तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।
कृष्णयजुर्वेदीयं
तैत्तिरीयारण्यकम् ।
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् ।
( तत्र प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः । )
हरिः ॐ ।
*भद्रं कर्णे॑भिः शृणुयाम॑ देवाः । भ॒द्रं प॑श्येमा॒क्षभि॑र्यजत्राः ।
स्थि॒रैरङ्गै॑स्तुष्टु॒वाꣳस॑स्त॒नूभिः॑ । व्यशे॑म दे॒वहि॑तं॒ यदायुः॑ ॥
स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः । स्व॒स्ति नः॑ पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः ।
स्व॒स्ति न॒स्तार्क्ष्यो अरि॑ष्टनेमिः । स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु ।
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ।
इति शान्तिः ।
वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे ।
यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ २ ॥
तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधद्बुक्कमहीपतिः ।
आदिशन्माधवाचार्यं वेदार्थस्य प्रकाशने ॥ ३ ॥
ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसंग्रहात् ।
कृपालुः सायणाचार्यो वेदार्थं वक्तुमुद्यतः ॥ ४ ॥

• व्याख्येयातिरिक्तं शान्तिमन्त्रादिरूपं ग्रन्थजातं क. ख पुस्तकयोर्न संगृहीतम् । एवं
  प्रतिप्रपाठकं द्रष्टव्यम् ।
  १ ख. निःश्वसितं ।

२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०१]
व्याख्याता सुखबोधार्थं तैत्तिरीयकसंहिता ।
तद्ब्राह्मणं च व्याख्यातं शिष्टमारण्यकं ततः ॥ ५ ॥
अरण्याध्ययनादेतदारण्यकमितीर्यते ।
अरण्ये तदधीयीतेत्येवं वाक्यं प्रवक्ष्यते ॥ ६ ॥
काण्डमारण्यकं सर्वं व्याख्यातव्यं प्रयत्नतः ।
आरण्यकविशेषास्तु पूर्वाचार्यैरुदीरिताः ॥ ७ ॥
होतृन्प्रवर्ग्यकाण्डं च याश्चोपनिषदो विदुः ।
आरुणीयविधिश्चैव काठके परिकीर्तितः ॥ ८ : ।
रुद्रो नारायणश्चैव मेधो यश्चैव पित्रियः ।
एतदारण्यकं सर्वं नाव्रती श्रोतुमर्हति ॥ ९ ॥
कठेन मुनिना दृष्टं काठकं परिकीर्त्यते ।
सावित्रो नाचिकेतश्च चातुर्होत्रस्तृतीयकः ॥ १० ॥
तुर्यो वैश्वसृजस्तद्वद्वहिरारुणकेतुकः ।
स्वाध्यायब्राह्मणं चेति सर्वं काठकमीरितम् ॥ ११ ॥
नारण्थाधीतिनियमः सावित्रादिचतुष्टये ।
अतस्तद्ब्राह्मणग्रन्थे श्रुतं व्याख्यातमप्यदः ॥ १२ ॥
वह्निनारुणकेत्वाख्यः काठके पञ्चमः श्रुतः ।
आरण्यकादावाम्नातस्तद्व्याख्याऽथ प्रतन्यते ॥ १३ ॥
अत्र बौधायने कल्पे तत्प्रकारोऽभिहितः— “ एतेनाऽऽरुणकेतुको व्याख्यातो
यावन्मन्त्रमबीष्टकाः । लोकंपृणीश्च स्वयमातृण्णांश्वाऽऽप एव ” इति । पूर्वत्र सावित्रा-
दिचयनानामभिहितत्वादेतेनेति तत्परामर्शः । अब्रूपा इष्टका अबीष्टकाः । नात्रेष्टका
मृदादिना निष्पादनीयाः । किं त्वाप एवेष्टकाबुद्धयोपधेया इत्यर्थः । उपधानेऽस्मिन्कल्प
एवमभिहितः—उत्तरवेद्यावपनकाले तूष्णीं जानुदघ्नं खात्वाऽन्यत्र मृदं निवपति विदेर-
श्चिरित्यादिलुप्यते । ध्रुवाऽसीति प्रतिपद्यते । हस्तग्राभमवीष्टका उपदध्यात् । भद्रं कर्णे-
भिरिति द्वाभ्यां शान्तिं कृत्वा ताभ्यःमुपदधाति ” इति । [हस्तग्राभं] हस्तग्राहं हस्तेन
गृहीत्वा जलमित्यर्थः । तत्र शान्त्यर्था प्रथमामृचमाह—
ॐ भ॒द्रं कर्णे॑भिः शृणुयाम॑ दे॒वाः । भ॒द्रं प॑श्येमा॒क्षभि॒र्यज॑त्राः ।
स्थि॒रैरङ्गैᳵस्तुष्टु॒वाꣳस॑स्त॒नूभि॑: । व्यशे॑म दे॒वहि॑तं॒ यदायूं॑:, इति ।
१ ग ˚ताः ॥ ७ ॥ हेतून्प्र˚ । २ ख. ˚विधौ नैव । ३ ख. ˚र्तितौ ॥ ८ ॥ रु˚ । ४ ख.
मेधेश्यश्चै˚ । ५ ख. प्रवर्त्तते । ६ ख. ग बोधायने । ७ ग. ˚णाच्च स्व˚ । ८ ग. ˚ण्णाच्चाऽऽप ।

[प्रपा० १ अनु० १] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३
हे देवा इन्द्रादयो भद्रं कल्याणं श्रुतिस्मृतिवाक्यरूपं क॒र्णेभि॑राचार्यान्तेवासिरूपा-
णामृत्विग्यजमानरूपाणां वाऽस्माकं बहूनां कर्णैः शृणुयाम युष्मत्प्रसादात्सर्वदा श्रोतुं
समर्थाः स्याम । श्रुत्वा च यजत्रा यागक्षमा वयं भद्रं कल्याणं यज्ञादिकं कर्माक्षाभि-
श्चक्षुरिन्द्रियैः साक्षात्पश्येम । स्थिरैरविकलैरङ्गैरक्षुरादिभिर्हस्तादिभिश्चावयवैस्तनूभि-
स्तथाविधशरीरैर्युक्ता वयं तुष्टुवांसो युष्मदीयां स्तुतिं कुर्वाणा यद्यस्मात्कारणाद्देवहितं
देवेन प्रजापतिना समर्पितं सर्वमप्यायुर्व्यशीम विशेषेण प्राप्नुवाम । तस्मादपमृत्योरभावा-
च्चिरं भद्रं शृणुयामेति पूर्वत्रान्वयः ।
अथ द्वितीयामाह—
स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः । स्व॒स्ति नः॑ पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः ।
स्व॒स्ति न॒स्तार्क्ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः । स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु, इति ।
वृद्धैर्महात्मभिः सदा पुराणादिषु श्रूयत इति वृद्धश्रवाः । तादृश इन्द्रो नोऽस्माकं
स्वस्ति दधात्वध्ययनश्रवणानुष्ठानार्थं क्षेमं संपादयतु । विश्वं वेत्ति जानातीति विश्ववेदाः।
तादृशः पूषाऽपि नः स्वस्ति दधातु । अरिष्टमहिंसा तस्य नेमिस्थानीयः । यथा
लोहमयी नेमिः काष्ठमयस्य चक्रस्य भङ्गाभावाय पाल्यत्येवमयं तार्क्ष्यो गरुडोऽपि
सर्पादिकृतां हिंसां निवार्य तत्पालकत्वादरिष्टनेमिः । तादृशस्तार्क्ष्यो नः स्वस्ति
दधातु । बृहस्पतिश्च ब्रह्मवर्चसं परिपाल्य नः स्वस्ति दधातु । एतन्मन्त्रद्वयं शान्त्य-
र्थमादौ पठित्वा तन्मन्त्रद्वयेनाशीष्काद्वयमुपदध्यात् ।
कल्पः—"आपमापामिति पञ्चभिर्महानाम्नीभिरुष्णोदकम् ” इति । उपदधातीत्यनु-
वर्तते । तत्र प्रथमामाह—
आप॑मा॒पाप॑म॒ः सर्वाः॑ । अ॒स्माद॒स्मादितोऽमुत॑:( + १) ।
अ॒ग्निर्वा॒युश्च॒ सूर्य॑श्च । स॒ह सं॑चस्करुर्द्धि॒या, इति ।
अहं सर्वा अपः सर्वदेशवर्तीनि जलान्यापमापं पुनः पुनः प्राप्तवानस्मि । आप-
मित्यस्य वीप्साया पौनःपुन्यं लभ्यते । दीर्घस्य छान्दसत्वाद्वितीयोऽप्यापमित्येव
शब्दः । जललाभाय स्थानविशेषा निर्दिश्यन्तेऽस्मादस्मादि[ती]दंशब्देन वीप्सायुक्तेन
सर्वनाम्ना । जलस्थानानि गङ्गासरस्वतीयमुनागोदावरीकावेर्यादीनि विद्यन्ते तस्मात्सर्व-
स्माज्जलस्थानात्प्राप्तवानस्मीति पूर्वत्रान्वयः । इतोऽमुत इत्याभ्यां शब्दाभ्यां भूलोकस्व-

• वाक्यदशकबोधकोऽयमङ्कः । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । अयं च क. ख. पुस्तकयोर्नास्ति ।
  एवमग्रेऽपि स तत्र नास्तीति बोध्यम् ।
  १ क. ख. ॰रीरयुक्ता । २ ख. ग. तीयमा॑ । ३ क. ॰यच॑ । ४ ख. ग. ॰त्वा प्रणद्व ।

• हे आपो`. Beautiful!

Line 28:
पहितापहित ।
Wait, does it say पहितापहित?
Look at the letters:
पहितापहित -> प हित अपहित?
Wait! In the mantra: अप॑ दे॒वीरि॒तो हि॑त
Sayana says: अपहित अपहित । वियोजयतेत्यर्थः ।
Wait, in line 27-28:
Line 27 ends with: ...यूयम-
Line 28 begins with: पहितापहित ।
Together: यूयमपहितापहित? Or यूयम- hyphen, then पहित अपहित?
Wait, अपहित + अपहित -> अपहित अपहित with an elided अ?
Line 27 ends: यूयम-
Line 28 starts: पहितापहित ।
Wait, look at line 28:
पहितापहित ।
Wait, why पहित? Ah, यूयमपहित अपहित!
यूयम् + अपहित = यूयमपहित!
Line 27: यूयम-
Line 28: पहितापहित ।
Wait, is there an avagraha? No, पहितापहित - wait, पहित अपहित -> sandhi

[प्रपा० १ अनु० १] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५

इ॒ष्ट्यु॒ष्णिं भोक्तॄणां शरीरदाहकं ज्वरादिरूपमग्निमपहित । [ रघं ! ] ज्वरदाहकृतं
शरीरशोषणं तद्धेतुभूतं पापं चापाहत । अ॒घ्रां प्राणादिज्ञानशक्त्यभावमपहित । अव॑र्तिं
वृत्तिर्जीवनं तद्विरोधि दारिद्र्यमपहित । दे॒वीः स्वच्छत्वेन द्योतमाना हे आपोऽन्यदपि
प्रतिकूलं सर्वमितोऽस्मत्समीपादपह॑तं ।
अथ पञ्चमीमाह--
वज्रं॑ दे॒वीरजी॑ताँश्च । भुवनं॑ देव॒सू॑र्वरीः ।
आ॒दि॒त्यानदि॑तिं दे॒वीम् । योनि॑नो॒र्ध्वमुदी॑षत, इति ।
हे आपो यूयं देव्यो द्योतनात्मिकाः सत्यो वज्रमिन्द्रायुधमूर्ध्वमुपरिदेशे द्युलोके
उदीषतास्मद्रक्षार्थमुन्नयत । उपरि हि वज्रे दृश्यमाने शत्रूणां भीतत्वादस्मा

६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०२]
हे सरस्वति सरोयुक्तभूमिरूप इष्टके त्वं सुमृडीका सुष्ठु सुखहेतुर्भव । ते तव
संबन्धि व्योम च्छिद्रमोषधिभिराच्छन्नत्वान्मा संदृशि दृष्टं मा भूत् ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यके प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
अथ प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ।
कल्पः—" स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमित्यष्टौ मध्ये शुक्लं ते अन्यदिति च " इति ।
उ पद्व्यादित्यनुवर्तते । तत्र प्रथमामाह--
स्मृति॑ः प्रत्य॒क्षमै॑ति॒ह्यम् । अ॒नु॒मान॑श्चतु॒ष्टय॑म् ।
ए॒तैरा॑दि॒त्यम॑ण्डलम् । सर्वै॑रे॒व वि॒धास्य॑ते, इति ।
स्मृतिरनुमेयश्रुतिमूलं मन्वादिशास्त्रम् । प्रत्यक्षं सर्वपुरुषाणां श्रोत्रेण ग्राह्यं वेद-
वाक्यं च । ऐतिह्यमितिहासपुराणमहाभारतब्राह्मणादिकम्¹ ! अनुमानः शिष्टाचारः ।
तेन हि मूलभूतं श्रुतिस्मृतिलक्षणं प्रमाणमनुमीयते । तदेतत्स्मृत्यादिचतुष्टयमवगतिकारण-
भूतं प्रमाणम् । एतैः स्मृत्यादिभिः सर्वैरेव प्रमाणैरादित्यमण्डलं विधास्यते प्रमीयते,
यादृशमिदं मण्डलं भवति यथा च प्रवर्तते यथा वा मन्वन्तरादिभेदभिन्नं कालं प्रवर्त-
यति यथा चोदकसृष्ट्यादिना विश्वमुत्पादयति तत्सर्वं स्मृत्यादिप्रमाणसिद्धम् । हेऽग्नि-
ष्टके त्वं तथाविधमण्डलस्वरूपाऽसीति स्तुतिः ।
अथ द्वितीयामाह--
सूर्यो॑ मरी॑चिमा॒दत्ते॑ । सर्व॑स्मा॒द्भुव॑ना॒दधि॑ ।
तस्याः॑ पा॒कवि॑शे॒षेण॑ । स्मृ॒तं का॑लवि॒शेष॑णम्, इति ।
अयं सूर्यो जगदादौ मरीचिं सर्वव्यवहारहेतुभूतं कांचिद्रश्मिमादत्ते । कुत्राऽऽदत्त
इति तदुच्यते—सर्वस्माद्भुवनादधि सर्वस्य भूतजातस्योपरि, रसवीर्यविकारादिभिः
सर्वभूतजातमनुग्रहीतुमित्यर्थः । तस्या मरीचेः पाकविशेषेण तत्कृतेन पदार्थपरिपाक-
तारतम्येन कालविशेषणमस्माभिः स्मृतं भवति । प्रथमं तावद्बीजं मरीचिकृतेन केनचि-
त्पाकेनाङ्कुरी भवति स चाङ्कुरः पाकान्तरेण काण्डी भवति तच्च काण्डं पाकान्तरेण
पत्रपुष्पाण्युत्पादयति तच्च पुष्पं पाकान्तरेण फैली भवत्येवं कालकृततत्तत्पदार्थावस्था
१ ख. ˚क्षमि˚ । २ क. ˚था म˚ । ग. ˚था चाम˚ । २ ग. फलि ।

)

• ।
• अ (no mark)
• क्ष॑ (vertical stroke above)
• य्या॒ (horizontal underline below)
• त्स्यन्द॑ (vertical stroke above न्द)
• ते (no mark)
• यथा॑ (vertical stroke above था)
• ( १ ) ।
  All of these are extremely clear and sharp!

Now let's check line 6:
तां नद्योऽभिस॑मा॒यन्ति॑ । सोरुः सती॑ न॒ निव॑र्तते, इति ।
Let's check every svara in line 6:

• तां (no mark)
• नद्योऽ (no mark)
• भि (no mark)
• स॑ (vertical stroke above)
• मा॒ (horizontal underline below)
• यन्ति॑ (vertical stroke above न्ति)
• ।
• सोरुः (no mark)
• स (no mark)
• ती॑ (vertical stroke above)
• न॒ (horizontal underline below)
• निव॑ (vertical stroke above व)
• र्तते (no mark)
• , इति ।
  Extremely clear!

Now let's check line 14 again:
`एवं नानासमुत्थानाः । कालाः संव

८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १ अनु० २]
अथ षष्ठीमाह—
अणु॑भि॒श्च म॒हद्भि॑श्च । स॒मा॒रूढः॑ प्र॒दृश्य॑ते ।
सं॒व॒त्स॒रः प्र॑त्य॒क्षेण॑ । नाधि॑सत्त्वः प्र॒दृश्य॑ते, इति ।
अणुभिश्च स्वल्पैः क्षणमुहूर्तादिभिरपि महद्भिश्च दिवसपक्षादिभिरप्यवयवैः समा-
रूढः सम्यक्प्राप्तः संवत्सरः प्रत्यक्षेण प्रदृश्यते । आविपालगोपालं हि सार्वजनीने-
नानुभवेन व्यवह्रियमाणत्वात् । अधिसत्त्वः सत्त्वात्सर्वप्राणिनामस्तित्वेन प्रतीयमाना-
त्संवत्सररूपात्कालादधिको नित्यो निरवयवः परमात्मरूपो व्यावहारिककालस्याप्युत्पा-
दकः कालात्माऽधिसत्त्वः । योऽयं शास्त्रदृष्टिमन्तरेण न प्रदृश्यते ।
अथ सप्तमीमाह—
पट॑रो वि॒क्लिधः॑ पि॒ङ्गः । ए॒तद्वरु॑णल॒क्षण॑म् ।
यत्रैतं॑दुप॒दृश्य॑ते । सहस्रं॒ तत्र॑ नीयते, इति ।
योऽयमधिसत्त्वनामको व्यावहारिककालस्याप्युत्पादकः परमात्मरूपश्चैतन्यात्मकः
कालोऽस्ति “ज्ञः कालकालः” इति श्रुत्यन्तरगात् । तस्य कालस्य शास्त्रदृष्टिंवर्जितैर-
दर्शने कारणमुच्यते । पटो वस्त्रसदृशश्चर्मविशेषोऽस्यास्तीति पटरः । विक्लेिधो विवि-
धक्लेदनयुक्तः । पिङ्गः पिङ्गलवर्णः । एतच्छुक्लकृष्णादेरुपलक्षणम् । एतैः सर्वैर्विशेषणै-
र्मांसमयोऽक्षिगोलकविशेषो विभज्यते । अस्ति हि तस्य पक्ष्मा(क्ष्म)पटलाख्यश्चर्मखण्डः
पटसदृशः । विक्लेदनमप्यस्ति यदा तदा चक्षुषि जलस्रवणात् । पिङ्गलः शुक्लादिवर्णः
स्पष्ट एव । एतादृशं यदक्षिगोलकमेतदेव वरुणस्य पारमार्थिककालतत्त्वावरकस्य
लक्षणं स्वरूपं वरुणलक्षणं, मांसदृष्टिरेव तत्त्वविषयां शास्त्रदृष्टिमावृणोतीत्यर्थः ।
यत्र यस्यां मांसदृष्टावेतज्जगत्प्रतीयते तत्र क्षणो मुहूर्तो दिवस इत्यादिरूपभेदेन काल-
भेदानां सहस्रं नीयते । व्यवह्रियतेऽवगम्यत इत्यर्थः ।
अथाष्टमीमाह—
एक॑ꣳ हि शिरो नाना॒ मुखे॑ । कृ॒त्स्नं त॑दृतु॒लक्ष॑णम् (३) ।
उ॒भय॑तः स॒प्तैन्द्रि॑याणि । ज॒ल्पितं॑ त्वेव दी॒ह्य॑ते, इति ।
एकमेवास्य व्यावहारिककालस्य शिरः संवत्सर एव शिरोवदुत्तमावयवस्थानीयः ।
मुखे तु नाना मुखस्थानीये दक्षिणोत्तरायणे द्विविधे । यच्छिरःस्थानीयस्य संवत्सर-
१ घ. पठारो । २ ग. यः । ३ क. ॰दृशः पक्ष्मविं । ४ ख. ग. ॰योऽस्तिधोगो॑ । ५ ख.
॰लश्रव॑ ।

स्यैकत्वं यच्च मुखस्थानीययोर्दक्षिणोत्तरायणयोर्द्वित्वं तत्कृत्स्नमपि ऋतुलक्षणमृतूनां
ज्ञापनम् । सति हि संवत्सरे ततश्च तदंशयोर्दक्षिणोत्तरायणयोः पश्चात्तदंशत्वेनर्तवो
ज्ञातुं शक्यन्ते । उभयतस्तयोरुभयोर्मुखस्थानीययोरयनयोः सप्तेन्द्रियाणि सप्तसंख्या-
केन्द्रियाधारशीर्षण्यच्छिद्रयुक्तानि शरीराण्युत्पद्यन्ते । तदेवं शास्त्रदृष्टिवर्जि¹तानामेकः
संवत्सरो द्वे अयने तदवयवा ऋतवस्तेषु च सर्वेषु कालेषु प्राणिशरीराण्युत्पद्यन्त इत्येवं
भ्रान्तो व्यवहारः प्रवर्तते । परमार्थतस्तु शास्त्रदृष्ट्या पर्यालोच्यमानो जल्पितमेव
दिह्यते संवत्सरायनादिनाममात्रमुपचीयते न त्वभिधेयः कश्चिदर्थोऽस्ति । अत एवोप-
निषत्सु—“ वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयम्” “ नेह नानाऽस्ति किंचन ” “ माया-
मात्रमिदं द्वैतम् ” इति व्यवहारस्य मिथ्यात्वं बहुशश्चाऽऽम्नायते । एवमष्टौ मन्त्रा अभि-
हिताः ।
अथ ब्राह्मणमुच्यते—
शु॒क्ल॒कृ॒ष्णे सं॑वथ्स॒रस्य॑ । दक्षि॑णवा॒र्मयोः
पार्श्वयोः॑ । तस्यै॒षा भ॑वति, इति ।
संवत्सरस्य व्यावहारिकस्य मुख्यस्य कालस्य दक्षिणवामपार्श्वस्थानीययोरुभयोः
शुक्लकृष्णे तथाविधवर्णयुक्ते अहोरात्रे विद्येते । तस्यैतस्यार्थस्य प्रतिपादिका काचिदृ-
ग्विद्यते ।
अथ तामृचमाह—
शु॒क्रं ते॑ अ॒न्यद्य॒जतं॑ ते अ॒न्यत् । विषु॑रूपे॒ अह॑नी॒ द्यौरि॑वा॑सि । विश्वा॑
हि मा॒या अव॑सि स्वधावः । भ॒द्रा ते॑ पूषन्नि॒ह रा॒तिर॑स्त्विति॑, इति ।
हे पूषञ्जगतः पोषक संवत्सर ते तवांशरूपं शुक्लं श्वेतवर्णमन्यदहराख्यं वस्तु पृथ-
गेवास्ति । तथा ते तव यजतं यजनीयं निशितायां निर्वपेदित्यादियागोपलक्षितं रात्रि³-
रूपमन्यत्पृथगेवास्ति । तदेवं² विषुरूपे परस्परविलक्षणरूपे अहनी अहोरात्रे
वर्तेते तयोर्मध्ये द्यौरिव त्वमसि । तयोः प्रवर्तयिता वर्तसे । हे स्वधावोऽन्नवत्संव-
त्सर विश्वा मायाः सर्वाः पक्षमासादिकल्पितकालावयवाकृतीरवास पालयसे । हे
पूषन्निह कर्मणि ते तव रात्रिर्भद्राऽस्तु फलप्रदानं समीचीनमस्तु । इत्यनेन मन्त्रेण ।
पूर्वमन्त्रवदुपधानं कल्प एवोदाहृतम् ।
१ क. ॰र्जिनां । २ क. ॰माने जं । ३ ख. रात्रमं । ४ क. ॰त्तिरन्यं ।

१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०२]
अथ ब्राह्मणमुच्यते—
नात्र॒ भुव॑नम् । न पू॒षा । न प॒शव॑ः । नाऽऽदि॒त्यः सं॑वत्स॒र
ए॒व प्र॒त्यक्षे॑ण प्रि॒यत॑मं वि॒द्यात् । ए॒तद्वै सं॑वत्स॒रस्य॑ प्रि॒यत॑मग्ं
रू॒पम् । यो॒ऽस्य॑ म॒हान॒र्थ उत्॑पत्स्य॒मानो॒ भव॑ति । इ॒दं
पु॒ण्यं कु॑रु॒ष्वेति॑ । तमा॒हर॑णं दद्यात् ( ४ ), इति ।
य॒था ल॒क्षण॒ र्ऋतुल॑क्षणं॒ भुव॑नग्ं स॒प्त च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥
अस्मिन्ब्राह्मणे पारमार्थिकतत्त्वं व्यावहारिककालश्च विविच्य प्रदर्श्यते—अत्र पार-
मार्थिकतत्त्वे भुवनं भूतजातं नास्ति । तथा सति सर्वस्माद्भुवनादधीति यदुक्तं तन्नोप-
पन्नम् । न वा पूषा कश्चिद्देवोऽस्ति । तेन भद्रा ते पूषन्नित्येतदयुक्तम् । न च पशवो
१द्विपादश्च चतुष्पादो वा सन्ति । तेनोभयतः सप्तेन्द्रियाणीत्येतद३युक्तम् । नाप्यादित्यः
कश्चिदस्ति । तस्मादेतैरदित्यमण्डलमित्येतन्न युक्तम् । किं तर्हि विद्यत इति चेत्,
उच्यते—संवत्सर एव निरस्तसमस्तक्षणमुहूर्ताद्यवयवविशेषोऽखण्ड एकाकारः काल-
तत्त्वमेव विद्यते । तर्हि ४तथाविध एव नित्यो निरवयवः संवत्सर एव परमार्थभूतः
प्राणिभिरव५बुध्यतामिति चेत् । मैवम् । प्रत्यक्षेण हि लोकसिद्धेन सर्वो जन्तुः प्रियत-
ममेव रूपं विन्देन्न तु वस्तुतत्त्वम् । किं तर्हि प्रियतममिति चेत्तदुच्यते । क्षणमुहूर्तदिव-
सपक्षद्यात्मकं काल्पनिकं संवत्सरे यद्रूपमेतदेव शास्त्रदृष्टिरहितानां प्रियतमम् । अस्य
यजमानस्य योऽयमिष्टकोपधानपूर्वकः क्रतुरुत्पत्स्यमानो महानधिकोऽर्थः फलहेतु-
त्वेन पुरुषार्थो भवति तमेवाऽऽहरणमाहर्तव्यमनुष्ठेयमिष्टकोपधानपूर्वकं क्रतुं दद्याच्छि-
ष्येभ्य उपदिशेत् । उपदेशप्रकार एवेदं पुण्यं कुरुष्वेतिवाक्येन स्पष्टी(ष्टी) क्रियते ।
नात्र भुवन इ(नमि)त्यादिपरमार्थतत्त्वं नोपदिशेत् । यद्यपि तत्त्वमेवोक्तमं६ तथाऽपि विवे-
काभावान्नासावुपदेशार्ह इत्यभिप्रायः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यके प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥
१ ग. द्विपादं । २ ग. °तुष्पदो । ३ क. °द्वध्यु° । ४ ख. ग. यथाविध । ५ ख. ग.
°यामि° । ६ क. ख. °र्वक्तं क्र° ।

[प्रपा० १ अनु० ३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ११
अथ प्रथमे तृतीयोऽनुवाकः ।
कल्पः—“ साकंजानामित्येकादश पुरस्तात् ” इति । उपदधातीत्यनुवर्तते । तत्र
प्रथमामाह—
सा॒कञ्जाना॑ꣳ स॒प्तथ॑माहुरेक॒जम् । षडुद्य॑मा॒ ऋष॑यो देव॒जा इति॑ ।
तेषा॑मि॒ष्टानि॒ विहि॑तानि धाम॒शः । स्था॒त्रे रे॑जन्ते॒ विकृ॑तानि रूप॒शः, इति ।
साकंजानां सहोत्पन्नानामादित्यरश्मीनां मध्ये सप्तमं यः स सप्तमो रश्मिः “ सूर्यो
मरीचिमादत्ते ” इति पूर्वत्रोक्तस्तं सप्तमं रश्मिमेकजमाहुरितररश्मिभ्यः पूर्वमेक एवो-
त्पन्न इत्याभिज्ञाः कथयन्ति । देवजा आदित्यदेवाद्दुत्पन्ना इतरे षड्रश्मय उद्यमाः
शिक्यस्योद्यमा इव सप्तमरश्मेरुपसर्जनभूता इत्यप्याहुः । ते च रश्मयः प्रकाशवत्त्वादृ-
षिसमाः । तेषां षण्णां रश्मीनामिष्टान्यभिप्रेतानि धामशः स्थानानि विहितानि
प्रजापतिना निर्मितानि। ते च रश्मय ऋत्वात्मका अत एकस्य वसन्तत्वेन प्राथम्यमन्यस्य
तदनन्तरभावित्वं ततोऽप्यूर्ध्वभावित्वमन्यस्येत्येवं स्थानविकल्पितानि स्थात्रे जगतः
स्थित्यर्थं विकृतानि शीतोष्णादिरूपेण विलक्षणानि रूपशः स्वरूपाणि रेजन्ते कम्पन्ते
प्रवर्तन्त इत्यर्थः ।
अथ द्वितीयामाह—
को नु॑ मर्या॒ अम॑िथितः । सखा॒ सखा॑य-
मब्रवीत् । जहा॑को अ॒स्मदी॑षते, इति ।
हे मर्या मरणशीला मनुष्या इदमेकं वचनं ब्रूतेति शेषः । को नु युष्माकं मध्ये
कः खल्वमिथित इतरेणाबाधितः सखा तमबाधकं सखायमब्रवीत् । किमब्रवीदिति
तदुच्यते—जहाको हानशीलोऽयमतोऽस्मत्सकाशादीषते भीतः पलायत इति ।
अयमर्थः । द्वयोः सख्योः परस्परविरोधे सत्येकेन बाधित इतरः स्वयमपि तं बाधं
बाधितुमिच्छन्निदं ब्रूतेऽयं परित्यागशीलो मत्तः पलायत इति । न त्वेतद्वचनं सख्यो-
र्युक्तं ततो मनुष्या भवतां मध्ये सखा खलु सखायमन्यमेवं ब्रूते न कश्चिदप्येवं वक्तीति।
अथ तृतीयामाह—
यस्ति॒त्याज॑ सखिवि॒दꣳ सखा॑यम् । न तस्य॑ वा॒च्यपि॑
१ ग. ॰थममा । २ क. रा. ॰त्रोक्तः स॰ । ३ ख. ॰कमेवोत्तरमित्य॰ । ग. कमेवोत्तरं न
इ॰ । ४ ग. ॰तीयमा॰ । ५ ख. ग सतीत्ये॰ । ६ ग. ॰तीयमा॰ ।

...wait, what if we writeꣳ? Wait, if it's ꣳorᳵ? Let's check how Unicode handles it. If we use ꣳ, almost all Devanagari readers and search engines recognize it as the Vedic nasal: भा॒गो अ॑स्ति । यदी॑ꣳ शृ॒णोत्यल॑कꣳ शृणोतिWait, let's look at the udātta: Onयदी॑ꣳ: does यदीhave udātta onदीor on the nasal? In line 1, there is a vertical tick aboveदीand also a tick above the symbol? No, the tick is directly above the vertical line of the symbol:यदीꣳ॑! Wait, look at यदी: यhas nothing,दhasी, and right above the symbol following it, there is a vertical tick ॑! Wait, but look at the top: यदी॑- the tick is slightly betweenदीand the symbol. Inअल॑कꣳ: the tick is on ल॑ (अल॑कꣳ). In शृ॒णोति: शृ॒has anudātta (horizontal bar belowशृ). णोति` has no accent.
Wait,

"? No, there is no 'र्'. It is just:
प्यागतान्र्वैदेशिका- vs प्यागतानवैदेशिका- vs प्यागतान्र्वैदेशिका-?
Wait, look at the letter between 'ता' and 'वै':
It is 'न्'! Half na!
Wait, why does half na look like half na? It is just half na!
Wait, is there an anusvara on ता? No.
So it is प्यागतानवैदेशिका-? Wait, why would it be प्यागतानवैदेशिका-? In Sanskrit, the word is आगतान् (accusative plural of आगता). आगतान् + वैदेशिकान् = आगतान्वैदेशिकान्!
Wait, in आगतान्वैदेशिकान्, you have:
आ + ग + ता + न् + वै + दे + शि + कान्.
With अपि: अमूंश्चैतानपि आगतान् वैदेशिकान् -> अमूंश्चैतानप्यागतानवैदेशिकान्? No!
अपि + आगतान् = अप्यागतान्!
Then अप्यागतान् + वैदेशिकान् = अप्यागतान्वैदेशिकान्!
In अप्यागतान्वैदेशिकान्, the letters are:
अ - प्या - ग - ता - न्

ित्येव पाठः ।->कामिलादित्येव पाठः ।And footnote×says:× अत्राप्यनादर्शपुस्तकेषु कामिलरोगेतगादिरव पाठः ।Wait, could it be:× अत्राप्यादर्शपुस्तकेषु कामिलरोगो गदादिरिव पाठः ।? Wait, look at: का, मि, ल, रो, गे(orग), त(orत्), गा(orग), दि(with short i),रे(orर), व(orब)? Wait: कामिलरोगेतगादिरिव पाठः ।orकामिलरोगो गदादिरिव पाठः ।? Wait, look at गे: there is no top matra, it's ग! Wait, कामिलरोगेत...wait,कामिलरोग इत्येव पाठः? Wait! Look at the words: का म ल रो गे त् ये व पा ठ ः! YES! कामलरोग इत्येव पाठः ।! Look at it: का मि(orम?) ल रो गे त्ये व पा ठ ःWait:का मि` (with short i

[प्रपा० १ अनु० ३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १५

रव्व्यथयन्निव पीडामप्राप्नुवन्निव दृश्यते । सत्यपि तदा शीते प्रावरणाभिसंवादिना
शान्तस्य शीतस्य प्राणिभिः पारीहियमाणत्वान्नास्ति व्यथा । किंच रुरुदक्ष इव रुरवो
मृगविशेषास्तैर्दक्षः समृद्ध इवायमृतुर्दृश्यते । अरण्येषु तृणसमृद्ध्या तस्मिन्नृतौ पुष्टानां
मृगयूथानां बहुलमुपलम्भात् ।
अथैकादशीमाह—
ह्लादय॑ते ज्वलंतश्चैव । शाम्य॑तंश्चास्य॒ चक्षु॑षी ।
या वै प्र॒जा भ्रꣳ॑श्यन्ते । सं॒व॒त्स॒रात्ता भ्रꣳ॑श्यन्ते, इति ।
अयं वर्षर्तुः सर्वान्प्राणिनो ह्लादयते संतोपयते । अहो सुवृष्टो देवः संपत्स्यन्तेऽ-
स्माकं शस्यानीत्येवं सर्वस्य लोकस्य परितोषः । तस्मिन्नृतौ बीजवापमकृत्वा या
भ्रश्यन्ते [भ्रश्यन्ति] ताः प्रजा न केवलं तस्मादृतोरेव भ्रष्टाः किंतु कृत्स्नादपि
संवत्सराद्भ्रष्टाः । आगामिवर्षपर्यन्तमन्नस्य दुर्लभत्वात् । यास्तु प्रजास्तस्मिन्नृतौ
क्षेत्रेषु वीजावापं कृत्वा प्रतिष्ठिता भवन्ति ताः प्रजा अन्नस्य सुलभत्वात्समृद्धा
दृश्यन्ते । अस्यैवंविधस्य वर्षर्तोरक्ष्णुषी ज्वलतश्चैव शाम्यतश्च । अनेन हि
ऋतुना दृष्टाः पदार्थाः शक्तिविशेषलाभेनाौज्ज्वल्यं भजन्ते । अतस्तदीये चक्षुषी
सर्वान्पदार्थानुज्ज्वलयतः । तथा तस्मिन्नृतौ सर्वे पदार्थाः शान्ता उपद्रवरहिता भवन्ति ।
अतस्तदीये चक्षुषी सर्वान्पदार्थानुपशमयत: । ईदृशेन लक्षणेन वर्षर्तुरवगन्तव्य इत्यर्थः ।
तैरेतैरेकादशभिर्मन्त्रैरिष्टका उपधेयाः ।
अथ ब्राह्मणमुच्यते—
याः प्र॒तिति॑ष्ठन्ति । सं॒व॒त्स॒रे ताः प्रति॑-
तिष्ठन्ति । व॒र्षाभ्य इत्यर्थः (४), इति ।
शृ॒णोत्त्यन्यान्स॒र्वामे॒व षट्त्व॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
याः काश्चित्प्रजास्तस्मिन्नृतौ क्षेत्रेषु वीजावापमकृत्वा भ्रꣳश्यन्ते[भ्रश्यन्ति] ताः प्रजा न
केवलं तस्मादृतोरेव भ्रष्टाः किंतु कृत्स्नादपि संवत्सराद्भ्रष्टाः । आगामिवर्षर्तुपर्यन्तमन्नस्य
दुर्लभत्वात् । यास्तु प्रजास्तस्मिन्नृतौ क्षेत्रेषु वीजावापं कृत्वा प्रतिष्ठिता भवन्ति ताः
प्रजा अन्नस्य सुलभत्वात्कृत्स्नेऽपि संवत्सरे प्रतिष्ठिता भवन्ति । यद्यपि या भ्रंश्यन्त॑
१ क. ॰लत्वोप॰ । २ क. ख. ॰कं सस्या॰ । ३ ग. लभन्ते । ४ क. भ्रश्यन्ते । ॰ । क.
ग. ॰पिता भ्रश्य॰ । ख. ॰पिता भ्रं । ६ ख. ग. ॰न्तभिवेत्ये॰ ।

² भ्र॑श्यन्त इति तस्य वाक्यस्यार्थः संपद्यते ॥Wait, is thatतल्हाभादूर्णाभ्योorतल्लाभादूर्णाभ्यो? In the image: तल्हाभादूर्णाभ्यो. Let's look closely at ल्हा: it has ल्attached toहwithा. Yes, it looks like ल्हा`.

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-

तैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥

(Divider)

अथ प्रथमे चतुर्थोऽनुवाकः।

(Divider)

कल्पः—“अक्षिदुःखोत्थितस्येवेति पडिहेह वः स्वतपसः इति च” ¹इति । अथ

³प्रथमामाह--

अक्षि॑दुःखोत्थि॒तस्ये॑व । वि॒प्रस॑न्ने क॒नीनि॑के ।

आङ्क्ते॒ चा॑र्द्रं॑ नास्ति॑ । ऋ॒भूणां॑ तन्नि॒बो॑ध॑त॒ इति॑, ।
Wait, look at ऋ॒भूणां॑:

िकं हेमन्तस्य लक्षणमुक्तमेवमत्र शिशिरस्य लक्षणमु-

Line 29 (Footnotes):
A separator line is visible above footnote:

१ ग. ॰तुर्थीमा॰ । २ ग. ॰क्ष्मपा॰ । ३ ग. ॰पणेरि॰ । ४ ग. षष्ठीमा॰ ।

And the page number / signature at the bottom:
३ (or २? look at the very bottom center: '३').

Let's double-check all lines:
[प्रपा०१।अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १७
अभिधून्वन्तो॒ऽभिघ्न॑न्त इव । वात॑वन्तो म॒रुद्ग॑णाः, इति ।
यत्र यदा शरदाख्य ऋतुरुपदृश्यते तदानीमन्नमश्नीतेत्येता वाचः प्राणिभिः
प्रयुज्यन्ते, अनेन लक्षणेन शरदाख्यमृतुं जानीयादित्यर्थः । अथ हेमन्त ऋतुर्वर्ण्यते -
तस्मिन्नतौ मरुद्गणा देवविशेषसंघा अभिधून्वन्तः सर्वतः कम्पयन्तोऽभिघ्नन्त आभि-
Wait, in line 5: "तस्मिन्नतौ" or "तस्मिन्नृतौ"?
Look

... no!
Wait! Could it be:
"महद्भिः"?
Let's look at the letter:
It's:
'ह'
Wait, is there an anusvara on 'ह'?
Yes! There is a dot above 'ह' or above the space: no, look at line 21 just above it:
Above it is "विस्तारयुक्तं शर्म सुखकारणमु-". The 'म' of शर्म has no lower marks.
In line 22, look at:
"प्राणिजीवनार्थम"
Then:
"ह" with an anudatta under it: "ह॒"?
Then:
Wait, is that "द्भिः"?
Wait, look at "द्भिः" in line 5:
"षड्भिर्मन्त्रैरि-" -> look at "ड्भि":
It has 'ड' and below it 'भ', and 'ि' to the left.
Now look at line 22:
There is 'ि' on the left!
The 'ि' stroke goes to the left of the conjunct, right next to 'ह'!
And inside the 'ि' is:
Wait, 'द' and 'भ'?
Yes! It is identical to "द्भि" or "र्भि" or "द्भिः"!
Wait, what about the 'ः' (visarga) at the end?
It has TWO dots: 'ः'!
So the ending is definitely "द्भिः"!
Now what is before "

[प्रपा०१अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १९
अथ प्रथमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ।

कल्पः--“अतिताम्राणीति चतस्रो मदन्तीस्तसः प्रवर्ग्यवदाद्यन्तयोः शान्तिं कृत्वा”
इति । यथा प्रवर्ग्यस्याऽऽदौ नमो वाच इति शान्तिः पठ्यतेऽन्ते शं नो वात इति
शान्तिः पठ्यत एवमत्रापि चतसृणामिष्टकानादादावन्ते च तच्छान्तिद्वयं पठेत् । इष्टका
अपि पूर्वेष्टकावदन्या आपो न भवन्ति किंतु मदन्तिकासंज्ञिकास्तप्ता आपस्ताश्चतसृभि-
रुपदध्यात् । तत्र प्रथमामाह—
अति॑ता॒म्राणि॒ वासा॑ꣳसि॑ । अ॒ष्टिव्र॑जिश॒तघ्नि॑ च ।
विश्वे॑ दे॒वा विप्र॑हरन्ति । अ॒ग्निजि॑ह्वा अँ॑सश्चत, इति ।
यथा पूर्वत्र वसन्तर्तुसहभाविनां वसुरुद्रादीनां सारागशुक्लवस्त्रादीन्येवमत्रापि
शिशिरर्तुसहभाविनां विश्वेषां देवानामतिताम्राणि वस्त्राण्यायुधानि चाष्ट्रचादीनि । ते
च विश्वे देवास्तैरष्टिव्रजिशताघ्निनामकैरायुधविशेषैर्विविधं शत्रून्प्रहरन्ति । ततोऽ-
ग्निजिह्वा आरुणकेतुकाग्निरूपजिह्वायुक्ता अँसश्चत जयनिमित्तेनोत्साहेनात्युच्चं शब्दं
कृतवन्तः ।
अथ द्वितीयामाह—
नैव दे॒वो न मर्त्यः॑ । न राजा वरु॑णो वि॒भुः ।
ना॒ग्निर्नेन्द्रो॑ न प॑वमा॒नः । मा॑तृ॒कञ्च॒न वि॑द्यते, इति ।
यदास्फोटनं विश्वैर्देवैः कृतं तदत्र स्पष्टी क्रियते—कचन(कञ्चन) कश्चन कोऽपि
देवो मातृङ्मादृङ्मत्सदृशो न विद्यते । एवं न मर्त्य इत्यादिष्वपि योज्यम् । सोऽयं
विश्वैर्देवैरुद्घोषितः शब्दः ।
अथ तृतीयामाह—
दि॒व्यस्यैका॒ धनु॑रार्त्तिः । पृ॒थि॒व्यामप॑रा श्रि॒ता ( १ )
तस्येन्द्रो॑ व॒म्रिरू॑पेण॒ धनु॒र्ज्या॑मच्छिनत्स्व॒यम्, इति ।
अस्य विश्वे(श्व)देवजिह्वा रूपस्याऽऽरुणकेतुकस्याग्नेरेका धनुरार्त्तिर्धनुष ऊर्ध्व-
कोटिर्दिवि श्रिता । अपरा त्वधस्तनी कोटिः पृथिव्यां श्रिता । वम्रयः पिपीलिका-
समाना जन्तवः । यदीयवमनान्मृत्तिका द्रवी क्रियते । इन्द्रो यथोक्तधनुर्दर्शनेन भीतः
१ ग. ॰न्तीरतान्याप । २ ग. ॰सि । ऋष्टिं । ३ ग. असंश्चत । ४ ख. ग. 'निच्छ॒र्चा ।' ।
५ क. ख. 'स्तैऋष्टिं' । ६ ग. असंश्चत । ७ ग. मातृकञ्चन । ८ ख ग ॰थिव्यामश्रि॰ ।

(ra-phala) under 'म': 'म्री'?
Look at the bottom of 'म': there is a small diagonal slash!
Wait, or is it 'वा'?
Let's look really closely at:
स
न (half-n)
व (va)
म (ma with ra-phala = mra, with ee-kara = mree)
Wait, why did I think there was 'ा' (aa)?
Because between 'व' and 'म', there is a vertical line!
Wait, 'व' has its own vertical line! 'व' is a circle on a vertical line!
Then 'म' has its own vertical line!
Then 'ी' is a vertical line with a curve on top!
So:
स (sa)
न् (half na attached to va)
व (va: loop + vertical line)
म्री (ma with ra-phala and ee-kara: loop, vertical line, curve to right, diagonal slash at bottom)!
YES!
Let's trace it:
स (sa)
न् (half-n)
व (va)
म्री (mree)
रू (ruu)
पे (pe)
णा (naa)
धः (dhah)
So it is: "सन्वम्रीरूपेणाधःकोटिसमीपे" or "सन्वमिरूपेणाधः"?
Wait, look at the ee-kara of mree:
Wait,