तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

६९८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १० अनु०१]
प्र॒जाप॑तिः प्रथ॒मजा ऋ॒तस्या॒ऽऽत्मना॒ऽऽत्मान॑म॒भिसंब॑भूव, इति ।
ऋतस्य सत्यस्य ब्रह्मणः प्रथमजाः प्रथमकार्यभूतः प्रजापतिर्हिरण्यगर्भो लोका-
न्भूरादीन्भूतानि देवमनुष्यादिप्राणिदेहान्प्रदिश आग्नेय्याद्या दिशश्च प्राच्याद्याः
परीत्य सर्वतो व्याप्य सृष्टिकाले सृष्ट्वा पुनरपि परीत्य स्थितिकाले रक्षित्वाऽऽत्मना
स्वस्वरूपेण तद्विषयकसत्त्वज्ञानेनेत्यर्थः । आत्मानं सत्यज्ञानादिलक्षणमभिसंबभूव सर्वतः
सम्यक्प्राप्तवान् ।
तदेवं ब्रह्मविद्या प्रतिपादिता । अथ तत्प्राप्तिसाधनभूताः सोपाधिकब्रह्मध्यानजप-
स्नानादिकर्माङ्गभूता मन्त्राः कर्मकाण्डे पूर्वमनुक्ता अस्मिन्खिलकाण्डेऽभिधीयन्ते । तत्रै-
केन मन्त्रेण ब्रह्मप्राप्त्यर्थमन्तर्यामिणं प्रार्थयते—
• सद॑स॒स्पति॒मद्भु॑तं प्रि॒यमिन्द्र॑स्य॒ काम्य॑म् ।
सनिं॑ मे॒धाम॑यासिषम्, इति ।
सीदत्यस्मिन्नव्याकृते कारणे सर्वं जगदिति सदः । तस्य पतिं पालकमन्तर्यामिण-
मयासिषमहं प्राप्तवानस्मि । शत्रिं प्राप्तवानित्यनया विवक्षया भूतार्थनिर्देशः । कीदृशं
सदसस्पतिम् । अद्भुतमाश्चर्यरूपम् । मनसाऽप्यचिन्त्यरचनारूपस्य जगतोऽनायासेन
निर्मातृत्वमद्भुतत्वम् । इन्द्रस्य देवराजस्यापि प्रियम् । सोऽप्यन्तर्यामिणं कदा प्राप्स्या-
मीत्येवमाशास्ते । अत एव सर्वैरन्यैः काम्यमपेक्षणीयम् । सनिं कर्मफलस्य दातारम्।
मेधां श्रुताधीतग्रन्थधारणशक्तिं प्रयच्छन्तमिति शेषः ।
अथ वह्न्युपाधिकं परमेश्वरं प्रतिष्ठाप्राप्तिं प्रार्थयते—
उद्दी॑प्यस्व जातवेदोऽप॒घ्नन्निऋ॑तिं मम॑ ।
प॒शूꣳश्च॒ मह्य॒माव॑ह॒ जीव॑नं च॒ दिशो॑ दिश, इति ।
जाते प्राणिशरीरे जाठराग्निरूपेण विद्यतेऽवतिष्ठत इति जातवेदाः । अथवा
जातानुत्पन्नान्यजमानास्तत्तत्फलदानाय वेत्ति स्वचित्ते निश्चिनोतीति जातवेदाः ।
हे जातवेदो मदनुग्रहार्थमुत्कर्षेण दीप्यस्व । किं कुर्वन् । ममानिष्टकारिणीं निर्ऋतिं
पापदेवतामपघ्नन्विनाशयन् । तां विनाशय ततो [ मह्यं ] मदर्थं पशून् गवादिजीवनं
दीर्घायुष्यं चकाराभ्यामन्यदपि सर्वं भोग्यजातमावह संपादय । ततः सुखनिवासार्थं
दिशः प्राच्याद्या निवासयोग्यानि तत्तद्दिग्गतस्थानानि दिश देहि ।
संपादितानां गवाश्वादीनामविनाशं प्रार्थयते----
मा नो॑ हिꣳसीज्जातवेदो॒ गामश्वं॒ पुरु॑षं॒ जग॑त् ।
१ ख. ॰य्याद्याः प्रा° । २ ख. ॰तार्थेऽयं नि° । ३ ग. घ. ङ. ॰दिगन्तस्था°