तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

६९२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १० अनु० १]
चतुर्थीमृचमाह—
यतः॑ प्रसू॒ता जग॑तः प्रसूती॒ तोये॑न जी॒वान्व्यच॑सर्ज भू॒म्याम् ।
यद्योष॑धीभिः पुरु॑षान्प॒शूꣳश्च॑ वि॒वेश॑ भू॒तानि॑ चराच॒राणि॑, इति ।
पूर्वमन्त्रे जगत्कारणमव्याकृतोपहितं यच्चैतन्यमुक्तं तस्यात्र जगदुपादानत्वं प्रपञ्च्यते ।
“आत्मन आकाशः संभूतः” इत्यारभ्य “अन्नात्पुरुषः” इत्यन्तेन ग्रन्थेन पूर्वमभिहिता
जगतः प्रसूती प्रसूतिः सृष्टिरुत्पत्तिर्यस्मादव्याकृतोपहिताच्चैतन्यात्प्रसूता प्रवृत्ता,
तच्चैतन्यं कारणभूतं तोयेन जलोपलक्षितेन भूतपञ्चकेन जीवान्मनुष्यावादीञ्जीवदेहा-
न्व्य॑चसर्ज भूम्यां जग॑त्यां विशेषेणोत्स(ष्टा)सृजत् । व्य॑ससर्जेति पाठेऽपि तथैव
व्याख्येयम् । तथा यच्चैतन्यरूपं मायाविशिष्टं कारणमोषधीभिर्व्रीहियवादिभिरुपल-
क्षितमन्नं भूत्वा मनुष्यान्पशूंश्च तदुपलक्षितस्थावरजङ्गमशरीराणि सर्वाण्यपि प्रविवेश
वृक्षादिषु स्थावरेषु वृष्टिजलरूपेण प्रवेशः । तेन चैतन्येन सर्वं जगत्कवलितमिति शेषः ।
पञ्चमीमृचमाह--
अतः॑ प॒रं नान्यदणी॑यसꣳ हि परा॑त्परं॒ यन्मह॑तो म॒हान्त॑म् ।
यदेंकमव्य॒क्तमन॑न्तरूपं वि॒श्वं पुरा॒णं तम॑सः प॒रस्ता॑त्, इति ।
पूर्ववाक्योक्तेन जगत्कारणत्वाकारेणोपलक्षितं शुद्धं वस्त्वत्र निरूप्यते । यद्वस्तु
परादुत्कृष्टाद्धिरण्यगर्भादेरपि परमत्यन्तमुत्कृष्टम् । यच्च महत आकाशादेर्महान्तं
महत् । यदप्येकं सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितम् । अव्यक्तमिन्द्रियागम्यम् ।
अनन्तरूपं देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यम् । विश्वं जगदात्मकम् । पुराणमनादिसि-
द्धम् । तमसः परस्तादज्ञानात्पृथग्वर्तते । अतो वस्तुनोऽन्यद्वस्त्वणीयसमत्यन्तदु-
र्लक्ष्यं परमुत्कृष्टं नास्ति ।
विश्वविशेषणेन यत्सर्वजगदात्मकत्वमुक्तं तदेतत्षष्ठीसप्तमीभ्यामृग्भ्यां प्रपञ्चयति-
तदे॒वर्तं तदु॑ स॒त्यमा॑हुस्तदे॒व ब्रह्म॑ पर॒मं क॑वी॒नाम् । इ॒ष्टापू॒र्तं
ब॑हु॒धा जा॒तं जाय॑मानं वि॒श्वं बि॑भर्ति॒ भुव॑नस्य नाभि॑ः ॥
तदे॒वाग्निस्तद्वा॒युस्तत्सूर्यस्तदु॑ च॒न्द्रमा॑ः ।
तदे॒व शु॒क्रम॒मृतं तद्ब्रह्म॒ तदा॑पः स प्र॒जाप॑तिः, इति ।
१ ख. ॰दुत्पादनत्वं च प्र॰ । ग. च. ॰दुत्पादनं च प्र॰ । — ग. ॰सूति । प्रसूतिः सूतिरु॑ ।
३ ख. ग. च. ॰न्यससर्ज । ४ च. झ. ॰गत्याम् । व्य॰ । ५ ख. ग. व्यवस॰ । ६ ख. ॰गत्यादि।
ग. ॰गत्यादिभि॑ि । ७ ख. ॰त्वात्कारणो॰ । ८ ग. च. झ. ॰यर॑ । ९ ग. ॰दरूपम् । १० ख. ॰मं
सर्वं ज॰ । ११ ख. यस्य सर्व॰ । १२ ग. च. ॰त्सर्वं ज॰ । १३ ख देव षष्ठी॑ । १४ ख. ॰भीभ्यां
प्र॰ । १५ ख. ॰द्वा॑स्त॰ ॰जा॰ ।