वसून् जिन्व सवितृप्रसूता
बृहस्पतये स्तुत ॥ ९ ॥
हे स्तोत्रविशेष ! त्वं 'उशिक्' कमनीयोसि त्वं 'वसुभ्यो' वसूनां प्री-
त्यर्थे त्वां प्रयोजयामि त्वं च वसून् प्रीणय ॥ ९ ॥
अथ दशमः--
प्रकेतोसि रुद्रेभ्यस्त्वा रुद्राञ्जिन्व सवितृप्रसूता बृह-
स्पतये स्तुत ॥ १० ॥

४६ । ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
हे स्तोत्रविशेष ! त्वं ‘प्रकेतः’ प्रकृष्टं केतो ज्ञातासि, अन्यत्पूर्व्ववद्यो-
ज्यम् ॥ १० ॥
अथैकादशः--
सुदीतिरस्यादित्येभ्यस्त्वादित्याञ्जिन्व सवितृप्रसूता
बृहस्पतये स्तुत ॥ ११ ॥
हे स्तुतिविशेष ! त्वं ‘सुदीतिः’ सुदीप्तिरसि त्वामादित्यानां प्रीत्यर्थं
प्रयोजयामि त्वं चादित्यान् प्रीणय ॥ ११ ॥
अथ द्वादशः--
ओजोसि पितृभ्यस्त्वा पितॄञ्जिन्व सवितृप्रसूता
बृहस्पतये स्तुत ॥ १२ ॥
हे स्तोत्र ! त्वं ‘ओजः’ सारभूतोसि सारो ह्यग्निष्टोमस!म त्वां पितॄणां
प्रीत्यर्थं प्रयोजयामि त्वञ्च पितॄन्प्रीणयेति ॥ १२ ॥
अथ तोण्ड्यमहाब्राह्मणे प्रथमाध्यायस्य नवमः खण्डः ।
अथ दशमः खण्डः ।
अथ त्रयोदशः—
तन्तुरसि प्रजाभ्यस्त्वा प्रजा जिन्व सवितृप्रसूता
बृहस्पतये स्तुत ॥ १ ॥
हे स्तुतिविशेष ! त्वं ‘तन्तुः’ संतानहेतुरसि अतस्त्वां प्रजार्थं प्रयो-
जयामि त्वं च प्रजा प्रीणय ॥ १ ॥
अथ चतुर्दशः--
रेवदस्योषधिभ्यस्त्वौषधीर्जिन्व सवितृप्रसूता बृह-
स्पतये स्तुत ॥ २ ॥
हे स्तोत्र ! त्वं ‘रेवत्’ रयिमत् धनयुक्तं धनप्रदमसि अत ओषध्यर्थं
त्वां प्रयोजयामि ॥ २ ॥
अथ पञ्चदशः--
पृतनाषाडसि पशुभ्यस्त्वा पशूञ्जिन्व सवितृप्रसूता
बृहस्पतये स्तुत ॥ ३ ॥
हे स्तुतिविशेष! त्वं ‘पृतनाषाट्’ पृतनानां शात्रवीनां सेनानां सो-

प्रथमाध्याये दशमखण्डः। ४७
ढाभिभूतासि अतः पशुभ्यः शत्रुसम्बन्धिभ्यस्तल्लाभार्थं त्वां प्रयोज-
यामि त्वं च तान् पशून् मह्यं प्रदाय प्रीणय ॥ ३ ॥
अथ षोडशः--
अभिजिदसि युक्तग्रावेन्द्राय त्वेन्द्रञ्जिन्व सवितृप्रसू-
ता बृहस्पतये स्तुत ॥ ४ ॥
हे षोडशिस्तोत्र! त्वं 'अभिजित्' अभिजयहेतुरसि तथा युक्तग्रा अभि-
भवार्थं युक्ता ग्रावाणो येन स तथोक्तः तादृशश्चासि सर्व्वदा सोमब-
द्धासीत्यर्थः, अतस्त्वामिन्द्रायेन्द्राथं ग्रयोजयामि त्वं चेन्द्रं प्रीणय ॥ ४ ॥
अथ सप्तदशः--
अधिपतिरसि प्राणाय त्वा प्राणाञ्जिन्व सवितृप्रसू-
ता बृहस्पतये स्तुत ॥ ५ ॥
हे स्तोत्रविशेष ! त्वं 'अधिपतिः' रात्रिपर्यायगतानां स्तोत्राणां मु-
ख्योऽ