तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०९अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६८५
मन्नमयमा॒त्मा॑न॒मुप॑संक्रम्य । एतं प्रा॒णमयमा॒त्मा-
न॒मुप॑संक्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुप॑संक्रम्य ।
एतं वि॒ज्ञानमयमात्मानमुप॑संक्रम्य । एतमान-
न्दमयमात्मानमुप॑संक्रम्य । इमाँल्लो॒कान्कामान्नी
कामरूप्यनु॒संच॑रन् । एतत्साम गा॑य॒न्नास्ते॑ ।
यथोक्तोपासनैरस्मिञ्जन्मनि जन्मान्तरे वा चित्तैकाग्र्यं प्राप्तस्य यद्वेदनीयं यच्च वेद-
नफलं तदुभयं दर्शयति—स यश्चेत्यादिना । स यश्चायं पुरुष इत्यारभ्यैतमानन्दम-
यमात्मानमुपसंक्राम्येत्यन्तस्यार्थः पूर्वानुवाकेऽभिहितोऽप्यत्र नानाविधोपासनसाध्यस्य
चित्तैकाग्र्यरूपस्य तपसः परमपुरुषार्थपर्यवसायित्वं दर्शयितुं पुनरप्यभिहितः । आनन्दम-
यकोशे ब्रह्म पुच्छमित्यभिहितस्याखण्डैकरसस्याऽऽनन्दस्याऽऽत्मत्वेन साक्षात्कृतत्वात्प्रि-
यमोदादिचतुर्षु कोशावयवेषु ततः पूर्वेषु च कोशेषु बन्धहेतुषु सर्वेषु स्वात्मत्वभ्रमस्य
निःशेषेण परित्यक्तत्वादयं मुक्त एव । तथाऽपि जीवत्ययमिति लोकैर्व्यपदिश्यते । देहे-
न्द्रियादीनां लोकैर्दृश्यमानत्वात् । अतो लोकदृष्ट्या जीवन्नात्मदृष्ट्या मुक्तत्वाच्चासौ
जीवन्मुक्तः । स च यथोक्तप्रकारेणाऽऽत्मानमुपसंक्रम्य यावद्देहपातमितरपुरुषवदास्ते ।
किं कुर्वन् । कामान्नी कामरूपी भूत्वा लोकानिमाननुक्रमेण संचरन्कामत इच्छा-
तोऽन्नमत्तीति । भोज्याभोज्यविभागप्रतिपादकविधिनिषेधशास्त्रातिवर्तित्वादस्य कस्यापि
गृहे भुङ्क्ते । तथा च श्रूयते—‘‘सार्ववर्णिकं भैक्षमाचरन्नुदरपात्रेण’’ इति । ‘‘निस्त्रैगुण्ये
पथि विचरतां को विधिः को निषेधः’’ इत्युक्तत्वाच्च । कामत इच्छातो रूपं वेष-
धारणमस्यास्तीति कामरूपी ‘‘ अव्यक्तलिङ्गो ऽव्यक्तचारः’’ इति श्रुतेः । इमे
लोकाः काशीद्वारवत्यादिभूप्रदेशविशेषास्तेषु क्रमेण संचरति । न तु कचिद्गृहं कृत्वा
निवसति ‘‘ अनिकेतवास्यप्रयत्नः ’’ इति श्रुतेः । यद्वा — ‘‘ ब्रह्मादिस्थावरान्ता ये
प्राणिनो मम पूः स्मृताः ’’ इत्येवमुपदेशसाहस्र्यामभिहितेन प्रकारेण सर्वात्मत्वनिश्चये
न पुरुषा येषु येषु लोकेष्वनुसंचरन्ति तत्सर्वं स्वकीयमित्येव परितुष्यन्नवतिष्ठत इत्यर्थः ।
पुनरपि किं कुर्वन्—एतत्साम गायन्नेतदनन्तरमेव वक्ष्यमाणं साम गीत्यात्मकं
मन्त्रम् । यद्वा समत्वप्रतिपादकं मन्त्रम् ‘‘ सर्वेण समस्तेन साम ’’ इति श्रुतेः । सर्वदा
समस्तेन सामेत्यपि श्रुतं गायन्सामवेदोक्तक्रमेण गीतं कुर्वन्शिष्यान्प्रति स्वकीयसर्वात्म-
भावप्रकटनं गानस्य फलम् ।
हा३वु॒ हा३वु॒ हा३वु॑ ( ५ ) । अ॒हमन्न॑म॒हमन्न॑म॒हमन्न॑म् ।
१ ग. घ. गीतिं । २ घ. ॰कार्यं सर्वात्मभाव॰ ।