तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०२]
हे सरस्वति सरोयुक्तभूमिरूप इष्टके त्वं सुमृडीका सुष्ठु सुखहेतुर्भव । ते तव
संबन्धि व्योम च्छिद्रमोषधिभिराच्छन्नत्वान्मा संदृशि दृष्टं मा भूत् ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यके प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
अथ प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ।
कल्पः—" स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमित्यष्टौ मध्ये शुक्लं ते अन्यदिति च " इति ।
उ पद्व्यादित्यनुवर्तते । तत्र प्रथमामाह--
स्मृति॑ः प्रत्य॒क्षमै॑ति॒ह्यम् । अ॒नु॒मान॑श्चतु॒ष्टय॑म् ।
ए॒तैरा॑दि॒त्यम॑ण्डलम् । सर्वै॑रे॒व वि॒धास्य॑ते, इति ।
स्मृतिरनुमेयश्रुतिमूलं मन्वादिशास्त्रम् । प्रत्यक्षं सर्वपुरुषाणां श्रोत्रेण ग्राह्यं वेद-
वाक्यं च । ऐतिह्यमितिहासपुराणमहाभारतब्राह्मणादिकम्¹ ! अनुमानः शिष्टाचारः ।
तेन हि मूलभूतं श्रुतिस्मृतिलक्षणं प्रमाणमनुमीयते । तदेतत्स्मृत्यादिचतुष्टयमवगतिकारण-
भूतं प्रमाणम् । एतैः स्मृत्यादिभिः सर्वैरेव प्रमाणैरादित्यमण्डलं विधास्यते प्रमीयते,
यादृशमिदं मण्डलं भवति यथा च प्रवर्तते यथा वा मन्वन्तरादिभेदभिन्नं कालं प्रवर्त-
यति यथा चोदकसृष्ट्यादिना विश्वमुत्पादयति तत्सर्वं स्मृत्यादिप्रमाणसिद्धम् । हेऽग्नि-
ष्टके त्वं तथाविधमण्डलस्वरूपाऽसीति स्तुतिः ।
अथ द्वितीयामाह--
सूर्यो॑ मरी॑चिमा॒दत्ते॑ । सर्व॑स्मा॒द्भुव॑ना॒दधि॑ ।
तस्याः॑ पा॒कवि॑शे॒षेण॑ । स्मृ॒तं का॑लवि॒शेष॑णम्, इति ।
अयं सूर्यो जगदादौ मरीचिं सर्वव्यवहारहेतुभूतं कांचिद्रश्मिमादत्ते । कुत्राऽऽदत्त
इति तदुच्यते—सर्वस्माद्भुवनादधि सर्वस्य भूतजातस्योपरि, रसवीर्यविकारादिभिः
सर्वभूतजातमनुग्रहीतुमित्यर्थः । तस्या मरीचेः पाकविशेषेण तत्कृतेन पदार्थपरिपाक-
तारतम्येन कालविशेषणमस्माभिः स्मृतं भवति । प्रथमं तावद्बीजं मरीचिकृतेन केनचि-
त्पाकेनाङ्कुरी भवति स चाङ्कुरः पाकान्तरेण काण्डी भवति तच्च काण्डं पाकान्तरेण
पत्रपुष्पाण्युत्पादयति तच्च पुष्पं पाकान्तरेण फैली भवत्येवं कालकृततत्तत्पदार्थावस्था
१ ख. ˚क्षमि˚ । २ क. ˚था म˚ । ग. ˚था चाम˚ । २ ग. फलि ।