तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

॑न्भवति । प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्ब्रह्मव॒र्चसे॑न । म॒हान्की॒र्त्या ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके नवमप्रपाठके
षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
अथ सप्तमोऽनुवाकः ।
अन्नं॒ न नि॑न्द्यात् । तद्व्र॒तम्, इति ।
एवंशब्दः प्रकृतं परामृशति । अन्नं ब्रह्मेत्यारभ्याऽऽनन्दो ब्रह्मेत्येतदन्तं प्रकृ-
तम् । तत्र ब्रह्मज्ञानं प्रत्यन्नस्य प्रथमद्वारत्वात्तस्मिन्प्रतीके ब्रह्मदृष्टिं विधत्ते—यः
पुमानन्नं ब्रह्मेत्युपास्ते स पुमान्मनश्चाञ्चल्यरहित्येन प्रतिष्ठितो भवति । किंच प्रभूतान्न-
युक्तस्तदन्नमत्तुं समर्थो रोगादिरहितो भवति । पुत्रपौत्रादिप्रजया गवाश्वादिपशुभिर्वे-
वेदशास्त्राभ्यासरूपेण ब्रह्मवर्चसेन तत्तद्विषयजनितकीर्त्या च समृद्धो भवति ।
यस्मादन्नेन द्वारभूतेनोपासितेन ब्रह्मज्ञानं लभते तस्मादयमुपासको गुरुमिवान्नं न
निन्द्यात् । तद्व्रतमिति तदेतदनिन्दनमस्योपासकस्य व्रतं नियमेन संपादनीयम् ।
तदतिक्रमे सत्युपासनमङ्गविकलं स्यात् ।
अथोपासनान्तरं विधातुमुपास्यं दर्शयति—
प्रा॒णो वा अन्न॑म् । शरी॑रमन्ना॒दम् । प्रा॒णे
शरी॑रं प्रति॑ष्ठितम् । शरी॑रे प्रा॒णः प्रति॑-
ष्ठितः । तदे॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितम् , इति ।
यथा शरीरस्यान्तरे भुक्तमन्नं भवति तथा शरीरमध्येऽवस्थानात्प्राण एवान्नम् ।
मध्यवर्तिनस्तस्य प्राणरूपस्यान्रस्य धारणाच्छरीरमन्नादं भोक्तृरूपं गृहमध्यवर्तिस्त-
म्भवद्देहमध्यवर्तिप्राणस्य देहधारित्वात्प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितं भवति । प्राणस्य देह-
धारकत्वं प्राणसंवादे श्रूयते—“ अहमेवैतत्पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य
विधारयामि ” इति । शरीरस्य च प्राणधारकत्वं प्रत्यक्षम् । तदेतत्प्राणशरीरयोरन्यो-
न्याधारकत्वं चिन्तनीयम् । किंच प्राणस्यान्तरवस्थानेनान्नत्वं पूर्वमुक्तम् । देहस्यान्न-
कार्यत्वादन्नत्वम् । तथा सत्युभयोरन्नत्वात्पूर्वोक्तरीत्या परस्पराधारत्वाच्चान्नमेवान्ने
प्रतिष्ठितमित्यपि चिन्तनीयम् ।
उपास्यमभिधाय तदुपासनं विधत्ते —
स य ए॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितं॒ वेद॒ प्रति॑तिष्ठति । अन्न॑वानन्ना॒दो
१ क. ख. ग. ङ. रोगरहितो । २ ख. ॰मे तदुपा॰ । ३ ख. ॰रीरान्त॰ । ४ घ.
॰रूपान्न॰ । ५ घ. ङ. ॰कनीत्या ।

have a vertical stroke in both line 2 and line 15?
Wait, in line 2: म॒हान्भ॑वति - YES! There IS a vertical stroke above भ!
Wait, why is there an underscore under भ in line 15?
Wait, look at line 15: is that an underscore under भ?
Wait, look at line 14:
Above line 15's भ, is the word प्रति॑ष्ठितं॒.
Below line 15's भ, is line 16: प्र॒जया॑.
Above प्र॒ of line 16, there is nothing.
Wait, look at line 15:
ष्ठति । अ॒न्नवा॑नन्ना॒दो भ॑वति । महा॒न्भ॑वति
Wait, under भ of भवति there is a horizontal stroke: भ॒?
Wait, look at अ॒न्नवा॑नन्ना॒दो:
अ॒ has horizontal stroke.
वा॑ has vertical stroke.
न्ना॒ has horizontal stroke.
दो has NO stroke.
भ॑वति: wait, does भ have a horizontal stroke?
Let's zoom in 500% on दो भ॑वति:
Wait! Look at दो: the right descender of दो ends,

६८२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०९अनु०१]
उपासनं विधत्ते—
स य ए॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितं॒ वेद॒ प्रति॑ति-
ष्ठति । अन्न॑वानन्नादो भ॑वति । म॒हान्भ॑वति
प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्ब्रह्मवर्च॒सेन॑ । म॒हान्कीर्त्या॑ ॥
इतिकृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके नवमप्रपाठके
नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥
अथ दशमोऽनुवाकः।
न कंचन वसतौ प्रत्या॑चक्षीत । तद्व्र॒तम् , इति ।
निवासार्थं स्वगृहे समागतं कमपि न निवारयेत् ।
यथोक्तव्रतनिर्वाहकमुपायं प्रसङ्गाद्विधत्ते—
तस्माद्यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नुयात्, इति ।
यस्मादभ्यागताय निवासे दत्ते सत्यन्नमपि दातव्यमन्यथा प्रत्यवायश्रवणात् ।
“एतद्वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे” [ काठ० वल्ली० १ ]
इत्यादातुरैहिकामुष्मिककृत्स्नफलवर्जनमाम्नायते तस्मादन्नं दातुं याजनाध्यापनप्रतिग्रहाणां
मध्ये येन केनापि प्रकारेणान्नसमृद्धिं संपादयेत् ।
अत्र शिष्टाचारं दर्शयति—
अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते, इति ।
यो गृहे समागच्छति तस्मा आगतायान्नमराधि संपन्नमित्येवान्नवन्तो विद्वांस
आचक्षते, न तु परिहरन्ति ।
बह्वन्नसंपादने फलातिशयाय दानविशेषे फलविशेषं दर्शयति—
ए॒तद्वै मुख॒तोऽन्नꣳ॑ राद्धम् । मुख॒तोऽस्मा॒ अन्नꣳ॑ रा॒ध्यते ।
ए॒तद्वै मध्य॒तोऽन्नꣳ॑ रा॒द्धम् । मध्य॒तोऽस्मा॒ अन्नꣳ॑
रा॒ध्यते । ए॒तद्वा अन्त॒तोऽन्नꣳ॑ रा॒द्धम् । अन्त॒तोऽस्मा॒
अन्नꣳ॑ रा॒ध्यते ( १ ) । य ए॒वं वेद॑, इति ।
यदन्नं संपादितमस्त्येतदेवान्नं मुखतो राद्धं भवति । मुख्ये देशे तीर्थक्षेत्रविशेषे
मुख्यकाले संक्रान्त्यमावास्यादिरूपे मुख्यायाभ्यागताय वेदशास्त्रतदध्ययनानुष्ठानपराय
मुख्यया वृत्त्या श्रद्धाप्रणिपातसत्कारादिरूपया मुख्येन दात्रा सात्त्विकेन दत्तमित्यर्थः

: Wait! क्षिhas the retroflex loop? Wait, let's look atकानिचिद्विधत्ते(L17),रक्षणम्(L18),परिरक्षणम्(L20),विवक्षिताः(L21),क्षत्रियस्य(L21). Look atक्षिinविवक्षिताः(line 21): It isक्षwithि: क्षि. Now look at the word in line 25: स म न्ता त्thenक्षि प्य मा नाः! The character is IDENTICAL to क्षिinविवक्षिताः! Yes, it is literally क्षिप्यमानाः! Wait, why समन्तात्क्षिप्यमानाः? Wait, आ + क्षिप्यमानाः? Look at the preceding words: सम्यगा समन्तात् क्षिप्यमानाः->सम्यगासमन्तात्? There is a space: सम्यगा समन्तात्क्षिप्यमानाः! Wait, could it be सम्यगा समन्तात् क्षिप्यमानाः? Wait, आ-समन्तात्orसम्यक् आ समन्तात्? Yes, सम्यगा समन्तात्क्षिप्यमानाः क्रियाः समाज्ञाः ।

६८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०९अनु०१०]
प्रजातिरमृतमानन्द इत्युप॒स्थे । सर्व॒मित्या॒काशे॑ ।
उपासनान्तराणि विधत्ते—अथ दैवीरित्यादिना । अथ मनुष्यावयवगतपञ्चोपा-
स्तिकथनानन्तरं दैवीर्देवशरीरगता उपासनाः कथ्यन्ते । वृष्ट्यभिमानिदेवतायां तृप्ति-
रूपेणावस्थितं ब्रह्म । विद्युदभिमानिदेवतायां बलरूपेणावस्थितम् । पशुदेवतासु यशो-
रूपेणावस्थितम् । नक्षत्रदेवतासु ज्योतींरूपेणावस्थितम् । प्रजातिः पुत्रोत्पादनम् ।
अमृतं योषिता सह क्रीडा । आनन्दो गुह्येन्द्रियजन्यः परकीयावयवसंयोगरूपो
व्यापारः । अनेन रूपत्रयेणोपस्थाभिमानिदेवतायामवस्थितम् । त्रयस्य गुह्येन्द्रिय-
विषयत्वं कौषीतकिन आमनन्ति—"प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनाऽऽनन्दं रतिं प्रजातिं
चाऽऽप्नोति” इति । भूतमौतिकरूपं यज्जगदस्ति तेन सर्वेण रूपेणाऽऽकाशाभिमा-
निदेवतायां ब्रह्मावस्थितम् । एतेषु क्षेम इति वाचीत्यादिषूपासनेषु यथोपासनं फलं द्रष्ट-
व्यम् “ तं यथा यथोपासते तदेव भवति ” इति श्रुतेः ।
तत्प्रति॒ष्ठेत्यु॑पासीत । प्रतिष्ठा॑वान्भवति । तन्मह॑
इत्यु॑पासीत । म॑हान्भवति । तन्मन॒ इत्यु॑पासीत ।
मान॑वान्भवति ( ३) । तन्नम॒ इत्यु॑पासीत । नम्य-
न्ते॑ऽस्मै॒ कामा॑: । तद्ब्रह्मेत्यु॑पासीत । ब्रह्म॑वान्भवति।
तद्ब्रह्मणः परिमर॒ इत्यु॑पासीत । पर्य॑णं म्रियन्ते
द्विषन्त॑: सपत्ना॑:। परि॒ येऽप्रि॑या भ्रातृ॑व्याः, इति ।
एतच्छ्रुत्यर्थमेवाभिप्रेत्य कानिचित्फलसहितान्युपासनान्युदाहरति—तत्प्रतिष्ठेती-
त्यादिना । तद्ब्रह्म प्रतिष्ठा स्थितिरित्युपासीनेऽशनाच्छादनादिजीवनस्थितिहेतुमा-
न्भवति । महो महत्त्वगुणोपेतम् । महान्धनादिभिः समृद्धः । मनो मननशक्त्युपे-
तम् । मानवान्मननशक्तिमान् । नमो नमनं नमनेन वशीकरणेनोपेतम् । अस्मा
उपासकाय कामा नम्यन्ते स्वाधीना भवन्ति । ब्रह्म वेदः । ब्रह्मवान्स्वाधीनवेदः ।
ब्रह्मणो ब्राह्मणस्य परिमरः परितो वर्तमानस्य द्वेष्यस्य मृत्युरूपः । एनं पर्यैतस्यो-
पासकस्य परितो वर्तमाना द्वेषं कुर्वन्तः शत्रवो म्रियन्ते । एते द्वेषमकुर्वन्तोऽप्यप्रिया
भ्रातृव्यास्तथाविधा अपि शत्रवः परितो म्रियन्ते ।
स यश्चायं पु॒रुषे । यश्चासा॑वादित्ये । स एक॑:
( ४) । स य॑ एवंवित् । अस्माल्लोका॑त्प्रेत्य । एत-
१ क. ख. ग. ङ. ॰वेणाऽऽका॰ । २ क. ख. ह. ॰सीताश॰ ।

[प्रपा०९अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६८५
मन्नमयमा॒त्मा॑न॒मुप॑संक्रम्य । एतं प्रा॒णमयमा॒त्मा-
न॒मुप॑संक्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुप॑संक्रम्य ।
एतं वि॒ज्ञानमयमात्मानमुप॑संक्रम्य । एतमान-
न्दमयमात्मानमुप॑संक्रम्य । इमाँल्लो॒कान्कामान्नी
कामरूप्यनु॒संच॑रन् । एतत्साम गा॑य॒न्नास्ते॑ ।
यथोक्तोपासनैरस्मिञ्जन्मनि जन्मान्तरे वा चित्तैकाग्र्यं प्राप्तस्य यद्वेदनीयं यच्च वेद-
नफलं तदुभयं दर्शयति—स यश्चेत्यादिना । स यश्चायं पुरुष इत्यारभ्यैतमानन्दम-
यमात्मानमुपसंक्राम्येत्यन्तस्यार्थः पूर्वानुवाकेऽभिहितोऽप्यत्र नानाविधोपासनसाध्यस्य
चित्तैकाग्र्यरूपस्य तपसः परमपुरुषार्थपर्यवसायित्वं दर्शयितुं पुनरप्यभिहितः । आनन्दम-
यकोशे ब्रह्म पुच्छमित्यभिहितस्याखण्डैकरसस्याऽऽनन्दस्याऽऽत्मत्वेन साक्षात्कृतत्वात्प्रि-
यमोदादिचतुर्षु कोशावयवेषु ततः पूर्वेषु च कोशेषु बन्धहेतुषु सर्वेषु स्वात्मत्वभ्रमस्य
निःशेषेण परित्यक्तत्वादयं मुक्त एव । तथाऽपि जीवत्ययमिति लोकैर्व्यपदिश्यते । देहे-
न्द्रियादीनां लोकैर्दृश्यमानत्वात् । अतो लोकदृष्ट्या जीवन्नात्मदृष्ट्या मुक्तत्वाच्चासौ
जीवन्मुक्तः । स च यथोक्तप्रकारेणाऽऽत्मानमुपसंक्रम्य यावद्देहपातमितरपुरुषवदास्ते ।
किं कुर्वन् । कामान्नी कामरूपी भूत्वा लोकानिमाननुक्रमेण संचरन्कामत इच्छा-
तोऽन्नमत्तीति । भोज्याभोज्यविभागप्रतिपादकविधिनिषेधशास्त्रातिवर्तित्वादस्य कस्यापि
गृहे भुङ्क्ते । तथा च श्रूयते—‘‘सार्ववर्णिकं भैक्षमाचरन्नुदरपात्रेण’’ इति । ‘‘निस्त्रैगुण्ये
पथि विचरतां को विधिः को निषेधः’’ इत्युक्तत्वाच्च । कामत इच्छातो रूपं वेष-
धारणमस्यास्तीति कामरूपी ‘‘ अव्यक्तलिङ्गो ऽव्यक्तचारः’’ इति श्रुतेः । इमे
लोकाः काशीद्वारवत्यादिभूप्रदेशविशेषास्तेषु क्रमेण संचरति । न तु कचिद्गृहं कृत्वा
निवसति ‘‘ अनिकेतवास्यप्रयत्नः ’’ इति श्रुतेः । यद्वा — ‘‘ ब्रह्मादिस्थावरान्ता ये
प्राणिनो मम पूः स्मृताः ’’ इत्येवमुपदेशसाहस्र्यामभिहितेन प्रकारेण सर्वात्मत्वनिश्चये
न पुरुषा येषु येषु लोकेष्वनुसंचरन्ति तत्सर्वं स्वकीयमित्येव परितुष्यन्नवतिष्ठत इत्यर्थः ।
पुनरपि किं कुर्वन्—एतत्साम गायन्नेतदनन्तरमेव वक्ष्यमाणं साम गीत्यात्मकं
मन्त्रम् । यद्वा समत्वप्रतिपादकं मन्त्रम् ‘‘ सर्वेण समस्तेन साम ’’ इति श्रुतेः । सर्वदा
समस्तेन सामेत्यपि श्रुतं गायन्सामवेदोक्तक्रमेण गीतं कुर्वन्शिष्यान्प्रति स्वकीयसर्वात्म-
भावप्रकटनं गानस्य फलम् ।
हा३वु॒ हा३वु॒ हा३वु॑ ( ५ ) । अ॒हमन्न॑म॒हमन्न॑म॒हमन्न॑म् ।
१ ग. घ. गीतिं । २ घ. ॰कार्यं सर्वात्मभाव॰ ।

६८६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०९अनु०१]
अह॒मन्ना॒दोऽ३॒हम॑न्ना॒दोऽ३॒हम॑न्नादः॑ । अ॒हꣳश्लो॑क-
कृ॒द॒हꣳश्लो॑ककृ॒द॒हꣳश्लो॑ककृत् । अ॒हम॑स्मि
प्र॑थ॒मजा ऋ॒ता३स्य॑ । पूर्वं॑ दे॒वेभ्यो॑ अ॒मृत॑स्य
ना३भा॑यि । यो मा ददाति स इदेव मा३ऽऽ-
वाः॑ । अ॒हमन्न॒मन्न॑म॒दन्त॒मा३द्मि॑ । अ॒हं विश्वं॒
भुव॑न॒मभ्य॑भवा३म् । सुवर्न ज्योतीः॑, इति ।
अथ सामस्वरूपं दर्शयति—हा३वु हा३वु इत्यादिना । अहोशब्दस्याऽऽ-
श्चर्यवाचकस्यात्र गानार्थे वर्णविकारे सति हावुशब्दो निष्पद्यते । अतिशयद्यो-
तनार्थे त्रिरावृत्तिः । पूर्वं देहमात्रवर्तिनो मम गुरुशास्त्रप्रसादलब्धज्ञानमात्रेण
[

[प्रपा०९अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६८७
इत्यादिना कार्यपरम्परामन्नजन्यामाम्नाय— “तस्मादन्नं ददन्सर्वाण्येतानि ददाति ”तीष्ट-
याज्ञिक्यामुपनिषदि वक्ष्यते । बोधायितव्यः परमात्मरूपो दातव्यान्नरूपश्चाहमेवा-
स्मीत्यर्थः । अहमन्नदेवतारूपः सन्दानमन्तरेण स्वयमेवान्नं भक्षयन्तं लोभयुक्तमतिकृ-
पणं पुरुषमद्मि भक्षयामि । महारौरवादिनरकपातेन विनाशयामीत्यर्थः । “ केवलाघो
भवति केवलादी ” इति श्रुतेः । “ भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ”
इतिस्मृतेश्च । अहं विश्वं सर्वं भुवनं लोकजातमभ्यभवमभिभूतवान् । अहमेवेश्वर-
रूपः सन्प्रलयकाले संहृतवानस्मि । सुवःशब्दः स्वर्गस्थमादित्यमुपलक्षयति । नशब्द
उपमानार्थः । आदित्यो यथा प्रकाशान्तरनैरपेक्ष्येण स्वयमेव स्वप्रकाशरूपस्तथैवाहं
चक्षुरादिनिरपेक्षः सन्नेव चैतन्यज्योतिरास्मि ।
अनेन साम्ना प्रतिपादितः सर्वात्मत्वानुभवः कस्य फलमित्याशङ्क्याऽऽह—
य एवं॒ वेद॑ , इति ।
ब्रह्म पुच्छमितिवाक्येनोक्तमखण्डैकरसमानन्दात्मानं१ यः पुमानन्नमयादिद्वारेण
साक्षात्करोति तस्यैतत्फलम् । यद्यपि स य एवंविदिति फलभाग्विद्वान्पूर्वमेव निर्दिष्टस्त-
थाऽपि विदुष एव फलं नेतरस्याविदुषः । विदुषस्त्ववश्यं फलं भवत्येवेति द्विविधनिय-
मार्थं य एवं वेदेति पुनराम्नातम् ।
अनुवाकार्थमुपसंहरति—
इ॒त्युप॑निषत् ( ६ ) , इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके नवमप्रपाठके
दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ *
भृगुर्वे वारुणिरित्यारभ्य य एवं वेदेत्यन्तेन ग्रन्थेन प्रतिपादिता येयं विद्या
सेयमितिशब्देन परामृश्यते । सा चोपनिषच्छब्दवाच्या । तच्छब्दनिर्वचनं तु पूर्वमेव
प्रपञ्चितम् । एषोपनिषत्समाप्तेति वाक्यशेषः ॥

• इति नवमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

• एतदग्रे ग. पुस्तके—“ राध्यते विश्रुति मानवान्भवत्येको हा३वु य एवं वेदैकं च ”
  इत्याधिकम् । + एतत्प्रपाठकस्याऽऽदौ—प्रपाठकानुवाकयोर्वैपरीत्यकारणस्योल्लेखष्टिप्पण्यां कृतोऽस्ति
  स तत्रावलोकनीयः ।
  १ ध. ‘नन्दमात्मा’ ।

An exact line-by-line transcription of the page into Devanagari with Vedic accents and formatting:

६८८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०९अनु०१]
[*भृगुस्तस्मै॑ यतो विश॑न्ति तद्विजि॑ज्ञासस्व॒ त्रयो॑-
दशान्नं॑ प्रा॒णो मनो॑ वि॒ज्ञानं॒ द्वाद॑श द्वादशाऽऽ-
न॒न्दो दशान्नं॒ न नि॑न्द्यादन्नं॒ न प॑रिचक्षीतान्नं॑
ब॒हु कु॑र्वीतैकादशैकादश॑] न कंचनैंकषष्टि॑र्दश॑ ॥
स॒ह ना॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । स॒ह वी॒र्यं॑ करवावहै ।
ते॒ज॒स्वि ना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॑ ॥
ॐ शान्ति॒: शान्ति॒: शान्ति॑: + ।
हरिः ॐ ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके नवमः प्रपा-
ठकः समाप्तः ॥ ९ ॥
वेदार्थस्य

कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् ।
ॐअथ दशमः प्रपाठकः ।
अथ नारायणोपनिषत् ।
( तत्र प्रथमोऽनुवाकः । )
हरिः ॐ ।
स॒ह ना॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । स॒ह वी॒र्यं॑ करवावहै ।
ते॒ज॒स्वि ना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॑ ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
इति शान्तिः ।
वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे ।
यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ २ ॥
वारुण्युपनिषद्युक्ता ब्रह्मविद्या ससाधना ।
याज्ञिक्यां खिलरूपायां सर्वशेषोऽभिधीयते ॥ ३ ॥
यथा बृहदारण्यके सप्तमाष्टमाध्यायौ खिलकाण्डत्वेनाऽऽचार्यैरुदाहृतौ, तथेयं
नारायणीयाख्या याज्ञिक्युपनिषदपि खिलकाण्डरूपा तल्लक्षणोपेतत्वात् । कर्मोपासन-
ब्रह्मकाण्डेषु त्रिष्वपि यद्यद्वक्तव्यमवशिष्टं तस्य सर्वस्याभिधानेन प्रकीर्णरूपत्वं खिल-
त्वम् । बृहदारण्यके सप्तमाध्याये— “ पूर्णमदः पूर्णमिदम् ” इत्यादिना ब्रह्मतत्त्वम-
भिहितम् । “ ॐ खं ब्रह्म ” इत्यादिभिरष्टमाध्यायगतैश्च “ यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च
वेद” इत्यादिभिर्वाक्यैर्नानाविधान्युपासनान्यभिहितानि । “ स यः कामयेत महत्प्राप्नु-
याम् ” इत्यादिना मन्थाख्यं कर्माभिहितम् । तथा पुत्रविशेषादिकामनायुक्तानां तत्कर्मा-
ण्याभिहितानि । एवमत्राप्यम्भस्य पार इत्यादिना ब्रह्मतत्त्वमभिहितम् । “ आदित्यो

• अयमेव दशमः प्रपाठक उपनिषत्पञ्चकान्तर्गतनारायणोपनिषदितिनामधेयवान् । इयमेव
  याज्ञिक्युपनिषत्खिलकाण्डरूपेति भाष्यकृता स्पष्टीकृतम् ।
  १ ङ सनातना । २ ग. णीया व्याख्या ३ ख. च. झ. यद्व°। ४ ख. ग. च. °र्णकरूपं
  ति° ५ ख. ॰गतैः स यो । ६ ख. ग. महान्प्राप्नु° । ७ ख. तत्पुत्र° । ८ च. ॰नां तु त° ।
  ८७

दः" or "शाखामेदः". Let's look at the letter: it has the loop of म: "शाखामे२दः".

Let's check line 10:
"तत्र प्रथमानुवाकस्याऽऽदौ काश्चिदृचो ब्रह्मतत्त्वं प्रतिपाद-"
"यन्ति ।"

Let's check line 16:
"यो महान्मेर्वादिरूस्ततोऽपि महत्तरः ।"
Wait, "महान्मेर्वादिरूस्ततोऽपि" or "महान्मेर्वादिरूपस्ततोऽपि" or "महान्मेर्वादिस्ततोऽपि"?
Look at line 16:
"यो महान्मेर्वादिस्ततोऽपि महत्तरः ।"
Wait, between दि and स्त, what is that?
"महान्मेर्वादिस्ततोऽपि" - wait, is there a letter between दि and स्त?
Look at दि: दि has a curve, then स्त. It is just "महान्मेर्वादिस्ततोऽपि"!

Let's check line 17:
"तथा च च्छन्दोगा आमनन्ति-- “ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरि-"
"क्षाज्ज्यायान्दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः” इति ।"

Line 18-19:
"“स एवाधस्तात्स उपरिष्टात्स

;"
Wait, could it be part of note 4?
"४ ग. ॰र्वा । (स्थानगतं तादृक्) ;"
Wait, why is it on the next line aligned under "४ ग. ॰र्वा ।"?
Wait, it's directly below "१ ग. च."!
Wait! The first column has:
Line 1: "१ ग. च. वा गतमि॰ ।"
Line 2: "(स्थानगतं तादृ॑ ;"
Wait, why would it be under Note 1?
Wait! In the text:
L3: "त्पन्नं सत्संगतमपि भवति ।" (Note 1 is on सत्संगतमपि)
L4: "वा संगतमिति द्रष्टव्यम् ।"
Could Note 1 be: "१ ग. च. वा गतमि॰ । (स्थानगतं तादृक् ;" ?
Wait, what does "स्थानगतं तादृ..." mean?
"स्थानगतं तादृशं"?
Look at: "(स्थानगतं तादृ॑ ;"
Could it be: "(स्थानगतं तादृक् ;)"?
Let's look at the character:
(
स्थानगतं
तादृ
then a hook? It's तादृक् where क् has halanta, or तादृग्? It looks like तादृक् or तादृ’. It's तादृ॑ or

६९२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १० अनु० १]
चतुर्थीमृचमाह—
यतः॑ प्रसू॒ता जग॑तः प्रसूती॒ तोये॑न जी॒वान्व्यच॑सर्ज भू॒म्याम् ।
यद्योष॑धीभिः पुरु॑षान्प॒शूꣳश्च॑ वि॒वेश॑ भू॒तानि॑ चराच॒राणि॑, इति ।
पूर्वमन्त्रे जगत्कारणमव्याकृतोपहितं यच्चैतन्यमुक्तं तस्यात्र जगदुपादानत्वं प्रपञ्च्यते ।
“आत्मन आकाशः संभूतः” इत्यारभ्य “अन्नात्पुरुषः” इत्यन्तेन ग्रन्थेन पूर्वमभिहिता
जगतः प्रसूती प्रसूतिः सृष्टिरुत्पत्तिर्यस्मादव्याकृतोपहिताच्चैतन्यात्प्रसूता प्रवृत्ता,
तच्चैतन्यं कारणभूतं तोयेन जलोपलक्षितेन भूतपञ्चकेन जीवान्मनुष्यावादीञ्जीवदेहा-
न्व्य॑चसर्ज भूम्यां जग॑त्यां विशेषेणोत्स(ष्टा)सृजत् । व्य॑ससर्जेति पाठेऽपि तथैव
व्याख्येयम् । तथा यच्चैतन्यरूपं मायाविशिष्टं कारणमोषधीभिर्व्रीहियवादिभिरुपल-
क्षितमन्नं भूत्वा मनुष्यान्पशूंश्च तदुपलक्षितस्थावरजङ्गमशरीराणि सर्वाण्यपि प्रविवेश
वृक्षादिषु स्थावरेषु वृष्टिजलरूपेण प्रवेशः । तेन चैतन्येन सर्वं जगत्कवलितमिति शेषः ।
पञ्चमीमृचमाह--
अतः॑ प॒रं नान्यदणी॑यसꣳ हि परा॑त्परं॒ यन्मह॑तो म॒हान्त॑म् ।
यदेंकमव्य॒क्तमन॑न्तरूपं वि॒श्वं पुरा॒णं तम॑सः प॒रस्ता॑त्, इति ।
पूर्ववाक्योक्तेन जगत्कारणत्वाकारेणोपलक्षितं शुद्धं वस्त्वत्र निरूप्यते । यद्वस्तु
परादुत्कृष्टाद्धिरण्यगर्भादेरपि परमत्यन्तमुत्कृष्टम् । यच्च महत आकाशादेर्महान्तं
महत् । यदप्येकं सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितम् । अव्यक्तमिन्द्रियागम्यम् ।
अनन्तरूपं देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यम् । विश्वं जगदात्मकम् । पुराणमनादिसि-
द्धम् । तमसः परस्तादज्ञानात्पृथग्वर्तते । अतो वस्तुनोऽन्यद्वस्त्वणीयसमत्यन्तदु-
र्लक्ष्यं परमुत्कृष्टं नास्ति ।
विश्वविशेषणेन यत्सर्वजगदात्मकत्वमुक्तं तदेतत्षष्ठीसप्तमीभ्यामृग्भ्यां प्रपञ्चयति-
तदे॒वर्तं तदु॑ स॒त्यमा॑हुस्तदे॒व ब्रह्म॑ पर॒मं क॑वी॒नाम् । इ॒ष्टापू॒र्तं
ब॑हु॒धा जा॒तं जाय॑मानं वि॒श्वं बि॑भर्ति॒ भुव॑नस्य नाभि॑ः ॥
तदे॒वाग्निस्तद्वा॒युस्तत्सूर्यस्तदु॑ च॒न्द्रमा॑ः ।
तदे॒व शु॒क्रम॒मृतं तद्ब्रह्म॒ तदा॑पः स प्र॒जाप॑तिः, इति ।
१ ख. ॰दुत्पादनत्वं च प्र॰ । ग. च. ॰दुत्पादनं च प्र॰ । — ग. ॰सूति । प्रसूतिः सूतिरु॑ ।
३ ख. ग. च. ॰न्यससर्ज । ४ च. झ. ॰गत्याम् । व्य॰ । ५ ख. ग. व्यवस॰ । ६ ख. ॰गत्यादि।
ग. ॰गत्यादिभि॑ि । ७ ख. ॰त्वात्कारणो॰ । ८ ग. च. झ. ॰यर॑ । ९ ग. ॰दरूपम् । १० ख. ॰मं
सर्वं ज॰ । ११ ख. यस्य सर्व॰ । १२ ग. च. ॰त्सर्वं ज॰ । १३ ख देव षष्ठी॑ । १४ ख. ॰भीभ्यां
प्र॰ । १५ ख. ॰द्वा॑स्त॰ ॰जा॰ ।

मनसा यथावस्तुचिन्तनमृतम् । वाचा तदुच्चारणं सत्यम् । एतदुभयमपि तद्देवा-
धिष्ठानरूपं ब्रह्मैव । कवीनां वेदशास्त्रपारं गतानां परममुत्कृष्टं प्रमाणत्वेनाऽऽदरणीयं
यद्ब्रह्म वेदरूपं वस्तु तदपि स्वाधिष्ठानभूतपरब्रह्मात्मकमेव । इष्टं दर्शपूर्णमासादि
श्रौतं कर्म । पूर्तं वापीकूपादि स्मार्तं कर्म । तदुभयमपि तदेव ब्रह्म । तथा बहुधा
जातं पूर्वकल्पतत्पूर्वकल्पादिरूपेण बहुप्रकारमुत्पन्नमिदानीमपि तथा जायमानं विश्वं
सर्वं जगद्भुवनस्य नाभिश्चक्रनाभिवत्सर्वस्य लोकस्याऽऽधारभूतः परमात्मा बिभर्ति ।
अत आधेयं सर्वमधिष्ठानस्वरूपमेव । अग्निर्वायुःसूर्यचन्द्रमसोऽपि तदेव । तथा शुक्लं
दीप्यमानं नक्षत्रादिकममृतं देवैः सेव्यं पीयूषमेतदुभयमपि तद्देवाधिष्ठानरूपमेव ।
यद्ब्रह्म हिरण्यगर्भरूपं तदपि तदधिष्ठानात्मकमेव । या आपो जलोपलक्षिता

६९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा० १० अनु० १]
तथा च पूर्वग्रन्थकारैरुक्तम्—
“ अष्टादश निमेषास्तु काष्ठा त्रिंशत्तु ताः कला ।
तास्तु त्रिंशत्क्षणस्ते तु मुहूर्तो द्वादशास्त्रियाम् ॥
ते तु त्रिंशदहोरात्रः पक्षस्ते दश पञ्च च ” ॥ इति ।
चकारादनुक्तसमुच्चयार्थो । तदेव सर्वश इत्यनेन स्पष्टी क्रियते । लवत्रुट्यादिकाः
सर्वे कालविशेषाः समुत्पन्ना इत्यर्थः ।
लवत्रुट्योः स्वरूपं पूर्वाचार्यैरुक्तम्—
“ नलिनीपत्रसंहत्यां सूक्ष्मसूच्याऽभिभेदने ।
दले दले तु यः कालः स कालो लववाचकः ॥
लवैस्त्रुटिः स्यात्रिंशद्भिः ” इति ।
अर्धमासाः शुक्लकृष्णपक्षरूपाः । मासाश्चैत्रवैशाखाद्याः । ऋतवो वसन्तग्री-
ष्माद्याः । ते सर्वेऽपि परमेश्वरादधिजज्ञिरे । तथा संवत्सरश्च प्रभवविभवादिरूपः
कल्पतां परमेश्वरादुत्पन्नः । अत एव स्वप्रयोजनसमर्थो भवति । कल्पन्तामिति बहुव-
चनपाठे सर्वेऽपि कालविशेषाः स्वस्वप्रयोजनसमर्था इति योज्यम् । स परमेश्वरः स्वनि-
र्मितेन कालविशेषेणोपहितः संस्तत्तत्कालोचित्येनाऽऽपः प्रदुघे । जलोपलक्षितां पृथिवीं
दुग्धवान् । प्राणिनामपेक्षितं भोग्यजातं पृथिव्यां संपादितवानित्यर्थः । तथैवान्तरिक्ष-
मेकं स्थानमथो अपि च सुवः स्वर्गोऽपरं स्थानमिमे उभे स्थाने प्रदुघे । तयोरपि
स्थानयोर्भोग्यवस्तूनि संपादितवानित्यर्थः ।
ननु काललोकादिसर्वकारणस्य सर्वत्रानुगतत्वात्कुतः प्राणिभिरसौ न गृह्यत इत्या-
शङ्क्य तस्य परमात्मन ऊर्ध्वत्वाद्याकारविशेषाभावाद्रूपाद्यभावाच्चेति मन्त्रद्वयेन
दर्शयति—
नैन॑मू॒र्ध्वं न ति॒र्यञ्चं॒ न मध्ये॒ परि॑जग्रभत् ।
न तस्ये॑शे॒ कश्च॒न तस्य॑ नाम म॒हद्यशः॑ ॥
न सं॒दृशे॑ तिष्ठति रू॒पम॑स्य॒ न चक्षु॑षा पश्यति॒ कश्च॒नैन॑म् ।
हृ॒दा म॑नी॒षा मन॑सा॒ऽभिक्लृ॑प्तो य ए॑नं वि॒दुर॒मृता॑स्ते भ॑वन्ति, इति ।
कश्चिदपि पुरुष एनं परमात्मानं स्तम्भवदूर्ध्वाकारमुपरिस्थितशाँलावंशवत्तिर्यगा-
कारं वा गृहान्तर्वर्तिदेवदत्तवत्कचिन्मध्येऽवस्थितं वा न परिजग्रभत् । नैव परिगृ-
ह्णाति । ऊर्ध्वाद्याकाराणां तस्मिन्नभावात् । किंन्च तस्य परमात्मनः कश्चन कोऽपि
१ च. झ. ॰सूच्यभिभेदने २ ग. ॰ष्णरूपाः पक्षा. । मा० । ३ ग. ॰शालीँ ।’

पुरुषो नेशे नेष्टे मम ग्रहणसौकर्यार्थमीदृग्रूपो भवेति नियन्तुं न समर्थः । अत एव तस्य
परमात्मनो महद्यश इति नाम संपन्नम् । अत्यन्तस्वतन्त्रत्वेन तदीययशोऽभ्यधि-
कत्वात् । किंचास्य परमात्मनो रूपं नीलपीतादिकं संदृशे प्राणिनां दृष्टिविषये न
तिष्ठति । “अशब्दमस्पर्शमरूपम्” इत्यादिश्रुतेः । अतः कश्चन कुशलोऽपि पुमानत्यन्तप-
टुना चक्षुषैनं न पश्यति । कथं तर्हि गुरुशास्त्रोपदेशयुक्तो गृह्णातीति चेत् ।
उच्यते । हृदा हृदयपुण्डरीकमध्यवर्तिना मनीषाँ भौतिकवस्तुगोचराणि मैनांसीष्ट इति
मनीट् तथाविधेन मनसाऽन्तःकरणेनाभिक्लृप्तः सर्वतो निश्चितो भवति । योगयुक्तं हि
मनो लौकिकीर्मनोवृत्तीर्नियमयति । तेन चान्तर्मुखेनै(णे)काग्रेण मनसा परमात्माऽनु-
भवितुं शक्यते । “ दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ” इति श्रुतेः । ये
पुरुषा एनं परमात्मानमेकाग्रेण मनसा विदुः साक्षात्कुर्वन्ति, ते पुरुषा अमृता मरण-
रहिता भवन्ति । देहात्प्राणानामुत्क्रान्तिर्मरणं तच्च तत्त्वविदां नास्ति । “न तस्य प्राणा
उत्क्रामन्त्यत्रैव समवलीयन्ते” इति श्रुतेः ।
उक्तार्थदार्ढ्याय प्रदेशान्तरपठितान्मन्त्रानुदाहरति—
अ॒द्भ्यः संभू॑तो हिर॑ण्यगर्भ इत्य॒ष्टौ, इति ।
“अद्भ्यः संभूतः पृथिव्यै रसाच्च” इत्ययमनुवाकश्चातुर्होत्रीयचयनमन्त्रप्रकरणे समा-
म्नातः । तस्यानुवाकस्य प्रदर्शनार्थमद्भ्यः संभूत इति प्रतीकमिदं पठितम् । तस्मि-
न्नुवाके “तमेवं विद्वानमृत इह भवति” इति परमात्मतत्त्वविदो मरणराहित्यमुक्तम् ।
हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे” इत्याद्या अष्टावृचः संहितायाश्चतुर्थकाण्डे प्रथमप्रपाठके
समाम्नाताः । ता अपि वेदितव्यस्य परमात्मन उपलक्षकत्वेन हिरण्यगर्भाद्यभिधाना-
द्रोपयुक्ताः ।
यथा हिरण्यगर्भादयः परमात्मोपलक्षकास्तथा परमात्मना सृष्टं दिगादिकं जगद्धि-
मूर्तिश्च परमात्मानमुपलक्षयतीति मन्त्रद्वयेन दर्शयति—
ए॒ष हि दे॒वः प्र॒दिशोऽनु॒ सर्वाः॒ पूर्वो॑ हि जा॒तः स उ॒ गर्भे॑ अ॒न्तः ।
स वि॒जाय॑मानः स ज॑नि॒ष्यमा॑णः प्रत्यङ्मु॒खास्ति॑ष्ठति वि॒श्वतो॑मुखः ॥
वि॒श्वत॑श्चक्षुरु॒त वि॒श्वतो॑मुखो वि॒श्वतो॑हस्त उ॒त वि॒श्वत॑स्पात् ।
सं बा॒हुभ्यां॒ नम॑ति॒ सं पत॑त्रै॒र्द्यावा॑पृथि॒वी ज॒नय॑न्देव॒ एकः॑, इति ।
१ ख. च. झ. 'यस्य य' । २ ख. 'देशो गृ' । ३ ख. झ. 'ण लौकिक' । ४ ग.
। ५ ख. ॰किविषयान्निवृत्तं भवति । ६ झ. ॰वनीय' । ७ ग 'ठितत्वान्म' । ८ च.
त्या' । ९ ख घ झ. 'तायां चतु' । १० ग 'द्धिरण्यमूर्ति' ।

६९६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १० अनु० १]
एष विद्वद्भिरनुभूयमानो देवः स्वप्रकाशः परमात्मा प्रदिशः प्रकृष्टाः प्राच्याद्या
दिश आग्नेय्याद्याँ विदिशश्च सर्वा अनुप्रविश्यावस्थितः । प्रवेशस्य श्रुत्यन्तरप्रसि-
द्ध्यर्थो हिशब्दः । तथा पूर्वो जातो हिरण्यगर्भस्वरूपत्वेनायमेव प्रथममुत्पन्नः । हिश-
ब्देन “हिरण्यगर्भः समवर्तत” इति मन्त्रप्रसिद्धिः सूच्यते। स उ स एव परमेश्वरो गर्भे
अन्तःब्रह्माण्डरूपस्य गर्भस्य मध्ये वर्तते । स एव विजायमानो देवातिर्यगादिरूपेणे-
दानीं जायते । इतः परमपि जनिष्यमाणः स एव । स च प्रत्यङ्, अन्नमयादिको-
शेभ्य आन्तरः । मुखा देहेन्द्रियाध्यक्षत्वेन मुख्यः । विश्वतः सर्वतो मुखानि रूपाद्यु-
पलब्धिद्वाराणि चक्षुरादीनि यस्यासौ विश्वतोमुखः । तादृशोऽयं जगदधिष्ठानत्वेन
तिष्ठति । स च ब्रह्माण्डरूपं देहं धृत्वा सर्वप्राणिदेहस्वरूपत्वात्तदीयैः सर्वैश्चक्षुरा-
दिभिर्युक्त इति विश्वतश्चक्षुरित्यादिपदैरभिधीयते । तत्तल्लोकनिवासिनां प्राणिनां चक्षूंषि
तत्र तत्र स्थितान्येवैतदीयानि भवन्ति । अतोऽस्य सर्वत्र चक्षुष्मत्त्वम् । एवं विश्वतो-
मुखत्वादिकमपि द्रष्टव्यम् स च परमेश्वरो बाहुभ्यां संनमति बाहुसदृशाभ्यां
धर्माधर्माभ्यां निमित्तकारणाभ्यां सर्वं जगद्वशी करोति । तथा पतत्रैः पतनशीलैः
पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः संनमति सर्वं जगदुत्पादयति । एवमयं देवो द्यावापृथिव्या-
दिकं कृत्स्नं जगदुत्पाद्यैनेक एवावतिष्ठते ।
उक्तार्थे श्रद्धातिशयमुत्पादयितुं मन्त्रद्वयेन गन्धर्ववृत्तान्तं दर्शयति—
वेन॒स्तत्पश्य॒न्विश्वा॒ भुव॑नानि वि॒द्वान्यत्र॒ विश्वं॒ भव॒त्येक॑नीळम् ।
यस्मि॑न्नि॒दꣳ सं च॒ वि चैक॒ꣳ स ओतः॒ प्रोत॑श्च वि॒भुः प्र॒जासु॑ ॥
प्र तद्वो॑चे अ॒मृतं॒ नु वि॒द्वान्ग॑न्ध॒र्वो नाम॒ निहि॑तं॒ गुहा॑सु ।
त्रीणि॑ प॒दा निहि॑ता॒ गुहा॑सु॒ यस्तद्वेद॑ सवि॒तुः पि॒ता संत्, इति ।
वेनो नाम गन्धर्वः सर्वप्राणिनां गुहासु बुद्धिषु निहितममृतं विनाशरहितं तद्वस्तु
स्वानुभवेन विद्वान्प्रवोचे नु शिष्येभ्यः प्रोवाच खलु । कीदृशो वेनः । यत्र यस्मि-
न्परमात्मवस्तुनि विश्वं सर्वं जगदेकनीडं भवत्येकत्वेन विश्वमवस्थितं सत्तादात्म्यं
प्राप्नोति तद्वस्तु गुरुशास्त्रप्रसादेन पश्यन्साक्षात्कुर्वन्विश्वा भुवनानि सर्वाणि लोका-
न्विद्वाँञ्जानन्वर्तते । आत्मसाक्षात्कारे हि सर्वं जगत्तदात्मकमित्यवगतिर्भवति ।
किंच तेन दृष्टे यस्मिन्वस्तुनि परमात्मनीदं जगत्सं च वि च समुत्पद्यते विलीनं च
१ झ ॰त्मा प्रकृ॰ । २ ख. ग. च, 'द्या आ' । ३ ख. ग. ॰द्याश्च वि॰। च. 'द्याश्च
दि॰ । ४ ख. ग 'दिशः सं । ५ ख. ॰हत्वात्सर्वप्र णिनां । ६ ग. ॰त्र चाक्षुष्यत्व॰ । ७ ग.
॰ष्टव्यमु॰ । ८ ग. 'नीडम् । ९ झ. चेत्येकꣳ । १० ग. विभुः । ११ ख. च. ॰नीळं भ॰ ।
१२ ख. ॰द्वान्विजान॰ । १३ ग. ॰गदेकात्म॰ । १४ च. झ. वेनेन । १५ झ. वि चेति सं॰।

पि स्वयमु । १ च. झ. यस्तं वि । ३ ख झ. ०त्स पितुः । ४ ग.
विवृत्य । ५ ग. स. ततः सर्वं । ६ झ. ०च्छन्तीत्य । ७ ग. तस्य । ८ ग. ०मभवच्छे । ९ ग.
विवृत्य । १० । ग. ०ह्मविद्ब्रह्म० ।

Wait, does the user want the header and footnotes too?
"Transcribe the given image into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Include all Vedic svara accents if present, mantras, vidhi, arthavada, Sayanacharya bhashya, and commentary. Prefix each line with line marker like , ."
Yes, prefix each line with , , etc.
Should the header be included? Yes, usually as a header or line. Let's make sure everything visible is transcribed.
Wait, let's treat the main body as lines to , and then footnotes as -, or header as ?
Usually, it's safest to include header as:
[प्रपा० १० अनु० १] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६९७
as line 1, or start from "भवति।..."?
Notice: "Prefix each

६९८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १० अनु०१]
प्र॒जाप॑तिः प्रथ॒मजा ऋ॒तस्या॒ऽऽत्मना॒ऽऽत्मान॑म॒भिसंब॑भूव, इति ।
ऋतस्य सत्यस्य ब्रह्मणः प्रथमजाः प्रथमकार्यभूतः प्रजापतिर्हिरण्यगर्भो लोका-
न्भूरादीन्भूतानि देवमनुष्यादिप्राणिदेहान्प्रदिश आग्नेय्याद्या दिशश्च प्राच्याद्याः
परीत्य सर्वतो व्याप्य सृष्टिकाले सृष्ट्वा पुनरपि परीत्य स्थितिकाले रक्षित्वाऽऽत्मना
स्वस्वरूपेण तद्विषयकसत्त्वज्ञानेनेत्यर्थः । आत्मानं सत्यज्ञानादिलक्षणमभिसंबभूव सर्वतः
सम्यक्प्राप्तवान् ।
तदेवं ब्रह्मविद्या प्रतिपादिता । अथ तत्प्राप्तिसाधनभूताः सोपाधिकब्रह्मध्यानजप-
स्नानादिकर्माङ्गभूता मन्त्राः कर्मकाण्डे पूर्वमनुक्ता अस्मिन्खिलकाण्डेऽभिधीयन्ते । तत्रै-
केन मन्त्रेण ब्रह्मप्राप्त्यर्थमन्तर्यामिणं प्रार्थयते—
• सद॑स॒स्पति॒मद्भु॑तं प्रि॒यमिन्द्र॑स्य॒ काम्य॑म् ।
सनिं॑ मे॒धाम॑यासिषम्, इति ।
सीदत्यस्मिन्नव्याकृते कारणे सर्वं जगदिति सदः । तस्य पतिं पालकमन्तर्यामिण-
मयासिषमहं प्राप्तवानस्मि । शत्रिं प्राप्तवानित्यनया विवक्षया भूतार्थनिर्देशः । कीदृशं
सदसस्पतिम् । अद्भुतमाश्चर्यरूपम् । मनसाऽप्यचिन्त्यरचनारूपस्य जगतोऽनायासेन
निर्मातृत्वमद्भुतत्वम् । इन्द्रस्य देवराजस्यापि प्रियम् । सोऽप्यन्तर्यामिणं कदा प्राप्स्या-
मीत्येवमाशास्ते । अत एव सर्वैरन्यैः काम्यमपेक्षणीयम् । सनिं कर्मफलस्य दातारम्।
मेधां श्रुताधीतग्रन्थधारणशक्तिं प्रयच्छन्तमिति शेषः ।
अथ वह्न्युपाधिकं परमेश्वरं प्रतिष्ठाप्राप्तिं प्रार्थयते—
उद्दी॑प्यस्व जातवेदोऽप॒घ्नन्निऋ॑तिं मम॑ ।
प॒शूꣳश्च॒ मह्य॒माव॑ह॒ जीव॑नं च॒ दिशो॑ दिश, इति ।
जाते प्राणिशरीरे जाठराग्निरूपेण विद्यतेऽवतिष्ठत इति जातवेदाः । अथवा
जातानुत्पन्नान्यजमानास्तत्तत्फलदानाय वेत्ति स्वचित्ते निश्चिनोतीति जातवेदाः ।
हे जातवेदो मदनुग्रहार्थमुत्कर्षेण दीप्यस्व । किं कुर्वन् । ममानिष्टकारिणीं निर्ऋतिं
पापदेवतामपघ्नन्विनाशयन् । तां विनाशय ततो [ मह्यं ] मदर्थं पशून् गवादिजीवनं
दीर्घायुष्यं चकाराभ्यामन्यदपि सर्वं भोग्यजातमावह संपादय । ततः सुखनिवासार्थं
दिशः प्राच्याद्या निवासयोग्यानि तत्तद्दिग्गतस्थानानि दिश देहि ।
संपादितानां गवाश्वादीनामविनाशं प्रार्थयते----
मा नो॑ हिꣳसीज्जातवेदो॒ गामश्वं॒ पुरु॑षं॒ जग॑त् ।
१ ख. ॰य्याद्याः प्रा° । २ ख. ॰तार्थेऽयं नि° । ३ ग. घ. ङ. ॰दिगन्तस्था°

[प्रपा०१०।अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६९९
अ॒बि॑भ्रदग॒ आग॑हि॒ श्रिया॒ मा॒ परि॑पातय, इति ।
हे जातवेदस्त्वत्प्रसादान्मदीयं गवादिकं निर्ऋतिर्मा हिंसीन्मा विनाशयतु । जग-
च्छब्देन गवाद्यतिरिक्तं गृहक्षेत्रादिकं विवक्षितम् । हेऽग्ने त्वमबिभ्रद्धारयन्नस्म-
दपराधं मनस्यधारयित्वाऽऽगहि अस्मदनुग्रहार्थमागच्छ । ततो मां श्रिया धनधा-
न्यादिसंपदा परिपातय सर्वतः प्रापय ।
इत ऊर्ध्वं तेषु तेषु देशेषु श्रुतिपाठा अत्यन्तविलक्षणाः । तत्र विज्ञानात्मप्रभृतिभिः
पूर्वैर्निबन्धकारैर्द्रविडपाठस्याऽऽदृतत्वाद्द्वयमपि तमेवाऽऽदृत्य व्याख्यास्यामः ।
*तत्र षड्भिर्गायत्रीभिरात्मप्राप्तिद्वारभूता देवताविशेषाः प्रार्थ्यन्ते । तत्राऽऽदौ विश्व-
रूपधरं रुद्रं प्रार्थयते--
पुरु॑षस्य विद्म स॒हस्रा॒क्षस्य॑ महादे॒वस्य॑
धीमहि । तन्नो॑ रु॒द्रः प्र॒चोदया॑त्, इति ।
“विश्वतश्चक्षुः” इत्यादिमन्त्रोक्तो विराट्पुरुषः सहस्राक्षः, तस्य पुरुषस्य स्वरूपं विद्म
जानीमहि लभेमहि वा । तदर्थं तस्य विराड्रूपस्य महादेवस्य स्वरूपं धीमहि ध्यायेम ।
तत्तत्र ध्याने नोऽस्मान्रुद्रो विराड्रूपो महादेवः प्रचोदयात्प्रचोदयतु प्रेरयतु ।
अथ “बिभ्रद्दोर्भिः कुठारं मृगमभयवरौ सुप्रसन्नो महेशः” इत्याद्यागमप्रसिद्धमूर्तिधरं
रुद्रं प्रार्थयते—
तत्पुरु॑षाय वि॒द्महै॑ महादे॒वाय॑ धीमहि ।
तन्नो॑ रु॒द्रः प्र॒चोदया॑त्, इति ।
तमागमप्रसिद्धं पुरुषाकारं महादेवं जानीमो ३ध्यायाम च । तत्तस्मिन्ध्यानेऽस्मान्रुद्रः
प्रेरयतु ।
“बीजापूरगदेक्षुकार्मुक” इत्याद्यागमप्रसिद्धमूर्तिधरं विनायकं प्रार्थयते—
तत्पुरु॑षाय वि॒द्महै॑ वक्रतु॒ण्डाय॑ धीमहि ।
तन्नो॑ द॒न्तिः प्र॒चोदया॑त्, इति ।
गजसमानवक्त्रत्वेन दीर्घस्य तुण्डस्य रत्नकलशादिधारणार्थं वक्रत्वम् । दन्तिर्म-
हादन्तः ।

• तत्रशब्दानन्तरं–“ द्वादशगायत्रीणां मध्ये ” इत्यधिकं च. पुस्तके प्रक्षिप्तम् ।
  १ च. झ. अत । २ ख. ग. ‘न्वन्तका’ । ३ ग घ. ध्यायेम । ४ क. ॰यामः। त° ।
  ५ ख ॰त्याद्याग° । १५