ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

प्राप्ते ब्रूमः, गीयमानस्य गिरापदस्थान इरापदं विधीयत इति पदमा-
त्रस्य बाधो गानं तु न बाध्यते । किञ्च विमुक्तादिसूत्रेणाण् प्रत्ययेऽपि
पूर्व्वस्मात् 'मतौ स्थः सूक्तसाम्नोः' इति सूत्रात्सामानुवृत्तेरैरे सामेत्यर्थो
भवति । सामत्वञ्च गीतिसाध्यं तदा तु 'तस्य विकारः' इत्यस्मिन्नर्थेऽण्
प्रत्ययः । तदानीं गिराया विकार इति विग्रहे यथोक्तं गानं लक्ष्यते
तस्माद्गातव्यम् ॥ १० ॥
अथैतस्य स्तोत्रीयातृतीयपादे प्रप्रवयमित्येतस्मिन् प्रप्रेत्येवं नि-
न्दित्वा प्रर्णी वयमिति पठितव्यमित्याह—
न्वैश्वानरे वा एतदुद्गातात्मानं प्रदधाति यत्प्रप्र वय-
मित्याह प्रर्णी वयमिति वक्तव्यं न्वैश्वानरमेव परि-
क्रामति ॥ ११ ॥
अस्याग्नेयत्वादेतदेतेनोद्गाताऽऽत्मान

२८८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
किन्तु प्रथमाक्षरं प्रयोक्तव्यमित्याह—
यस्य वै यज्ञा वागन्ता भवन्ति वाचश्छिद्रेण स्रव-
न्त्येते वै यज्ञा वागन्ता ये यज्ञायज्ञीयान्ता एतद्वाच-
श्छिद्रं यदनृतं यदग्निष्टोमयाज्यनृतमाह तदन्वस्य यज्ञः
स्रवत्यक्षरेणान्ततः प्रतिष्ठाप्यमक्षरेणैव यज्ञस्य छिद्रम-
पि दधाति ॥ १३ ॥
यस्य यजमानस्य यज्ञा वागन्ता वागिति निधनान्ता भवन्ति ते
वाचश्छिद्रेण व्यवधानेन स्रवन्ति निष्फला भवन्ति । वागन्तानन्यान्
दर्शयति, एते खलु यज्ञा वागन्ता ये यज्ञा यज्ञायज्ञीयस्तोत्रान्ताः स्युः।
कथमस्य वाचश्छिद्रत्वसम्भव इति ? तदुपपादयति यदनृतमेतदेव
वाचश्छिद्रन्तदपि कथमत्र सम्भवतीति ? तदत्र सम्भावयति, यद्यपि
अग्निष्टोमयाज्यनृतमाह ब्रूते तदनृतच्छिद्रमन्वस्य यजमानस्य यज्ञः
स्रवति गलितो भवति तस्य परिहार उच्यते। अन्ततो अग्निष्टोमसामान्ते
ऽक्षरेण ‘वाक्’ इत्यक्षरद्वयेन ‘वा’ इत्याद्याक्षरेणैव प्रतिष्ठाप्यं समापनीय-
मेतत्साम तथा सत्येकेनैवाक्षरेणैव यज्ञस्य छिद्रमनृतवदनमनृतवदनुरू-
पमपिदधात्युद्गाता ॥ १३ ॥
उक्तैकाक्षरस्तुत्यन्तरमाह—
विराजो वा एतद्रूपं यदक्षरं विराज्येवान्ततः प्र-
तितिष्ठति ॥ १४ ॥
यदक्षरमस्त्येतद्विराजो ऽन्नस्य रूपं खलु । अश्नोतीत्यक्षरं ‘विराडि-
त्यन्ननाम’ विराज इति व्युत्पत्त्या ‘अन्नं विराडिति’ श्रुतिश्च। तस्यान्नस्य
रूपं स्वयशसा लोके व्याप्तं भवति। ततोऽक्षरं विराजो रूपमित्युच्यते।
अतोऽक्षरमन्ते सम्पादनेन स यज्ञोऽन्ततो विराज्येव प्रतिष्ठितो भवति॥१४॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणेऽष्टमाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ।
अथ सप्तमः खण्डः !
अथास्य प्रथमस्तोत्रीयायां सवनानि त्रीण्यपि च्छन्दांस्यवरोहेण
सम्पाद्य प्रशंसति—
इतो वै प्रातर्द्धानि च्छन्दाँसि युज्यन्तेऽमुतोऽवा-
ञ्चि यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्रे युज्यन्ते यज्ञा वो अग्नये गिरा च

अष्टमाध्याये सप्तमः खण्डः । २८९
दक्षस इति द्वादशाक्षरं प्रवद्यममृतं जातवेदसमित्येकाद-
शाक्षरं प्रियमित्रन्न शंसिषमित्यष्टाक्षरम् ॥ १ ॥
प्रातः सवन इतो गायत्रमारभ्योर्द्ध्वानि च्छन्दांसि त्रिष्टुबादीनि
युज्यन्ते प्रयुज्यन्ते । तृतीयसवनान्ते यज्ञायज्ञीयस्तोत्रे त्वमुतो जागता-
दर्व्वाञ्च्यवरोहक्रमाणि च्छन्दांसि युज्यन्ते तत्कथमिति ? स्वयमेव प्रद-
र्शयति । आदितः पादद्वयेनावृत्तान्यक्षराणि विहाय द्वादशाक्षराणि
तज्जागतं छन्दः । एवमुत्तरयोरपि द्रष्टव्यम् ॥ १ ॥
अथोक्तच्छन्दस्त्रयमेकीकृत्यानुष्टुभं सम्पाद्य प्रशंसति-
अनुष्टुभमुत्तमाꣳ सम्पादयतीयं वा अनुष्टुबस्या-
मेव प्रतितिष्ठति ॥ २ ॥
उक्तप्रकारेण पादचतुष्टयाक्षरपरिगणनायामेकत्रिंशदक्षराणि भव-
न्ति । 'न वा एकेनाक्षराणि च्छन्दांसि वियन्ति'इति शास्त्रादनुष्टुप्छन्दो
भवति । ततश्च कथं प्राशस्त्यमिति तद्दर्शयति । एषाऽनुष्टुबियं वै भूरेव
खलु । अनुष्टुभः समसंख्यारूपपादचतुष्टयसद्भावात्प्रतिष्ठात्मिका भूमि-
रपि सर्व्वेषां प्रतिष्ठा । अतस्तद्रूपत्वेन स्तुतिः । अतोऽनया स्तुवन्
यजमानोऽस्यामेव भूमौ प्रतिष्ठितो भवति ॥ २ ॥
अथ सम्पादितमेवानुष्टुभं द्वेधा प्रशंसति-
वाग्वा अनुष्टुब्वाच्येव प्रतितिष्ठति ज्यैष्ठ्यं वा
अनुष्टुब्ज्यैष्ठ्य एव प्रतितिष्ठति ॥ ३ ॥
उक्तप्रकारेणैव सर्व्ववागात्मिकानां जगतीतृष्टुब्गायत्रीणामनुष्टु-
बन्तः पातित्वादनुष्टुव्वागित्युच्यते । अत एव हेतोरनुष्टुभो ज्यैष्ठत्व-
मपि । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ३ ॥
अथ यज्ञायज्ञीयस्य गानं प्रश्नोत्तराभ्यां दर्शयति-
कथमिव यज्ञायज्ञीयङ्गेयमित्याहुर्यथाऽनड्वान् प्र-
स्रावयमाण इत्थमिव चेत्थमिव चेति ॥ ४ ॥
कथमिव यज्ञायज्ञीयं सामगेयमिति गानप्रकारविषयं प्रश्नं कुर्व्वन्ति
ब्रह्मवादिनस्तत्रेदममुत्तरमभिज्ञा आहुः कथं ? यथाऽनड्वान् प्रस्रावयमाणो
मूत्रधारां सततं वक्रां भूमौ पातयमान इत्थमिव पृथक् पृथक् प्रकार-
मन्नृजु कुर्व्वन्नेति तद्वत् गेयमित्याहुः । इतिशब्द अभिज्ञोत्तरसमाप्तियो-
तनार्थः ॥ ४ ॥
२५ ता०

इत्थमिव चेत्थमिवेत्युक्तं विवृणोति—
ऽवैश्वानरं वा एतदुद्गाताऽनु प्रसीदन्नेतीत्याहुर्यद्य-
ज्ञायज्ञीयस्यर्चं संप्रत्याहेति परिक्रामतेवोद्गेयं ऽवैश्वा-
नरमेव परिक्रामति ॥ ५ ॥
यद्यपि यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्रीयामृचं संप्रतीदानीमाहाधीतेनैव
पाठेन ऋजुनैवाहोद्गातातदेतेन वैश्वानरमेवानु—आनुकूल्येन प्रसीदन्
प्रकर्षेण सन्निधिं गच्छन्नेवैतीत्याहुः । तच्च गमनन्दाहाय भवति । अत-
स्तत्परिहाराय परिक्रामते च । अध्ययनपाठमतिक्रम्य ब्राह्मणोक्तप्रकारे-
णेतरेभ्यो विलक्षणमितस्ततः कामतेवोद्गेयम् । तेन वैश्वानरमेव परि-
क्रामति—अग्निसन्निकर्षमप्राप्यैव लम्भयति ॥ ५ ॥
अथैतच्छिरः प्रावृत्य गातव्यमिति सार्थवादं विदधाति—
ऽवैश्वानरे

अष्टमाध्याये सप्तमः खण्डः । २९१
कर्णप्रावृता अकर्णप्रावृता वा स्तुवते इति' एवङ्कृते तदेव प्रावृतमप्रा-
वृतञ्च भवति । अतः पितरोऽपि जानन्ति वैश्वानरो न हिनस्ति ॥ ७ ॥
अथ पत्नीकर्त्तकमपामुपसर्जनमपि वैश्वानरात्मकं यज्ञायाज्ञीय-
शान्त्यर्थमिति स्तौति—
अपः पश्चात् पत्नय उपसृजन्ति वैश्वानरमेव त-
च्छमयन्त्यापो हि शान्तिः ॥ ८ ॥
पत्नयः पश्चाद्गार्हपत्यायतनमप उपसृजन्ति तेन वैश्वानरमेव श-
मयन्ति । अपां शान्तिरूपत्वं प्रसिद्धम् ॥ ८ ॥
न केवलमनेन शान्तिः क्रियते किन्तु प्रजननहेतुरप्येवमिति स्तौति-
अथो रेत एव तत्सिञ्चन्त्यापो हि रेतः ॥९॥
अपां रेतस्त्वञ्च 'अद्भिरभिषिञ्चन्ति रेतो वै आपः' इति तैत्तिरीया-
यादिषु प्रसिद्धम् ॥ ९ ॥
अत्रैव विशेषमाह—
दक्षिणानूरूनभिषिञ्चन्ति दक्षिणतो हि रेतः सिच्यते॥१०॥
अर्थस्तु स्पष्ट एव। एतदेव दक्षिणतो रेतः सेकस्य मूलमिति
ज्ञातव्यम् ॥ १० ॥
अथोरुसेचनार्थमंशुकसङ्कोचमाह—
महदिव प्रत्यूह्यम्मन एवास्य तज्जनयन्ति ॥ ११ ॥
महदिवात्यन्तं प्रत्यूह्यं संवृतस्य विवरणं कार्य्यं वस्त्रस्यापोहनं
कार्य्यमित्यर्थः । तथाच तैत्तिरीयकं 'नग्नं कृत्वोरुमुपप्रवर्त्तयन्तीति' त-
त्तेन निर्लज्जमत्यन्तं वस्त्रप्रत्यूहनेनास्योरुमध्यस्थापितोदकस्य रेतः से-
कस्थानीयस्य तत्स्थानीयमुदयन्तमित्यर्थः । मन एव जनयन्ति मन-
स्विनं पुत्रमुत्पादयन्तीत्यर्थः । जनयन्तीति प्रयोगबहुत्वापेक्षया बहु-
वचनम् ॥११॥
अथाध्वर्युभिः कारयितव्यमपात्रकर्त्तृकं पत्नीसंख्यापनं विधत्ते—
उद्गात्रा पत्नीः संख्यापयन्ति रेतोधेयाय ॥१२॥
प्रजापतिर्व्वोद्गाता'इत्युक्तम् । अतोऽध्वर्युभिः क्रियमाणमुद्गात्रा सं-
ख्यापनं रेतोधेयाय पत्नीषु रेतोधारणाय भवति । अपः पश्चात्पत्नय उप-
सृजन्तीत्यारभ्योद्गात्रा पत्नीः संख्यापयन्ति । रेतोधेयायेत्यन्तस्यार्थस्तै-
त्तिरीयके वाक्यव्यत्यासेनेष्ट। पत्नीमुद्गाता संख्यापयति 'प्रजापतिर्व्वा
एष उद्गाता प्रजानां प्रजननायोपप्रवर्त्तयति रेत एव तत्सिञ्चत् पूर-

' ... wait:
"देवा वा अग्निष्टोममभिजित्योक्थानि नाशक्नुवन् । अशक्तास्ते-"
Yes!

ऽग्निं त्वया मुखेन पुरोगन्न्नेदममुक्तवा स्तोत्रजपविषयममुरसंग्रामं
Wait! Let's read L21 carefully:

1. "ऽग्निं त्वया मुखेन पुरोगन्न्नेदममुक्तवा" - WAIT!
   Let's zoom in on L21:

• "ऽग्निं": avagraha + 'ग्निं'
• "त्वया": 'त्व' 'या'
• "मुखेन": 'मु' 'खे' 'न'
• "पुरोगन्न्नेदममुक्तवा" ??? Wait, look at those words:
  "पुरोगन्त्रेदमूक्तवा"? No:
  "पुरोगन्त्रेदमुक्त्वा"?
  Let's look:
  'पु' 'रो' 'ग'
  Then what?
  'न्' + 'त्रे' = 'न्त्रे'?
  Look at the character: 'न्' + 'त्' + 'रे'?
  Yes, 'न्त्रे'! "पुरोगन्त्रेदमुक्त्वा":
  'पु' 'रो' 'ग' 'न्त्रे' 'द' 'म' 'ु' 'क्त' '्वा' -> 'पुरोगन्त्रेदमुक्त्वा'!
  Wait, is it "पुरोगन्त्रेदमुक्त्वा"?
  "पुरोगन्त्रा" (by the

गन्तव्यः ॥ २ ॥
अथ तत्स्तोत्रीयाणां गायत्रीच्छन्दस्त्वं विधत्ते —
तस्मादु गायत्रीषु गायत्रच्छन्दा ह्यग्निः ॥ ३ ॥
तस्मादु—अग्निना वृतत्वादेव तर्ह्यस्तवाग्नेयीषूक्थानां स्तवनं गाय-
त्रत्वस्य कः सम्बन्ध इति? उच्यते। गायत्रच्छन्दा ह्यग्निरिति प्रजापते-
र्मुखात् सहोत्पन्नत्वादग्नेर्गायत्र्यभवदित्युक्तत्वाच्चाग्निर्गायत्रच्छन्दोऽभि-
मानी । आग्नेयस्य वृतत्वादाग्नेयच्छन्दसोऽपि सम्बन्ध इत्यर्थः ॥ ३ ॥
अथोक्तानि साकमश्वेन विधित्सुस्तत्साम निर्वचनद्वारा प्रशंसति-
तेऽग्निम्मुखं कृत्वा साकमश्वेनाभ्यक्रामन् यत्साकम-
श्वेनाभ्यक्रामँस्तस्मात् साकमश्वम् ॥ ४ ॥
ते देवा अग्निमेव मुखं पुरोगामिनं कृत्वाऽश्वेनाश्वरूपेणाग्निना
साकं सार्द्धमभ्यक्रामन् शत्रूनत्यक्रामयन् । यस्मादेवमकुर्व्वँस्तस्मा-
त्साकमश्वमिति तत् साम्नोनाम सम्पन्नम् ॥ ४ ॥
इदानीं तत्साम विधते—
तस्मात्साकमश्वेनोक्थानि प्रणयन्त्येतेन हि तान्य-
ग्रेऽभ्यजयन् ॥ ५ ॥
तस्मादित्यादि स्पष्टम्। तान्यक्षरसम्बन्धीन्यूक्थान्येतेन साम्नाऽभ्यज-
यन्नित्येतत्तस्मादित्यस्य विवरणम् । एतद्धि 'साकमश्वमेहेषुषु ब्रुवाणि ते'
इत्यादिष्वाग्नेयीषु गायत्रीषु क्रियते । सर्वेषु स्तोत्रेषु स्वसमानदेवत्यानि-
शस्त्राणि भवन्ति ॥ ५ ॥
उक्थेषु तु स्तोत्रीयानुरूपेभ्योऽनन्तरमन्या अन्या देवताः कथं
शस्यन्त इति? तत्समाधत्ते तत्रैन्द्रावरुणलक्षणं देवतावैलक्षण्यं परिहरति-
स इन्द्रोऽब्रवीत्कश्चाहञ्चेदमन्ववैष्याव इत्यहञ्चेति
ह्वरुणस्तं ह्वरुणोऽन्वतिष्ठदिन्द्र आहरत्तस्मादैन्द्रावारुण-
मनुशस्यते ॥ ६ ॥
देवानां मध्ये स इन्द्र एवमब्रवीत् । किमित्युच्यते? कश्च को देवः अहं
चेन्द्र इदं संग्राममुक्थजयार्थमनुक्रमेणावैष्यावोऽवगमिष्याव इति ।
अहं च त्वं चान्ववैष्याव इति वरुणोऽब्रवीत् । तमिन्द्रं वरुणोऽनु पश्चात्
सहायत्वेनातिष्ठत् । इन्द्रस्तु स्वयमेवाहरदानयदुक्थानि । यस्मादेवं
तस्मादैन्द्रावारुणमिन्द्रवरुणदेवताकं सूक्तमुक्तथस्तुतमनुशस्यते । अतो
वैलक्षण्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥

२९४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
एवमैन्द्राबार्हस्पत्यैन्द्रावैष्णवयोरेप्युक्थस्तोत्रयोर्वैलक्षण्यमिन्द्रेण
प्रार्थितत्वादेवेत्याह—
स एवाब्रवीत्कश्चाहं चेदन्ववैष्याव इत्यहञ्चेति बृ-
हस्पतिस्तं बृहस्पतिरन्वतिष्ठदिन्द्र आहरत्तस्मादैन्द्रा-
बार्हस्पत्यमनुशस्यते स एवाब्रवीत्कश्चाहं चेदन्ववै-
ष्याव इत्यहञ्चेति विष्णुस्तं विष्णुरन्वतिष्ठदिन्द्र आहर-
त्त्तस्मादैन्द्रावैष्णवमनुशस्यते ॥ ७ ॥
पूर्ववद्योज्यम् । अयमर्थस्तैत्तिरीयके समाम्नायते 'ते देवा असुरा मै-
त्रावरुणस्योक्थमश्रयन्त सोऽब्रवीदिन्द्रः कश्चाहं चेमानि तेऽसुरानन्ववै-
ष्याव इत्यहं चेत्यब्रवीद्वरुणः' इत्यादिना ॥ ७ ॥
अथ नित्यानामेवोक्थानामभिप्रायभेदात् पशुकामनार्थत्वमप्यस्तीत्याह—
पशून् वा एभ्यस्तानाहरत्पशवो वा उक्थानि पशु-
काम उक्थेन स्तुवीत पशुमान् भवति ॥ ८ ॥
एभ्योऽसुरेभ्यः सकाशाद्यान्युक्थान्याहरत् । एतान् पशूनेव ख-
ल्वाहरत् । कथमुक्थान्येव पशव इति ? तदुच्यते 'पशवो वा' इति ।
अतः पशुकाम उक्थेन स्तुवीत स्तौति चेत् पशुमान् भवत्येव तेषामु-
क्थरूपेण स्थितत्वादित्यभिप्रायः ॥ ८ ॥
एवं साकमश्वमुक्थमुक्त्वा सौभरं द्वितीयमुक्थं विधित्सुराह—
बृहता वा इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत्तस्य तेजः परा-
पतत्तत्सौभरमभवत् ॥ ९ ॥
पूर्व्वमिन्द्रो वृत्रवधार्थं बृहता साम्ना वज्रं प्राहरत् । तस्य पतितं
तेजः सौभरं सामाभवत् ॥ ९ ॥
अथ सौभरप्रसङ्गादतिरात्रेऽपि ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थं सौभरमेव
कार्य्यमिति विवक्षु रथन्तरपृष्ठे तावदतिरात्रस्य स्तुतिमाह—
जामि वा एतद्यज्ञे क्रियत इत्याहुर्यद्रथन्तरं पृष्ठं
रथन्तरं सन्धिर्नान्तरा बृहता स्तुवन्तीति यत् सौभ-
रेण स्तुवन्ति बृहतैव तदन्तरा स्तुवन्ति बृहतो ह्येतत्ते-
जो यत्सौभरम् ॥ १० ॥
पृष्ठसन्धिस्तोत्रे च रथन्तरस्य करणादन्तरा मध्ये बृहतैव स्तु-

अष्टमाध्यायेऽष्टमः खण्डः । २९५

वन्ति तज्जामित्वदोषपरिहाराय भवति 'कथं वृहता स्तुतं भवति सौभ-
रादिति ? तदुच्यते 'बृहतो ह्येतदित्यादिना ॥ १० ॥
यद्येवमजामितायै सौभरं क्रियते सर्व्वत्र रथन्तरपृष्ठे स्याद्बृहत्-
पृष्ठे त्वतिरात्रे किं मध्यममुक्थं स्यादित्याशङ्क्य ? तत्रापि सौभर-
मेवेत्याह-
यदि बृहत्सामातिरात्रः स्यात्सौभरमुक्थानां ब्रह्म-
साम कार्य्यं बृहदेव तत्तेजसा समर्द्धयति ॥ ११ ॥
यद्यतिरात्रे बृहत्साम स्यात्तस्मिन् पक्ष उक्थानां मध्ये ब्रह्मसाम
ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थं सौभरं कार्य्यम् । तथा कृते वृहदेव साम स्वतेजो-
रूपं सौभरमेव स्वकीयेन तेजसा समर्द्धयति ॥ ११ ॥
एवं बृहत्सामपक्षे सौभरं ब्रह्मसामास्तु रथन्तरपक्षे किं ब्रह्मसाम
भवेदित्याकाङ्क्षायां ? तत्रापीदमेव सौभरं कर्त्तव्यमित्युक्तवन्तीति यत्
सौभरेण स्तुवन्ति बृहता स्तुवन्ति बृहतो ह्येतत्तेजो यत् सौभरमित्याह-
यदि रथन्तरसाम्ना सौभरं कुर्य्यादजामितायै ॥१२॥
जामि वा इत्यादिनेवोक्तमित्यर्थः ॥ १२ ॥
अथ नित्यप्रयोगार्थमपि सौभरं तद्व्यतिरेकेण स्वर्गप्रतिष्ठार्थयोः
प्रयोगयोरपि भवतीत्याह-
दे॒वानां॒ वै स्व॒र्गँ लो॒कं य॑न्तां॒ दिशो॑ऽव्लीयन्त॒ ताः
सौभ॑रेणो॒ इत्युद॑स्तम्भुव॒ग्ँ॒स्ततो॒ वै ता अदृ॑ग्ँहन्त॒ ततः॑
प्रत्य॑तिष्ठ॒ग्ँ॒स्ततः॑ स्व॒र्गँ लो॒कं प्राजा॑न॒न्॒यः स्व॑र्गकामः स्या-
द्यः प्र॑तिष्ठाकामः॒ सौभ॑रेण स्तुवीत॒ प्र स्व॒र्गँ लो॒कं जा॑ना-
ति प्रति॑तिष्ठति ॥ १३ ॥
पूर्व्वं स्वर्गं गच्छतां देवानां 'सप्तम्यर्थे षष्ठी' देवेषु स्वर्गं यत्सु सत्सु
दिशोऽव्लीयन्त शिथिला आसन् । ता दिशो देवाः सौभरेण सौभरसम्ब-
न्धिना 'ऊ' इति निधनेन उत् स्तम्भुवन् उपरि स्तम्भितवन्तः । ततः
स्तम्भनात्स्वयमपि प्रतिष्ठिता आसन् । तत एव स्वर्गं लोकं प्राजानन्
स्वाधीनं चक्रुः । अत उभयकामः सौभरेण स्तुवीत स्पष्टमन्यत् । अस्य
फलार्थविधानेनैव नित्यप्रयोगेऽप्येताद्विहितं भवतीत्यभ्युपगन्तव्यम् ॥१३॥
तस्य 'ऊ' इति निधनभेदेन यथा स्वर्गार्थत्वमुक्तन्तथा 'ऊर्ग्' इति
निधनभेदेनास्यान्नार्थत्वमपि विवक्षुराह-
प्रजापतिः प्रजा असृजत ताः सृष्टा आशनायँ .

->षीत् भृतवानित्थं स्तुवीत तस्मात् सौभरमिति नाम सम्पन्नम् ॥ १६ ॥`
Yes!

Line 15:
प्रजापतिर्यदन्नं ताभ्यः प्रायच्छत्तद्वृष्टिद्वारेत्याह—
Let's check each word:
प्रजापतिर्यदन्नं ताभ्यः प्रायच्छत्तद्वृष्टिद्वारेत्याह—
Wait, प्रायच्छत्तद्वृष्टिद्वारेत्याह—:
प्रायच्छत् + तत् + वृष्टि -> प्रायच्छत्तद्वृष्टिद्वारेत्याह—. Perfect!

Line 16:
वृष्टिं वा अभ्यस्तां प्रायच्छदन्नमेव ॥ १७ ॥
Wait, let's check:
वृष्टिं वा अभ्यस्तां प्रायच्छदन्नमेव ॥ १७ ॥
Wait, is there a space between वृष्टिं and वा? Yes.
Between वा and अभ्यस्तां? Yes.
प्रायच्छदन्नमेव: one word.
॥ १७ ॥

Line 17:
यदन्नमेव प्रायच्छत् प्रजापतिस्तां वृष्टिमेव प्रायच्छद्वृष्टिशब्दापेक्षया
Let's check:
`यदन्नमेव प्रायच्छत् प्रजापतिस्तां वृष्टिमेव प्रायच्छद्वृ

सर्वे कामा हि सर्वकामसाधनं सौभरमित्यर्थः । तत्र ‘त्वामिद्धवि-
तारं वृणीमहे’ इति श्रूयते । सर्वैः कामै रक्षितारमिन्द्रं वृणीमहे प्रार्थयाम
इति तस्यार्थः । अतोऽस्य सर्वकामार्थत्वं यो वृष्टिकामः स्याद्योऽन्नाद्य-
काम इत्यादिवाक्यद्वयं विषयीकृत्य पूर्वतन्त्रे द्वितीयस्य द्वितीयान्ते
‘किं सौभरफलान्तरप्रतिपादकानि ‘हीष्’ इत्यादीनि वाक्यानि? उत सौभ-
रफलानामेव व्यवस्थापकानीति विचार्य्य सौभरफलस्यैव व्यवस्था-
पकानीति सिद्धान्तितन्तन्न्यायोऽत्र संगृह्य प्रदर्श्यते,
वृष्ट्यन्नस्वर्गकामानां सौभरस्तोत्रमीरितम् ।
निधनान्यपि हीषूर्ग इति वृष्ट्यादिकामिनाम् ॥
फलान्तरं किं वृष्ट्यादि हीषादीनामुतोदिते ।
सौभरे फलसंभिन्ने निधने विनियम्‍यते ॥
फलान्तरं चतुर्थ्योक्तं वृष्टिकामय हीषिति ।
सौरभस्य फलं हीषित्युक्त्या वृष्टिर्विवर्द्धते ॥
नोस्त्र वृष्ट्यन्नकामानामन्यत्वं प्रत्यभिज्ञया ।
नियमोऽपि चतुर्थ्यैषा तादर्थ्यादुपपद्यते ।
यो वृष्टिकामो योऽन्नाद्यकामो यः स्वर्गकामः सौभरेण स्तुवीत सर्वे
सौभरमिति समाम्नायः पुनः समाम्नातं ‘हीष्’ इति वृष्टिकामय निधनं कुर्य्या-
त्‘ऊर्ग्’इत्यन्नाद्यकामाय‘ऊ’इति स्वर्गकामायेति।सौभरं नाम सामविशेषः
निधनं नाम पञ्चभिः सप्तभिर्भागैरुपेतस्य साम्नोऽन्त्योभागः । तस्मिन्नि-
धने हीषादयो विशेषाः।सौभरसामसाध्यस्तोत्रफलेभ्यो वृष्ट्यादिभ्योऽ-
न्यानि वृष्ट्यादिफलान्यानयितुं विधीयन्ते कुतः ? हीषादिविधिवाक्ये
वृष्टिकामायेत्यादिना चतुर्थीश्रवणात् । चतुर्थी हि तादर्थ्यं ब्रुवतीति
हीषादीनां वृष्ट्यादिकामपुरुषशेषत्वं गमयति । तच्छेषत्वं च पुरुषाभिल-
षितफलसाधनत्वे सत्युपपद्यते ततः सौभरस्य हीषिति निधनविशेष-
णस्य च फलभूते द्वे वृष्टी भवतः । तदुभयमेलनान्महती वृष्टिश्चेति प्राप्ते
ब्रूमः।सौभरविधौ यो वृष्ट्यादिकामः स एव हीषादिविधौ प्रत्यभिज्ञौ
प्रत्यभिज्ञायतेततः सौभरस्य फलभूता ये वृष्ट्यादयस्त एव हीषादिवा-
क्येष्वनूद्यन्त इति न फलान्तरम् । अथोच्यते नूतनफलाभावाद्धीषादीनां
वचनानां शाखाध्ययनादेव सौभरप्राप्तत्वादनर्थकोऽयं विधिरिति?तन्न
फलत्रयकामानां त्रयाणामनियमेन हीषादिमध्ये तस्य कस्य चिन्निधन-
स्य प्राप्तौ विधिनियमार्थत्वात्तदर्थन्तु फलान्तराभावेऽपीति सौभर
हीषादीनां नियम्यमानत्वादुपपद्यते । तस्मादयं निधनविशेषनियमो न
विधिः॥ २० ॥

ेशेषः' (line 4): exact same matra!
So it is definitely 'से' or 'सै'? It looks like 'से'!
Wait, is it "सेनानुष्टुभो"?
Wait! Let's check:
"ककुप् प्रथमाथोष्णिगथ पुरउष्णिगनुष्टुप् सेनानुष्टुभो नयन्त्यच्छावाकसाम्नः ॥ २६ ॥"
Wait, could it be "सेयं"? No, it's 'ना'.
Wait, is it a typo in the printed edition for "सैता" or "सैषा" or is it literally printed as "सेनानुष्टुभो"?
In transcription, we MUST transcribe EXACTLY what is printed on the page!
Let's look at the printed glyphs:
क - कु - प् - प्र - थ - मा - थो - ष्णि - ग - थ - पु - र - उ - ष्णि - ग - नु - ष्टु - प् - से - ना - नु - ष्टु - भो
Line 32:
न - य - न्त्य - च्छा - वा - क - सा - म्नः - ॥ - २ - ६ - ॥
Yes, it literally says:
ककुप्प्रथमाथोष्णिगथ पुरउष्णिगनुष्टुप्सेनानुष्टुभो
नयन्त्यच्छावाकसाम्नः ॥ २६ ॥

Wait, let's look at spaces in line 31:
"

अष्टमाध्याये नवमः खण्डः । २९९

'अधीहीन्द्रगिर्वण' इत्येषा ककुम्मध्यमपादस्य द्वादशाक्षरत्वात् 'मध्यम-
श्चेत्ककुप्' इति तल्लक्षणम्। अथोष्णिक् 'त्रिपदान्त्यो द्वादशक' इति तल्लक्षणम्
अथ पुरउष्णग्नुष्टुप् प्रायुञ्जन्ति 'हरी इषिरस्य' इत्येषा प्रथमपादस्य द्वा-
दशाक्षरत्वात् 'आद्यश्चेत् पुरउष्णिक्' इति तल्लक्षणम्। ननु पुरउष्णिक्चतु-
र्विंशत्यक्षरा अनुष्टुप् द्वात्रिंशदक्षरा कथमनयोः सामानाधिकरण्यमि-
ति ? निदानकार एव तत्समाधत्ते । पुरउष्णिक् तृतीया दाशतय्यान्तां
बह्वृचा अधीयन्ते 'युञ्जन्ति हरी इषिरस्य गाथ पौरोरथउरुपुग इन्द्रवा-
हावचा युञ्जन्ति। तत्र वयं चत्वार्यक्षराप्युपाहरामः 'सुवर्विदा' इति सा
अनुष्टुप् बृहता 'उपरिष्टात् ज्योतिः' इति तेनानुष्टुप् सम्पादनेनाच्छावाक
साम्नःसम्बन्धिन्या अनुष्टुभो न यन्ति नोपगच्छन्ति। आनुष्टुभो ह्यच्छा-
वाकं सर्वं गायत्रे प्रातःसवनेऽच्छावाक 'एनावो अग्निमव सा' इत्य-
नुष्टुभानुवचनं प्रतिपद्यते । उन्नीयमानं सूक्तं च तस्यानुष्टुभं प्रत्यस्मै पि-
षीत इति । अच्छावाकस्यानुष्टुप् सम्बन्ध ऐतरेयके श्रूयते । 'अथास्य
यच्छन्द आसीदनुष्टुप्तो मुदतमभ्युदौहृदच्छावाकीयाभीति' ॥ २६ ॥
इति ताण्डमहाब्राह्मणेऽष्टमाध्यायस्याष्टमः खण्डः ।

अथ नवमः खण्डः ।
साकमश्वं सौभरं नाम्नेधमिति त्रीण्युक्थानि उर्कशीयाष्टादंष्ट्रयो-
रन्यतरद्वा अच्छावाकसाम करिष्यते हारिवर्णन्तु ब्रह्मसाम्नि सौभ-
रेण विकल्पः । अत्र कल्पकारः 'अथात उक्थानि तस्यैव सत आष्टादं-
ष्ट्रमच्छावाकसाम इत्युपक्रम्य साकमश्वं हारिवर्णमाष्टादंष्ट्रम्' इत्युक्तवान्
तत्र ब्रह्मसामाह—
हारिवर्णं भवति ॥ १ ॥
ब्रह्मसामेति शेषः ॥ १ ॥
एतत्प्रशंसति—
असुरा वा एषु लोकेष्वासँस्तान्देवा हरिश्रिय-
मित्यस्माल्लोकात्प्राणुदन्त विराजसीत्यन्तरिक्षाद्दिर्विदि-
व इत्यमुष्मात् ॥ २ ॥
'तं ते मदम्' इत्यैषिणोहे तृचे हारिवर्णाश्रयभूते तिसृणामृचामन्ते
क्रमेण 'हारिश्रियं विराजसि दिवे दिवे' इति श्रूयते तैस्त्रिभिरंशैः पूर्वं

३०० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
देवा भूरादिलोकत्रयेषु स्वामित्वेन वर्त्तमानानसुरानंशक्रमेणाप्राणु-
दन्त । स्पष्टमन्यत् ॥ २ ॥
अथोक्तार्थवेदनफलमाह—
तद्य एवं वेदैभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृव्यं प्रणुद्येमाँ ल्लो-
कानभ्यारोहति ॥ ३ ॥
एवं स्तोत्रीयैस्त्रिभिः पदैर्लोकत्रयाद्देवकर्तृकमसुरापनोदनं जानाति
सोऽप्येभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृव्यं स्वशत्रुं प्रणुद्यापसार्य्येमान् क्षित्यन्त-
रिक्षद्युलोकानाभिमुख्येनारोहति ॥ ३ ॥
अथ प्रकारान्तरेण प्रशंसति—
हरिवर्णो वा एतत्पशुकामः सामापश्यत्तेन सहस्रं
पशूनसृजत यदेतत्साम भवति पशूनां पुष्ट्यै ॥ ४ ॥
निगदव्याख्यानमेतत् । अनेन हरिवर्णेन दृष्टत्वाद्धरिवर्णमित्यस्य
प्रवृत्तिनिमित्तत्वमित्युक्त

अष्टमाध्याये नवमः खण्डः । ३०१
द्वा एतत्पुरा सजाताय नाक्रन् पापवसीयसो विवृत्त्यै॥७॥
उद्वंशीयमिति यदस्त्येतदुक्तरीत्या सर्वेषां पृष्ठानां तेजः खलु
तस्मादेव कारणादेतत्साम पुरा सजाताय ज्ञाताय यजमानाय नाक्रन्
नाकुर्युः। किमर्थं? पापपुण्ययोःसाङ्कर्याय यस्मादुद्वंशीयं करोति स
वसीयान् भवत्येव। अतस्तथां ज्ञातीनां भवेदिति वृद्धेरभिप्रायः॥ ७॥
अथ सजाताप्रयोगनिमित्तं प्राशस्त्यमस्य दर्शयति—
एष ह्येव पृष्ठैस्तुष्टुवानो य उद्वंशीयेन स्तुवते ॥ ८॥
उद्वंशीयस्तुतैः सर्वैः पृष्ठै रथन्तरादिभिरपि स्तुतवान् भवतीत्यर्थः ।
अतोऽस्य प्राशस्त्यम् ॥८॥
अस्य सर्व्वपृष्ठतेजोरूपत्वं प्रतिज्ञातम्, तत् कथमित्याशङ्क्य तेषां रू-
पाण्यत्र सन्तीत्याह—
सर्वाणि वै रूपाण्युद्वंᳵशीयम् ॥ ९॥
यानि रथन्तरादीनां रूपाणि सन्ति सर्वाण्येवोद्वंशीयं तेषां समु-
दायात्मकमेतदित्यर्थः ॥९॥
रथन्तररूपं तावद्दर्शयति—
गायन्ति त्वा गायत्रिण एति रथन्तरस्य रूपमेति
हि रथन्तरम् ॥ १० ॥
‘गायन्ति त्वा गायत्रिणः’ इत्याकारान्तोऽत्र प्रस्तावभाग एतद्रथ-
न्तरस्य रूपम्। तथा हि ‘आ’ इति हि रथन्तरं रथन्तरस्य योनौ
‘अभि त्वा शूर’ इत्यत्र ‘आभि त्वा’इति हि गायन्ति । अत उभयोराका-
रसादृश्यात्तद्रूपत्वम् ॥ १० ॥
बृहतो रूपमत्र दर्शयति—
आदिर्बृहत ऊर्ध्वमिव हि बृहत् ॥ ११ ॥
आदि रुद्वंशीयस्याऽद्याक्षरमुकारस्तद्बृहतो रूपम् । तथा हि-यद्-
बृहत् सामाऽस्ति तदूर्ध्वमिव उपरि वर्त्तते । ‘असौ वै लोको बृह’दिति
पूर्वमुक्तत्वात् ॥ ११ ॥
अथ वैरूपस्य रूपं दर्शयति—
परिष्टोभो वैवैरूपस्य परिष्टुभं हि वैवैर

३०२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

वैराजस्य रूपं दर्शयति—
अनुतोदो ऽवैराजस्यानुतुन्नं हि ऽवैराजम् ॥ १३ ॥
अनुतोदोऽभ्यासः स चोद्वंशीये दृश्यते । तथा हि 'उद्वंशमिव
येमिरे' इत्ययं पादो द्विरभ्यस्तः । स च वैराजस्य रूपं वैराजमप्यनुतुन्नं
भवति । तथा हि वैराजं 'पिबा सोममिन्द्र' 'इत्येत' दुदनुत्वादनुत्वा इत्य-
नुतोदयुक्तं भवति ॥ १३ ॥
अथ शाक्करैवतयोः स्वरूपमत्र दर्शयति —
अर्द्धेडा शक्करीणामतिस्वारो रेवतीनाम् ॥ १४ ॥
'उव्' इति याऽर्द्धेडा दृश्यते । अध्यर्द्धेडा शक्वरीषु विद्यते तथाऽत्र
विद्यमानोऽतिस्वारो रेवतीनां रूपम् ॥ १४ ॥
अथार्द्धेडातिस्वारौ स्तौति—
अर्द्धेडया वै देवा असुरानवहत्याऽतिस्वारेण स्वर्गं
ल्लोकमारोहन् ॥ १५ ॥
पूर्वमर्द्धेडया खल्वसुरान् स्वर्गगमनविरोधिनोऽवहत्याऽतिस्वा-
रेण स्वर्गं लोकमारोहन् । अर्द्धेडाया असुरहननहेतुत्वं शास्त्रगम्य-
मेव । अतिस्वारस्य तु ऊर्ध्वारोहात्मकत्वात् स्वर्गारोहणहेतुत्वम् ॥ १५॥
उक्तार्थज्ञं प्रशंसति—
तद्य एवं वेदाऽर्द्धेडयैव भ्रातृव्यमवहत्यातिस्वारेण
स्वर्गं लोकमारोहति ॥ १६ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १६ ॥
प्रकारान्तरेण प्रशंसति—
अर्द्धेडया वै पूर्वं यज्ञꣳ संस्थापयन्त्यतिस्वारेणो-
त्तरमारभन्ते ॥ १७ ॥
'उव्' इत्य

मे" / "पङ्क्त्यादिकं मे"?
Wait, look at "पङ्क्त्यादिकामे": between 'क' and 'मे', is that an 'ा' (ā-kāra)? Yes, exactly an 'ा'.
So it is printed as "पङ्क्त्यादिकामे".

Line 11 (L11):
प्रदर्शितम्। ततश्च किमिति ? तत्राह पाङ्क्ताः पशवः पशूनां पाङ्क्तत्वं
Wait, is there a space before question mark: "किमिति ?"
Yes, "किमिति ? तत्राह पाङ्क्ताः पशवः पशूनां पाङ्क्तत्वं".

Line 12 (L12):
लोमत्वङ्मांसास्थिमज्जाख्यैः पञ्चावयवैरुपेतत्वात् । एवं सति पाङ्क्तो-

Line 13 (L13):
द्वंशीयसाम पांक्ते यज्ञे पशुषु च प्रतिष्ठितो भवति ॥ १९ ॥
Wait, in line 13: "द्वंशीयसाम" - wait, does it have an anusvara?
Yes, "द्वंशीयसाम"!
And "पांक्ते": look at "पांक्ते", is it "पांक्ते" with bindu or "पाङ्क्ते"?
It has a dot on top: "पांक्ते" (with anusvara dot, not ङ्क).
In line 12

३०४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अतः समृद्धयर्थिभिरेते प्रयोक्तव्ये इत्युपसंहरति—
ऋषे॑र्वा ए॒तत्प्राशोद्भू॑तं॒ यदा॑ष्टादं॒ष्ट्रे॑ भवत
ऋध्या एव ॥ २२ ॥
ऋषेराष्टादंष्ट्रस्य प्राशोद्भूतं प्राशया पुत्रादिलक्षणया प्रकर्षेच्छयो-
द्भूतमेतत्सामद्वयम् । अतो यत् यदि आष्टादंष्ट्रे भवतस्तर्हि ते समृद्ध्या
एव भवतः ॥ २२ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे ऽष्टमाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥
दशमः खण्डः ॥
अथ वृद्धिकामनाप्रसङ्गादस्मिन् खण्डे कामनाभेदेनोक्थानि वि-
धास्यति । तत्र प्रथमं ब्रह्मवर्चसकामायाऽऽह—
गायत्रीषु ब्रह्मवर्चसकामायोक्थानि प्रणयेयुर्गा-
यत्र्यां ब्रह्मसामाऽनुष्टुभ्यच्छावाकसाम सैषा गायत्री
सम्पद्यते ॥ १ ॥
गायत्रीषु ऋक्षूक्थानि प्रणयेयुरुपाक्रमेरन् ब्रह्मवर्चसकामाय नि-
त्यार्था एव 'एह्यासवे'त्याद्यास्तिस्रो गायत्र्यः सौभराश्रयभूताः काम्यार्था
अभिभवेयुः । तथा गायत्र्यां गायत्रीच्छन्दसि गायत्रीष्वित्यर्थः । तास्वे-
व'इह्यासि वीरसुः' इत्यादिषु सौभरं ब्रह्मसाम कार्यम् । तथा अनुष्टुप्छ-
न्दस्कासु 'इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्' इत्याद्यासु नार्मेधमच्छावाकसाम
कार्यम् । सैषानुष्टुप् गायत्री सम्पद्यते । तत्सम्पत्तिप्रकार इत्थं द्रष्टव्यः-
उक्थान्येकविंशस्तोमानि । तत्र तिसृष्विति तिसृभिरनुष्टुब्भिश्चतस्रो
गायत्र्यो भवन्ति । एकविंशत्यनुष्टुब्भिरष्टाविंशतिर्गायत्र्यः सम्पद्यन्ते ।
शिष्टास्तु स्वत एव गायत्र्यः ॥ १ ॥
अस्त्वेवं, किं तत ? इति, तत्राऽऽह—
तेजो ब्रह्मवर्चसं गायत्री तेज एव ब्रह्मवर्चसमव-
रुन्धे ॥ २ ॥
ब्रह्मवर्चसं नाम तेजोविशेषः । गायत्र्याश्चाग्नेयत्वात् गायत्र्येव ब्रह्म-
वर्चसं तेजः । अथवा गायत्रीजपाद्ब्रह्मवर्चसाभिवृद्धिः श्रुतिस्मृतिपु-
राणादिषु प्रसिद्धा । अतस्तत्प्रयोक्ता ब्रह्मवर्चसलक्षणं तेजोऽवरुन्धे ॥२॥

Here is the complete, line-by-line transcription of the text from the image:

अष्टमाध्याये दशमः खण्डः । ३०६
अथ पशुकामस्याऽऽह-
गायत्रीषु पशुकामायोक्थानि प्रणयेयुरुष्णिहि ब्रह्म-
सामाऽनुष्टुभ्यच्छावाकसाम सैषोष्णिक सम्पद्यते ॥ ३ ॥
गायत्रीषु नित्यास्वेवोक्थानि प्रणयेयुरुष्णिहि उष्णिक्छन्दस्कास्वृ-
क्षु 'तं ते मदं गृणीमसि' इत्यादिषु सौभरं ब्रह्मसाम कर्त्तव्यम् । अनुष्टुभ्य-
च्छावाकसाम । पूर्ववदेव सैषा गायत्र्यनुष्टुप्सम्पत्योष्णिग्भवति ।
सप्त गायत्र्याः षडुष्णिहो भवन्त्येव । एकविंशतिस्तोमत्वादेकविंशतिगा-
यत्रीभिराद्योक्थगाभिरष्टादशोष्णिहः सम्पद्यन्ते । अच्छावाकसाम्नि तु
सप्त सप्तानुष्टुभोऽष्टावष्टावुष्णिहो भवन्तीत्येकविंशत्यनुष्टुब्भिश्चतुर्विं-
शतिरुष्णिहः सम्पद्यन्त इत्युष्ण

नोक्थानि प्रणयेयुरूपक्रमेरन् । उष्णहि उष्णिक्छन्दस्कासु ‘तं ते मदम्’-
इत्यादिषु सौभरं ब्रह्मसाम कुर्युः। अनुष्टुभि नार्मेधमच्छावाकसाम
पूर्ववदेव सैषोष्णिगनुष्टुप् विराड् सम्पद्यते। उक्थान्येकविंशस्तोमानी-
त्युक्तम्। अत एकविंशत्युष्णिहस्तावत्य एवानुष्टुभः त्रिपदाया विरा-
जस्त्रिंशदक्षरत्वात् द्वयेनोनावुष्णिहः। अक्षरद्वयाधिकात्स्वराडनुष्टुभश्च
प्रत्येकं द्वे द्वे उष्णिगनुष्टुभौ मिलित्वा द्वे द्वे विराजौ भवत इत्येवं विरा-
ट्त्वसम्पत्तिः॥ ७॥
अस्त्वेवं किं तत ? इत्याह—
अन्नं विवराडन्नाद्यमेवा ऽवरुन्धे ॥ ८ ॥
अन्नस्य दशेन्द्रियतृप्तिहेतुत्वादन्नं विराडित्युच्यते। विराट्स्वपि
दशसंख्यासद्भावात्। तथा च मन्त्रवर्णः ‘सन्द्रामाहे दश तयस्य धासेर्द्विः
र्यत् पञ्च बिभ्रतो यत्पञ्च’ । इति यद्वा लोके अन्नसमृद्ध एव विराजति’
इत्यन्नं विराडित्युच्यते। स्पष्टमन्यत् ॥ ८॥
अथ ज्यैष्ठ्यत्वकामायोक्थान्याह—
अक्षरपङ्क्तिषु ज्यैष्ठ्यकामायोक्थानि प्रणयेयुरु-
ष्णिहि ब्रह्मसामा ऽनुष्टुभ्यच्छावाकसाम सैषानुष्टुप् स-
म्पद्यते ॥ ९ ॥
अक्षरपङ्क्तिषु पञ्चाक्षरात्मकपञ्चपादोपेतासु ‘अग्ने तमद्य’ इत्यादिषु
ज्यैष्ठ्यकामाय साकमश्वेनोक्थानि प्रणयेयुरुष्णिष्वनुष्टुप्सु च सौभर-
नार्मेधौ ब्रह्माच्छावाकसामनी पूर्ववत् कर्त्तव्ये । अक्षरपङ्क्तिषूष्णिक्स-
म्पत्या ऽनुष्टुभौ कर्त्तव्ये । अत्राक्षरपङ्क्तीनामुष्णिहाश्चानुष्टुप्त्वसम्पाद-
नमित्थं ज्ञातव्यम्—अक्षरपङ्क्तिषु ‘अग्ने तमद्य’ इत्यादिष्वाद्यन्ते ‘अग्ने
तमद्य’ एभिनों अर्कैः’ इत्येते प्रत्येकं पञ्चविंशत्यक्षरे मध्यमा ‘अधा ह्यग्ने’
इत्येषा। प्रथमे पादे द्वयक्षरस्य विभज्य परिगणनायां षड्विंशत्यक्षरा भव-
ति। तथा सति कृत्स्नस्य स्तोमस्यैकविंशत्वात् स्तोत्रीयास्तिस्रो-
ऽपि प्रत्येकं सप्त सप्त भवन्ति। तत्राद्यन्तयोः स्तोत्रीययोः सप्तवारावृत्त-
योस्तु मिलित्वा पञ्चविंशत्यक्षरात्मकाश्चतुर्दशपदपङ्क्तयो भवन्ति।
तत्रा ऽद्यन्तयोः स्तोत्रीययोस्तासामक्षराणि परिगणितानि पञ्चविंशद-
धिकत्रिशतानि भवन्ति। तानि च द्वात्रिंशदक्षरेण विभक्तानि दशानु-
ष्टुभो भवन्ति। त्रिंशदक्षराणि शिष्यन्ते। तथा मध्यमायाः षड्विंशत्यक्ष-
राया ‘अधा ह्यग्न’ इत्यस्याः सप्तमध्यावृत्तायाः द्व्यशीत्यधिकशताक्षराणि
स्युः। तेषामपि द्वात्रिंशदक्षरविभागे सति पञ्चाऽनुष्टुभः स्युः। द्वाविंश-