तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

६८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०९अनु०१०]
प्रजातिरमृतमानन्द इत्युप॒स्थे । सर्व॒मित्या॒काशे॑ ।
उपासनान्तराणि विधत्ते—अथ दैवीरित्यादिना । अथ मनुष्यावयवगतपञ्चोपा-
स्तिकथनानन्तरं दैवीर्देवशरीरगता उपासनाः कथ्यन्ते । वृष्ट्यभिमानिदेवतायां तृप्ति-
रूपेणावस्थितं ब्रह्म । विद्युदभिमानिदेवतायां बलरूपेणावस्थितम् । पशुदेवतासु यशो-
रूपेणावस्थितम् । नक्षत्रदेवतासु ज्योतींरूपेणावस्थितम् । प्रजातिः पुत्रोत्पादनम् ।
अमृतं योषिता सह क्रीडा । आनन्दो गुह्येन्द्रियजन्यः परकीयावयवसंयोगरूपो
व्यापारः । अनेन रूपत्रयेणोपस्थाभिमानिदेवतायामवस्थितम् । त्रयस्य गुह्येन्द्रिय-
विषयत्वं कौषीतकिन आमनन्ति—"प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनाऽऽनन्दं रतिं प्रजातिं
चाऽऽप्नोति” इति । भूतमौतिकरूपं यज्जगदस्ति तेन सर्वेण रूपेणाऽऽकाशाभिमा-
निदेवतायां ब्रह्मावस्थितम् । एतेषु क्षेम इति वाचीत्यादिषूपासनेषु यथोपासनं फलं द्रष्ट-
व्यम् “ तं यथा यथोपासते तदेव भवति ” इति श्रुतेः ।
तत्प्रति॒ष्ठेत्यु॑पासीत । प्रतिष्ठा॑वान्भवति । तन्मह॑
इत्यु॑पासीत । म॑हान्भवति । तन्मन॒ इत्यु॑पासीत ।
मान॑वान्भवति ( ३) । तन्नम॒ इत्यु॑पासीत । नम्य-
न्ते॑ऽस्मै॒ कामा॑: । तद्ब्रह्मेत्यु॑पासीत । ब्रह्म॑वान्भवति।
तद्ब्रह्मणः परिमर॒ इत्यु॑पासीत । पर्य॑णं म्रियन्ते
द्विषन्त॑: सपत्ना॑:। परि॒ येऽप्रि॑या भ्रातृ॑व्याः, इति ।
एतच्छ्रुत्यर्थमेवाभिप्रेत्य कानिचित्फलसहितान्युपासनान्युदाहरति—तत्प्रतिष्ठेती-
त्यादिना । तद्ब्रह्म प्रतिष्ठा स्थितिरित्युपासीनेऽशनाच्छादनादिजीवनस्थितिहेतुमा-
न्भवति । महो महत्त्वगुणोपेतम् । महान्धनादिभिः समृद्धः । मनो मननशक्त्युपे-
तम् । मानवान्मननशक्तिमान् । नमो नमनं नमनेन वशीकरणेनोपेतम् । अस्मा
उपासकाय कामा नम्यन्ते स्वाधीना भवन्ति । ब्रह्म वेदः । ब्रह्मवान्स्वाधीनवेदः ।
ब्रह्मणो ब्राह्मणस्य परिमरः परितो वर्तमानस्य द्वेष्यस्य मृत्युरूपः । एनं पर्यैतस्यो-
पासकस्य परितो वर्तमाना द्वेषं कुर्वन्तः शत्रवो म्रियन्ते । एते द्वेषमकुर्वन्तोऽप्यप्रिया
भ्रातृव्यास्तथाविधा अपि शत्रवः परितो म्रियन्ते ।
स यश्चायं पु॒रुषे । यश्चासा॑वादित्ये । स एक॑:
( ४) । स य॑ एवंवित् । अस्माल्लोका॑त्प्रेत्य । एत-
१ क. ख. ग. ङ. ॰वेणाऽऽका॰ । २ क. ख. ह. ॰सीताश॰ ।