तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

प्रपा० ७ अनु० १२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५४१
। नो म॒ह इत्या॑दि॒त्यो नो॒ ईतरा॑णि त्रयो॑विꣳश॒तिः ॥ २३ ॥
+शं नो॑ मि॒त्रः शं वरु॑णः । शं नो॑ भवत्व-
र्य॒मा । शं न॒ इन्द्रो॒ बृह॒स्पति॑ः । शं नो॒ विष्णू॑-
रुक्र॒मः । नमो॒ ब्रह्म॑णे । नम॑स्ते वायो ।
त्वमे॒व प्र॒त्यक्षं॒ ब्रह्मा॑सि । त्वमे॒व प्र॒त्यक्षं॒ ब्रह्म॑
वदिष्यामि । ऋ॒तं व॑दिष्यामि । स॒त्यं व॑दि-
ष्यामि । तन्माम॑वतु । तद्व॒क्तार॑मवतु ।
अव॑तु॒ माम् । अव॑तु॒ व॒क्तार॑म् ।
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्ति॑ः ॥
हरिः ॐ ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके सप्तमः प्रपाठकः
[

उपासनै-
रन्तर्मुख!
Look at the second letter: त?
Wait, look at the first two letters of L15:
र् is on top of... wait!
Is it र् on top of something?
Let's look at L15:
[glyph]न्तर्मुख एकाग्रचित्तः काम्यकर्मादिभिः संपादितानां लोकानामसारत्वं परीक्ष्य ततो
Wait, what is that glyph?
It looks like न्ता? No, न् followed by त with र्?
Wait, could it be शान्तर्मुख? No.
Could it be तान्तर्मुख? (नितान्तर्मुख)?
Look at L14 end: प्रोक्तैरुपासनै-
L15 start: र्नितान्तर्मुख? No, there is no नि.
Wait, look at L15 start:
It's न्तर्मुख with a letter before it?
Wait, look at र् over the letter:
Could it be र्निरन्तर्मुख?
Wait, let's look at the character:
It has a loop on the left, like न, a vertical line, and an anusvara/repha:
Wait, र्ना? र्नान्तर्मुख?
Wait, could it be `उपा

[प्रपा० ८।अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५४३
एककालीनत्वमुभयोरपि रक्षणे सहभावः । उपदिष्टार्थग्रहणेन ममाविद्या यथा निवर्त्तते
तन्निवृत्तिं पश्यन्नाचार्यो यथा परितुष्यति तथा पालनमुत्तरकालीनं प्रथमं प्रार्थ्यते ।
उक्तप्रयोजनसिद्धयर्थमावामुभौ परस्परं सह विद्यायां वीर्यं स्वप्रयोजनसामर्थ्यं करवा-
वहै तस्मिंश्च सामर्थ्यकरणे य एष उपायः स प्रार्थ्यते । नौ गुरुशिष्ययोरावयोः संब-
न्धि यदधीतं ग्रन्थजातं तत्तेजस्वि स्वार्थप्रकाशकमस्तु । आवां च परस्परं द्वेषं मा
करवावहै । गुरुणा न सम्यग्व्याख्यातमिति शिष्यस्यापारितोषो द्वेषस्तथा शुश्रूषा न
समीचीनेति गुरोरपारितोषस्तदुभयं मा भूदित्यर्थः . प्रणवशन्तिशब्दाः पूर्ववद्व्याख्येयाः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते श्रीबुक्कणसाम्राज्यधुरंधरमाधवविद्यारण्यपरमे-
श्वरसंबन्धि वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकभाष्येऽष्टम-
प्रपाठके वारुण्यामुपनिषदि प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
अथाऽग्रे द्वितीयोऽनुवाकः ।
प्रथमे द्वेषादिरूपसंभावितविघ्नपरिहाराय जप्यमन्त्र¹माम्नाय द्वितीयस्यानुवाकस्याऽऽदौ
²कृत्स्नोपनिषत्सारं संग्रहेण सूत्रयति—
ॐ ब्र॒ह्म॒विदा॑प्नोति॒ पर॑म्, इति ।
ब्रह्मवेदनेन मुक्तिः कृत्स्नोपनिषत्तात्पर्यार्थः । “ बृह बृहि वृद्धौ ” इत्यस्माद्धातो-
र्निष्पन्नो ब्रह्मशब्दो वृद्धं वस्त्वभिधत्ते । वृद्धिश्चात्र निरतिशया विवक्षिता । संकोच-
कयोः प्रकरणोपपदयोरभावात् । यदा त्वापेक्षिकवृद्धियुक्तं वस्तु प्रकृतं भवेत्, उपपदं
वा किंचिद्वाचकं प्रयुज्येत तदा संकोचो भवेत् । न त्वेतदुभयमप्यत्रास्ति । निरतिशय-
वृद्धिर्नाम नित्यशुद्धत्वादिरूपा । एतदेवाभिप्रेत्य श्रीमच्छारीरमीमांसाभाष्ये भगवत्पा-
दैरभिहितम्—“ अस्ति तावद्ब्रह्म नित्यशुद्ध³बुद्धमुक्तस्वभावं सर्वज्ञं सर्वशक्ति । ब्रह्म-
शब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्वादयोऽर्थाः प्रतीयन्ते । बृंहतेर्धातोरर्थानुगमा-
त्” इति । ईदृशार्थविवक्षा च सत्यं ज्ञानमित्यादिना लक्षणवाक्येन स्पष्टी करिष्यते ।
तथाविधं ब्रह्म वेत्ति मनसा साक्षात्करोतीति ब्रह्मवित् । “मनसैवानु द्रष्टव्यं नेह
नानाऽस्ति किंचन ” इति वाजसनेयिनः समामनन्ति । चक्षुरादीन्द्रिययुक्तेन तु मनसा
नामरूपादिविशिष्टमेव ब्रह्म गृह्यते । नतु शुद्धम् । अतो मनसैव केवलेन द्रष्टव्य-
मित्य॒च्यते । ननु चक्षुरादिनिरपेक्ष्येऽपि वेदवाक्यापेक्षा विद्यते ब्रह्मणः शास्त्रप्रमेय-
त्वात् । बाढम् । अत एवानु द्रष्टव्यमित्युच्यते । *ब्रह्मप्रतिपादकं शास्त्रमनु पश्चा-
* ब्रह्मप्रतिपादकशास्त्रश्रवणानन्तरं मनसैव द्रष्टव्यं ब्रह्मेत्यर्थः ।
१ ग. जप्यं म° । २ क. ख. ङ. °षत्तात्पर्यं सं° । ३ क. ख. घ. ङ. °द्धम् ।

द्द्रष्टव्यम् । अत्र मनसैवेत्येवकारेण चक्षुरादिबाह्येन्द्रियाणि व्यावृत्यानुशब्देन शा-
मङ्गी करोति । नच शास्त्रगम्यत्वे धर्माधर्मयोरिव परोक्षबोधः शङ्कनीयः । दृष्टा-
न्तस्य विषमत्वात् । अपरोक्षस्वभावं हि ब्रह्म, “ यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म ” इति श्रुतेः
धर्माधर्मौ परोक्षस्वभावाविति वैषम्यम् । स्वतोऽपरोक्षेऽपि ब्रह्मण्यस्ति परोक्षत्वभ्रम इ-
चेत्सत्यम् । अत एव श्रुतिर्जगत्कारणत्वेनोपलक्षितं ब्रह्म सत्यज्ञानाद्यवान्तरवाक्येन
बोधयित्वा पुनः परोक्षत्वभ्रमनिवृत्त्यर्थं तस्य ब्रह्मणो महावाक्येन प्रत्यगात्मना ता-
त्स्म्यं बोधयति । तथा च वाजसनेयिनः । पठन्ति-“य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स
सर्वं भवति” इति । अत्रापि प्रत्यगात्मतादात्म्यमेवाभिप्रेत्य यो वेद निहितं गुहा-
मिति वाक्येन च प्रत्यगात्मनि परोक्षत्वभ्रमः शङ्कितुमपि न शक्यः । आबाल-
पालं सर्वैरपि प्राणिभिः प्रत्यगात्मनोऽहमित्यनेन मानसप्रत्यक्षेण विस्पष्टं व्यवा-
माणत्वात् । यस्य *प्रत्यगात्मनः संबन्धिभिश्चक्षुरादीन्द्रियैर्गृह्यमाणा घटा-
+जडा अपि लिङ्गादिव्यवधानमन्तरेण प्रतीयमानत्वादपरोक्षा इत्युच्यन्ते, तस्य प्र-
त्यात्मनो व्यवधानशङ्कारहितस्य चिद्रूपस्य स्वप्रकाशस्य सर्वावभासकस्य
भ्रान्त्याऽपि कथं परोक्षत्वमाशङ्कयेत । स्वप्रकाशत्वं सर्वावभासकत्वं चाऽऽम्नायते
“ तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ” इति । एवं सति पर-
सर्वावभासकस्य चिद्रूपस्य व्यवहारदशायां चाहंप्रत्ययेन भासमानस्य प्रत्यगा-
वास्तवं भ्रान्तं वा परोक्षत्वं न शङ्कितुं शक्यते । देहादिभ्यः पञ्चभ्यः कोशे-
विविक्तः साक्षी परोक्ष इति चेन्न । तस्यात्यन्तापरोक्षत्वात् । यदा तिरोधायकत्व-
वनोपेतेर्गाडेर्देहादिभिः संयुक्तस्याप्यपरोक्षत्वमभ्युपगम्यते तदा तत्संयोगरहितोऽप-
इति किमु वक्तव्यम् । अतोऽपरोक्षप्रत्यगात्मतादात्म्याच्छास्त्रगम्यमपि ब्रह्मापरो-
,मनसाऽवगम्यते । ननु मनसाऽवगतस्य ब्रह्मत्वमेव नास्ति । तथा च तलवका-
आम्नन्ति--
“यन्मनसा न मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ” ॥ इति ।
अयमर्थः । यत्साक्षिचैतन्यं सर्वो जनो मनसा विषयीकृत्यावगन्तुं न शक्तो
येन तु साक्षिचैतन्येन तन्मनः प्रकाशितमि×त्यनेन च वेदरहस्याभिज्ञाः कथ-
.तदेव साक्षिचैतन्यं ब्रह्मेति हे शिष्य त्वं विजानीहि । उपासकास्तु स्वातिरिक्तं
घटादिविदमित्यनेन दृश्यत्वाकारेण भासमानं शास्त्रसिद्धं जगत्कारणं यद्ब्रह्मो-

• कैमुत्यन्यायेन परोक्षत्वाभावं साधयति । + व्यवधानशङ्कोपेता अपीति शेषः । x
  प्रकारेणेत्यर्थः ।
  १ ग. 'क्षभ्र' । २ ग. लिङ्ग्य° । ३ ग. 'ध. नाशं' ।

'?
Wait, Kenopanishad says "यन्मनसा न मनुते".
Let's look at the character:
"म नु त" - wait, there is an e-matra? Let's check: 'ते' has a matra.
Wait, let's look at 'य' of 'यन्मनसा':
Ah, it is a 'य'! The top horizontal bar connects to the right stem, and the left curve is open, exactly like a Devanagari 'य'! It's not '2', it's 'यन्मनसा'!
Yes: + एवं च यन्मनसा न मनुत इति श्रुतिविरोधस्तदवस्थ इति ।
Wait, look at "मनुत इति": is it "मनुते इति" or "मनुत इति"?
Wait, in sandhi "मनुते इति" -> "मनुत इति" (lopa of e before short i in Vedic/classical quotation sometimes, or typesetter missed matra, or "मनुते" with e-matra).
Looking at the image: above 'त' there is no clear matra, it looks like "मनुत इति". Wait, look very closely, there might be a faint trace, but let's see. Actually, in sandhi, "मनुते + इति" -> "मनुत इति" (आद्गुणः / एङः पदान्तादति / लोपः शाकल्यस्य -> मनुत इति).
Wait, look at line

५४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०८ अनु०२]

इत्थमन्योन्यतादात्म्यप्रतिपत्तिर्यदा भवेत् ।
अब्रह्मत्वं त्वमर्थस्य व्यावर्तेत तदैव हि १ ॥
तदर्थस्य च पारोक्ष्यं यद्येवं किं ततः शृणु ।

• पूर्णानन्दैकरूपेण प्रत्यग्बोधोऽवतिष्ठते ” ॥ इति ।
  ननु प्रत्यग्ब्रह्मणोरन्योन्यतादात्म्याङ्गीकारे सति नाखण्डैकरसत्वं सिध्यति । नील-
  मुत्पलमित्यत्र सत्यपि तादात्म्ये गुणद्रव्यभेदस्यापि सद्भावात् । एवमत्राप्यात्मत्वब्रह्मत्व-
  कृतो भेदोऽपि प्रसज्येतेति चेन्न । गुणद्रव्ययोः परस्परव्यभिचारेण वैषम्यात् । नैल्यगुणं
  मेघादावपि वर्तमान + उत्पलं व्यभिचरति । × उत्पलद्रव्यमपि शुक्लरक्तोत्पलयोर्वर्तमान-
  त्वान्नैल्यगुणं व्यभिचरति । अतस्तत्रार्थभेदान्नाखण्डार्थत्वम् । इह त्वात्मब्रह्मणोः परस्पर-
  व्यभिचाराभावादेकार्थत्वे सत्यखण्डत्वसिद्धिः । एतच्च विश्वरूपाचार्यैर्दर्शितम्—
  “ नाऽऽत्मता ब्रह्मणोऽन्यत्र ब्रह्मता नाऽऽत्मनोऽन्यतः ।
  तादात्म्यमनयोस्तस्मान्नीलोत्पलविलक्षणम् ” ॥ इति ।
  एवं तर्हि पर्यायत्वादात्मा ब्रह्मेतिपदद्वयवैयर्थ्यमिति चेन्न । प्रतिपाद्यभेदाभावेऽपि
  मोहकल्पितयोरब्रह्मत्वपारोक्ष्ययोर्व्यावर्त्ययोर्भिन्नत्वात् । तदप्याचार्यैर्दर्शितम्—
  “ आत्माऽपि सदिदं ब्रह्म मोहात्पारोक्ष्यदूषितम् ।
  ब्रह्मापि संस्तथैवाऽऽत्मा + सद्वितीयतयेक्ष्यते २ ” इति ॥
  एकमेव वस्तु शास्त्रगम्यत्वाकारेण ब्रह्मेत्युच्यते । मानसप्रत्यक्षत्वाकारेणाऽऽत्मेति
  तत्र शास्त्रगम्यानां ( णां ) जगत्कारणत्वसर्वज्ञत्वादीनां परोक्षत्वेन ब्रह्मणोऽपि परोक्षत्व-
  भ्रमः । अहंप्रत्ययरूपेण मानसप्रत्यक्षेण प्रतीयमानानां देहादीनामब्रह्मत्वात्साक्षिणो
  चिदात्मन्यप्यब्रह्मत्वभ्रमः । ❊ तयोर्ब्रह्मात्मनोर्भेदेन पदद्वयोपयोगात्प्रतिपाद्यस्याखण्डैकर-
  सत्वे सत्यपरोक्षप्रत्यगात्मरूपे ब्रह्मणि महावाक्येनापरोक्षज्ञानोदयात्तथाविधज्ञानेनोपेतो
  पुमानत्र ब्रह्मविच्छब्देन विवक्षितः । तादृशस्य परप्राप्तियोग्यत्वात्परमाप्नोतीति
  हि तत्प्राप्तिः श्रूयते । परशब्द ३ श्चान्यत्वं= तदत्र न संभवत्यद्वितीयत्वाद्वस्तुनः ४
  “ नेह नानाऽस्ति किंचन ” इति श्रुत्या निषिद्धत्वात् । उत्कृष्टार्थत्वे ५ तु ब्रह्म-
  परशब्देनाभिधातव्यमितरस्य सर्वस्य मायामयत्वेन निकृष्टत्वात् । तथा सति ब्रह्मा-
  त्पुमान्ब्रह्मैव प्राप्नोतीत्युक्तं भवति । आथर्वणिकास्तु विस्पष्टमिदमामनन्ति-

• प्रकृत्यादित्वात्तृतीया । + उत्पलत्वमित्यर्थः । × उत्पलजातिरित्यर्थः । + मोहादित्यने-
  न्वयेति । ❊ मोहकल्पितोपाधिविशिष्टयोरित्यर्थः । = ब्रूत इति शेषः ।

१ क. ख. ग. ङ. ᵒत्मब्र° । २ ग. ᵒपेक्ष्यते । ३ ख. ᵒब्दस्यान्य° । ४ क. ख. ग. ङ.
ᵒस्ततः । “ ने° । ५ ग. ᵒष्टार्थे तु ।

[प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५४७
“ स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति ” इति । ननु ग्रामं प्राप्नोतीत्यत्र
गतिपूर्वको ग्रामसंयोगः प्राप्तित्वेन प्रसिद्धः । अतो यथा सगुणब्रह्मोपासको मूर्धन्यना-
ड्योत्क्रम्यार्चिरादिमार्गेण गत्वा ब्रह्मलोकं प्राप्नोति, तथाऽत्रापि ब्रह्मप्राप्तिर्वक्तव्येति चेन्न ।
उत्क्रान्तिगत्योर्निषेधात् । “ न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ” इति श्रुत्योत्क्रान्तिर्निषि-
ध्यते । गतिनिषेधश्च स्मर्यते---
“ सर्वभूतात्मभूतस्य सम्यग्भूतानि पश्यतः ।
देवा ऽमार्गे विमुह्यन्ति ह्यपदस्य पदैषिणः ” ॥ इति ।
अयमर्थः । सर्वेषां प्राणिनामात्मभूतो यो ब्रह्मवित्सोऽयं सर्वान्प्राणिनः स्वात्मत्वेन
सम्यक्पश्यति तस्य मार्गे देवा अपि मुह्यन्ति । उत्तरदक्षिणाधोमार्गेष्वातिवाहिकत्वेना-
वस्थिता ये देवाः सन्ति ते सर्वेऽपि मार्गत्रयगन्तॄणामुपासकानामिष्टापूर्तानुष्ठायिनामिष्टा-
पूर्तानुष्ठायिनां पापिनां पदं गतिं यथा पश्यन्ति तथा ब्रह्मविदोऽपदस्य गतिरहितस्य
पदैषिणो गतिमन्विच्छन्तस्तामदृष्ट्वा भ्रान्ता भवन्तीति । तस्मादस्य ब्रह्म प्राप्ति(प्त)त्वेनो-
पचर्यत इति । तं च विलयं श्रुतिर्दर्शयति--“ न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समव-
लीयन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति ” इति । बोधात्पुराऽपि ब्रह्मैव सन्नज्ञानाज्जीवत्वभ्रमं प्राप्य
पुनर्बोधादूर्ध्वमनुभवेनापि ब्रह्म यथा भवति तथा स्वयमप्येति विलीयते स्वकीयो जीव-
त्वोपाधिर्विनश्यतीत्यर्थः । यथा स्वकण्ठेऽवस्थितमाभरणमज्ञात्वाऽन्यत्रान्विष्यन्केनचिद्बो-
धितो हस्तेन संस्पृश्येदानीमेतत्प्राप्तमित्युपचरति, तद्वदौपचारिक्री ब्रह्मप्राप्तिर्द्रष्टव्या । तदेवं
ब्रह्मस्वरूपविषया मीमांसोपरिष्टाद्भविष्यति । वेदनविषया परप्राप्तिविषया चोदाह्रियते ।
यद्यपि पूर्वत्र सर्वत्र तत्तदनुवाकस्यावसान एव तत्तद्विषया मीमांसोदाहृता, तथाऽप्यत्र
ब्रह्मविदित्यारभ्येत्युपनिषदित्यन्तस्यानुवाकस्यातिप्रौढतया तन्मध्ये मीमांसितव्यानाम-
र्थानां बहुत्वार्द्बुद्धिसौकर्याय तत्तद्वाक्यसमीप एव तत्तन्मीमांसोदाह्रियते । या तु देश-
विशेषे ब्रह्मविदित्यारभ्य नवानुवाका इति प्रसिद्धिः सा त्वध्यापकैः पाठसौकर्याय परि-
कल्पिता, न त्वर्थानुसारिणी । ते हि तदप्येष श्लोको भवतीत्यस्याः प्रतिज्ञायाः श्लोक-
पाठस्य च मध्ये तं तमनुवाकं समापयन्ति । न चैतद्युक्तम् । कस्याचिदप्यर्थस्य पर्यवसा-
नाभावात् । तस्मादितरदेशगताध्यापकप्रसिद्ध्या च कृत्स्नोऽप्ययमेक एवानुवाकः । एतदेवा-
भिप्रेत्य काण्डानुक्रमणिकाभाष्यकारो वारुण्या उपनिषदः “ सह नाववतु ” “ ब्रह्मविदा-
प्नोति ” “ भृगुर्वै वारुणिः ” इत्यनुवाकत्रयात्मकत्वं व्याजहार । भारद्वाजसूत्रे मुमूर्षोः
कर्णे जप्यत्वेनैवमुदाहृतम्-“ ब्रह्मविदाप्नोति परम्, भृगुर्वै वारुणिरित्येतावनुवाकौ ब्रह्म-
विदो दक्षिणे कर्णे जपति ” इति । ब्रह्मविदित्यारभ्य भृगुरित्यन्तः (तः) प्राक्तनो ग्रन्थ
१ ड. ‘मार्गेऽपि मु’ । २ ग. घ. ‘प्तिनां पा’ । ३ घ. ‘मेकः स ए’ । ४ ड. जपते’ ।

५४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०८अनु०२]
एक एवानुवाकः । येषां नवानुवाककल्पना तेषामप्येकवल्लीत्वप्रसिद्धिरस्ति । ब्रह्मव-
ल्लीत्येवं तैर्व्याहृतत्वात् । भगवद्भिर्भाष्यकारैरप्यानन्दवल्लीत्येवं व्याहृतम् । अतो
बहुस्कन्धयुक्तवल्लीवद्बहुविधावान्तरपाठभेदयुक्तोऽप्येक एवायमनुवाकः । तथा सति
बुद्धिविक्षेपानुत्पादनाय तत्तद्वाक्यसमीप एव मीमांसोदाहरणं युक्तम् । अत्र यद्वेदनं ब्रह्म-
विच्छब्देन व्यवहृतं तस्य स्वातन्त्र्येण पुरुषार्थहेतुत्वं तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे*
चिन्तितम्—
“ऋत्वङ्गात्मविज्ञानं स्वतन्त्रं वाऽऽत्मनो यतः ।
देहातिरेकमज्ञात्वा न कुर्यात्क्रतुगं ततः ॥
नाद्वैतधीः कर्महेतुर्हन्ति प्रत्युत कर्म सा ।
आचारो लोकसंग्राही स्वतन्त्रा ब्रह्मधीस्ततः ॥
आत्मनो देहातिरेकज्ञानमन्तरेण परलोकगामित्वानिश्चयाज्ज्योतिष्टोमादिप्रवृत्तिरेव
न स्यादिति क्रतुषु प्रवर्तकत्वेनोपनिषदमात्मज्ञानं कर्माङ्गमिति प्राप्ते ब्रूमः—देहव्यति-
रिक्तात्मज्ञानं द्विविधम् । परलोकगामिकर्त्रात्मविज्ञानमेकं द्वितीयं ब्रह्मात्मतत्त्वविज्ञानं
चेति । तत्र कर्त्रात्मज्ञानस्य प्रवर्तकत्वेऽपि नाद्वैतब्रह्मात्मतत्त्वज्ञानं प्रवर्तकम् । प्रत्युत
क्रियाकारकफलनिषेधेन निवर्तकमेव । ननु तत्त्वविदामपि जनकादीनां कर्मप्रवृत्ति-
लक्षण आचारो दृश्यते । बाढम् । लोकसंग्रहार्थोऽयमाचारः । यदि तत्त्वविदामपि
मुक्तये कर्माण्यनुष्ठेयानि स्युः कथं तर्हि प्रजादिवैयर्थ्यश्रुतिरुपपद्यते । “किं प्रजया
करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोकः” इति । आत्मतत्त्वरूपस्य लोकस्यापरोक्षे
सत्यानात्मलोकसाधनभूतायाः प्रजाया वैयर्थ्यं श्रूयते । एवं किमर्था वयमध्येष्या⁴महे
किमर्था वयं यक्ष्यामह इत्याद्यु²दाहरणीयम् । तस्मादात्मतत्त्वज्ञानं स्वतन्त्रपुरुषार्थसाधनं
न तु कर्माङ्गम्” ।
तस्य च ज्ञानस्योत्पत्तिकालस्तत्रैव + चिन्तितः—
“इहैव नियतं ज्ञानं पाक्षिकं वा नियम्यते ।
तथाऽभिसंधेर्यज्ञादिः क्षीणो विविदिषाजनौ³ ॥
असति प्रतिबन्धेऽत्र ज्ञानं जन्मान्तरेऽन्यथा ।
श्रवणायेत्यादिशास्त्राद्वामदेवोद्भवादपि” ॥ इति ।
श्रवणमनननिदिध्यासनेष्वनुष्ठीयमानेष्वस्मिन्नेव जन्मनि ज्ञानं जायत इति निय-

• पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति बादरायण । ब्र सू अ. ३ पा. ४ अ. १ सू. १ । + ऐहिक-
  मप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ब्र०सू० अ. ३ पा० ४ अ १६ सू० ५१ ।

१ घ. ॰हेतेर्बन्ध्या' । २ ग 'तद्यु' । ३ ग. ॰ज्ञानमिति । ४ ख. ॰षयेत । किं ।

प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५४९
भ्यते । न त्विहैव वा जन्मान्तरे वेति कालविकल्पः । कुतः । श्रवणादिषु प्रवर्त्तमा-
नस्य पुरुषस्येच्छाया ऐहिकज्ञानोत्पत्तिविषयत्वात् । इहैव मे विद्या जायतामित्यभि-
प्राय पुरुषः प्रवर्त्तते । न चादृष्टफलानां यज्ञादीनां * तत्साधनत्वेन स्वर्गवज्जन्मान्तरे
ानोत्पत्तिः शङ्कनीया । श्रवणादिप्रवृत्तेः प्रागेव विविदिषामुत्पाद्य यज्ञादीनां चरिता-
र्थत्वात् । तस्मादैहिकत्वेन ज्ञानोत्पत्तिर्नियम्यत इति प्राप्ते बूमः—असति प्रतिबन्धे
ानमिहैव संभवति । सति तु प्रतिबन्धेऽत्रानुष्ठितैः श्रवणादिभिर्जन्मान्तरे विज्ञानमुत्प-
द्यते । प्रतिबन्धश्च बहुविधः श्रूयते—
श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।
आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ इति ।
न च पूर्वजन्मानुष्ठितैः श्रवणादिभिर्जन्मान्तरे ज्ञानोत्पत्तिर्न दृष्टचरेति वाच्यम् ।
ामदेवस्य गर्भ एवावस्थितस्य ज्ञानोत्पत्तिश्रवणात् । “गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव
एवमुवाच” इति श्रुतेः । तस्मादिह वा जन्मान्तरे वा ज्ञानोत्पत्तिः ।
परमाप्नोतीत्यत्र परशब्दोऽन्यवस्तुवाची न भवति । ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य वस्तुनोऽ-
भावादिति यदुक्तं सोऽयमन्याभावस्तस्यैवाध्यायस्य द्वितीयपादे +चिन्तितः—
“अस्त्यन्यद्ब्रह्मणो नो वा विद्यते ब्रह्मणोऽधिकम् ।
सेतुत्वोन्मानवत्त्वाच्च संबन्धाद्भेदवत्त्वतः ॥
धारणात्सेतुतोन्मानमुपास्त्यै भेदसंगती ।
उपाध्युद्भवनाशाभ्यां नान्यदन्यनिषेधतः” ॥ इति ।
यदेतद्ब्रह्म नेति नेतीति दृश्यप्रतिषेधेन व्यवस्थापितम्, तस्मादपि ब्रह्मणोऽन्यद-
स्तीत्यभ्युपगन्तव्यम् । कुतः । सेतुत्वादिव्यपदेशेभ्यः । “अथ य आत्मा स सेतुर्वि-
तेः” इति सेतुत्वं चोपदिश्यते । तत्र यथा लोके पारावारवाञ्जलस्य विधारकः सेतुस्तं
सेतुं तीर्त्वा जाङ्गलं प्रतिपद्यते, तथा ब्रह्मणोऽपि सेतुत्वेन जगद्विधारकत्वाद्ब्रह्म
र्त्वा गन्तव्येनान्येन केनचिद्भावितव्यम् । तथोन्मानव्यपदेशोऽपि ब्रह्मणः श्रूयते—
चतुष्पाद्ब्रह्म” “षोडशकलं ब्रह्म” इति । तच्चोन्मानं साद्वितीय एव गवाढौ दृष्टच-
, न त्वद्वितीये कुत्राचित् । तथा संबन्धव्यपदेशः श्रूयते—“ सता सौम्य तदा
न्नो भवति ” इति । स च संबन्धः सद्भूपादसतोऽन्यस्य विद्यमानतायामवकल्पते ।
ा “ आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ” इति द्रष्टृद्रष्टव्यभेदव्यपदेशोऽपि भवति । तस्मान्ना-
तीयं ब्रह्मेति प्राप्ते बूमः— न तावद्ब्रह्मणः सेतुत्वं मुख्यं संभवति मृद्दारुममत्वप्रस-

• ज्ञानसाधनत्वेन । + परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः । ब्र० सू० अ० ३ पा०
  म० ७ सू० ३१ ।
  १ क. ख. 'नतयाऽव° । २ ख. °यामेव क° ।

दु कson तं -> यदुक्तं
सो ऽ यं -> सोऽयं
नि षे ध श्च - -> निषेधश्च- (or निषे-)
Wait, let's look at the end of Line 7 again:
"यदुक्तं सोऽयं निषे-"
Wait, after 'सोऽयं':
नि - षे - and then is that 'ध' or a hyphen?
Wait! Look at the character at the very end of Line 7:
It has a loop on top, an open body: it looks like 'ध'!
Wait, is there a 'श्च'?
What if the first character of Line 8 is NOT 'तु', but 'तु'?
Wait, why would it be "तुर्थाध्यायस्य"?
Because "च" was at the end of Line 7, or the word was hyphenated "च-" / "तुर्थाध्यायस्य" or "निषेधश्च-" / "तुर्थाध्यायस्य"?
Wait, look at the first character of Line 8:
Could it be "चतु"? No, typesetters in NSP often break words:
"निषेधश्च-" / "तुर्थाध्यायस्य" or "निषेध-" / "चतुर्थाध्यायस्य"?
Wait, look at the first character of Line 8:
Is it 'च'?
How is 'च' written in this font?
Look at 'चिन्तितः': 'चि' has a left horizontal/curve, down, up,

[प्रपा०८/अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५५१

तत्त्वज्ञानिनो वागादयः प्राणा विलीयमानाः प्रातिस्विकेषु कारणेषु विलीयन्ते न तु
परमात्मनि । गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा इति कलाशब्दवाच्यानां प्राणादीनां प्रति-
ष्ठाशब्दवाच्यस्वस्वकारणप्राप्तिप्रतिपादिकायाः “ यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति
वातं प्राणश्चक्षुरादित्यम् ” इत्यादिश्रुतेरिति प्राप्ते ब्रूमः—तत्त्वविद्द्दृष्ट्या परमात्मन्येव
लय इति श्रुत्यन्तरात्निश्चीयते—
“ यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय ।
तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ” ॥ इति ।
श्रुतौ नयादिलयदृष्टान्त उपन्यस्यते । अथ दार्ष्टान्तिके परमात्मनि लय इत्यय-
मर्थो न विशदस्तर्हि श्रुत्यन्तरे विशदो गम्यते—“ यथेमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः
समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते । एव-
मेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडश कलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते
चाऽऽसां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते ” इति । भिद्येते विलीयेते । सेयं श्रुतिस्तत्त्व-
विद्द्दृष्टिविषया । गताः कला इति शास्त्रं तु तटस्थपुरुषप्रतीतिविषयम् । म्रियमाणे तत्त्व-
विदि समीपवर्तिनः पुरुषाः स्वस्वदृष्ट्या तदीयवागादीनामप्यग्न्यादिषु लयं मन्यन्तेऽतः
श्रुत्योर्न विरोधः । तस्मात्परमात्मनि तत्त्वविदः प्राणानां विलयः ” ।
उपाधिविलये यन्मुक्तिरूपं त[त्त]स्मिन्नेवाध्याये चतुर्थपादे ✻चिन्तितम्—
“नाकवन्नूतनं मुक्तिरूपं यद्वा पुरातनम् ।
अभिनिष्पत्तिवचनात्फलत्वादपि नूतनम् ॥
स्वेन रूपेणेतिवाक्ये स्वशब्दात्तत्पुरातनम् ।
आविर्भावोऽभिनिष्पत्तिः फलं चाज्ञानहानितः ॥
“ एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्प-
द्यते ” इति श्रूयते । अस्यायमर्थः । सम्यक्प्रसीदत्युपाध्युपशान्ताविति संप्रसादो जीवः ।
स च शरीरत्रयाभिमानं परित्यज्य परं ब्रह्म प्राप्य मुक्तरूपेणावतिष्ठत इति । तत्रैत-
न्मुक्तिरूपं न जीवस्य पूर्वसिद्धं किंतु स्वर्गवदागन्तुकम् । कुतः । अभिनिष्पद्यत इत्यु-
त्पाद्यत्वश्रवणात् । पूर्वसिद्धत्वे संसारदशायामपि सद्भावेन फलत्वं न स्यात्तस्मात्स्वर्ग-
वदेदं नूतनं मुक्तिरूपमिति प्राप्ते ब्रूम. — स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति स्वशब्देन विशे-
षतत्वात्पूर्वमपि विद्यत एव मुक्तिरूपम् । न चात्र स्वशब्दः स्वकीयत्वमभिधत्ते विशे-
षणवैय्यर्थ्यप्रसङ्गात् । यद्रूपं मुक्तावुपादत्ते तत्तत्स्वकीयमेवेति कस्य व्यावृत्यर्थे विशे-

✻ संपद्याऽऽविर्भावः स्वेनशब्दात् । ब्र० सू० अ० ४ पा० ४ अ० १ सू० १ ।
१ क. ग. घ. ङ. °विदो दृष्ट्या । २ म. घ. °तनापि° ।

कर्मत्वेन! Where is "न"?
Wait, look at line 13 end:
"ब्रह्म कर्मत्वे" - is there a "न"?
Wait, look at the end of line 13:
"कर्मत्वे" - there is a letter cut off or hyphen?
Wait! Could it be "कर्मत्वेन ।"?
Let's look at line 13 end:
"कर्मत्वे" followed by a faint character? It looks like "कर्मत्वेन" cut off at the edge, or "कर्मत्वे-" with "न" omitted!
Wait, look at the right edge: the page margin is slightly curved. Line 11 has "भवितुमर्हति" which goes further right!
Line 12 has "संप्रस", line 13 has "कर्मत्वे" (or "कर्मत्वेन"? wait, "कर्मत्वे" is shorter than "भवितुमर्हति").
Wait, could line 13 end with "कर्मत्वे"? Yes, but meaning-wise it's "कर्मत्वेन ।".
Wait, look at the character at the end of line 13:
"क", "र्म", "त्वे" -> is there a dot or stroke? It ends with "कर्मत्वे".

Now let's check line 14:
"तस्मान्मुक्तस्य जीवस्य स्वरूपं ब्रह्मणो भिन्नमिति प्राप्ते ब्रूमः—ज्योतिरूपसंपद्य"
Wait,

न्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवैवं वा अरेऽयमात्माऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन
एव ” इति निर्विशेषत्वश्रुतिः । ते एते सविशेषत्वनिर्विशेषत्वे मुक्तिदशायां ब्रह्मणो न
युगपत्संभवतः परस्पराविरुद्धत्वात् । अतः कालभेदेनोभे व्यवस्थापनीये इति प्राप्ते ब्रूमः-
प्रतिपत्तृभेदाद्युगपदेव सविशेषत्वनिर्विशेषत्वे उपपद्येते । मुक्तप्रतिपत्त्या निर्विशेषत्वमेव ।
बद्धप्रतिपत्त्या तु मुक्तस्वरूपं ब्रह्म सर्वज्ञत्वादिगुणविशिष्टं सज्जगत्कारणत्वेनावभासते ।
नहि मुक्ताः पुरुषाः कदाचिदपि सर्वज्ञत्वसत्यसंकल्पत्त्वादिगुणयुक्ता वयमिति प्रतिप-
द्यन्ते । तत्प्रतिपत्तिहेतुभूताया अविद्याया विनाशितत्वात् । बद्धपुरुषास्त्वविद्यायुक्ताः
सन्तो निर्विशेषमेव ब्रह्म सर्वज्ञत्वादिगुणविशिष्टं कल्पयन्ति । अतः प्रतिपत्तृभेदाद्युगपद्व्य-
वस्थासिद्धौ किमनेन कालभेदकल्पनेन । तस्माद्युगपदेव सविशेषत्वनिर्विशेषत्वे ।
मुक्तावन्यो विशेषस्तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे *चिन्तितः-
“ मुक्तिः सातिशया नो वा फलत्वाद्व्रह्मलोकवत् ।
स्वर्गवच्च नृभेदेन मुक्तिः सातिशयैव हि ॥
ब्रह्मैव मुक्तिर्न ब्रह्म क्वचित्सातिशयं श्रुतम् ।
अत एकविधा मुक्तिर्वेधसो मनुष्यस्य वा ॥
यथा ब्रह्मलोकाख्यं फलं सालोक्यसारूप्यसामीप्यसार्ष्टिभेदेन चतुर्विधम् । तत्र
सार्ष्टिर्नाम चतुर्मुखेन( ण ) समानैश्वर्यत्वम् । यथा वा कर्मभूयस्त्वात्फलभूयस्त्वमिति-
न्यायेन स्वर्गो बहुविधस्तथा मुक्तिरपि फलत्वाविशेषात्सातिशयेति प्राप्ते ब्रूमः-मुक्ति-
र्नाम निजसिद्धब्रह्मस्वरूपमेव न तु स्वर्गवदागन्तुकं किंचिद्रूपमिति वक्ष्यते । ब्रह्म चैकवि-
धत्वेन श्रुतं निर्णीतं च । तस्माच्चतुर्मुखस्य मानुषस्य वा मुक्तिरेकविधैव । सालोक्यादि-
विशेषस्तु जन्यरूपत्वादुपासनातारतम्येन सातिशयो भविष्यति । मुक्तिस्तु न तादृशीति
सिद्धम् ” ।
यथोक्तैर्दशभिर्विचारैर्निर्णीतौ ज्ञानमोक्षौ साधनफलरूपौ ब्रह्मविदाप्नोति परमिति
वाक्येन सूत्रितौ । इदानीं तस्य सूत्रस्य संक्षिप्तव्याख्यानरूपां कांचिदृचमुदाहरति-
तदे॒षाऽभ्यु॑क्ता । स॒त्यं ज्ञान॒मन॑न्तं ब्रह्म॑ । यो
वेद॒ निहि॑तं॒ गुहा॑यां पर॒मे व्योमन् । सोऽश्नु॑ते॒
सर्वा॒न्कामा॒न्त्स॒ह । ब्रह्म॑णा विप॒श्चितेति॑, इति ।

• एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः । ब्र०सू० अ० ३ पा ४ अ ० १७ सू० ५२ ।
  १ क. ख ङ. 'पत्तौसि' । २ ग. च । ३ ग. घ मनुष्यस्य ।
  ७८

तत्तस्मिन्पूर्वसूत्रार्थे तदभिप्रायपरिज्ञानार्थमेषाऽनन्तरमेव वक्ष्यमाणा काचिदृगा-
क्ताऽभितः कथिता । सर्वोऽपि सूत्राभिप्रायस्तस्यां विस्पष्ट इत्यर्थः । ब्रह्मविदित्यु-
कीदृशं ब्रह्मेत्येवं बुभुत्सोदयात्सत्यादिभिश्चतुर्भिः पदैस्तत्स्वरूपमुच्यते । तानि च पदा-
समानाधिकरणत्वाद्विशेषणविशेष्यरूपाणि । यथा नीलं महत्सुगन्ध्युत्पलमित्यत्र विशे-
णविशेष्यभावस्तद्वत् । तत्र वेद्यतया विवक्षितत्वात्प्रधानं ब्रह्म विशेष्यं सत्यादिपदा-
च स्वार्थविपरीतेभ्यस्तद्ब्रह्म व्यावर्तयन्ति । ननु विवक्षितोत्पलविपरीतान्यन्यान्युत्पला-
विद्यन्ते रक्तमुत्पलं स्वल्पमुत्पलमीषद्गन्धमुत्पलमित्येवं दृष्टत्वात् । अतो विवक्षितस्यो-
लस्य तेभ्यो व्यावृत्तये नीलादिपदानि । अत्र त्वनृतं ब्रह्म जडं ब्रह्म परिच्छिन्नं ब्रह्मेत-
द्विपरीतानि ब्रह्माणि न सन्ति । यथाऽ

[प्रपा०८/अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५५५

देशकृतः कालकृतो वस्तुकृतश्चेति । तत्र “ आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः ” इति श्रुत्या
सर्वदेशसर्वकालसंबन्धावगमाद्देशकालपरिच्छेदौ न स्तः ।
“ ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तात्पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण ।
अधश्चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्”॥
इति श्रुतौ सर्वदेशकालसंबन्धवत्सर्ववस्त्वात्मकत्वस्यापि श्रवणाद्ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्व-
भावेन वस्तुपरिच्छेदोऽपि नास्ति । तदेवं सत्यादिशब्दैर्मिथ्यात्वजाड्यापरिच्छेदेभ्यो
यद्व्यावर्तितं तद्ब्रह्मेति वाक्यार्थः संपद्यते । ननु सत्यादिपदानामतद्व्यावृत्तिपरत्वाद्व्रह्म-
शब्दार्थस्योत्पलादिशब्दार्थवल्लोके प्रसिद्ध्यभावाद्वाक्यं शून्यपरं प्रसज्येत—
“ मृगतृष्णाम्भसि स्नातः खपुष्पकृतशेखरः ।
एष वन्ध्यासुतो याति शशशृङ्गधनुर्धरः ” ॥
इतिवाक्यार्थवदिति चेन्न । बृंहतेर्धातोरर्थानुगमेन ब्रह्मशब्दार्थस्य प्रसिद्धत्वात् ।
प्रकारान्तरेणापि प्रसिद्धिर्भगवद्भिर्दर्शिता —“सर्वस्याऽऽत्मत्वाच्च ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिः ।
सर्वो ह्यात्मास्तित्वं प्रत्येति ” इति । ब्रह्मणश्चाऽऽत्मत्वादस्तित्वं प्रसिद्धम् । ब्रह्मण-
श्चाऽऽत्मत्वम् “ अयमात्मा ब्रह्म ” इत्यादिश्रुतिसिद्धम् । अतः शून्यार्थत्वाभावे
सति सत्यादिपदानां विशेषणत्वं लक्षणत्वं चोपपद्यते । अन्यथा किं विशेष्येत किं
वा लक्ष्येत । वस्तुतो ब्रह्मान्तराभावेऽप्यविद्यादशायामनृतजडपारिच्छिन्नैरूपाधिभिरुप-
हितत्वाकारेणानृतत्त्वादिधर्मविशिष्टानां त्रयाणां ब्रह्मान्तराणां सजातीयानां सद्भावा-
द्विवक्षितं ब्रह्म तेभ्यो ब्रह्मभ्यः सत्यादिपदैर्विशेष्यते* । लक्षणपक्षे तु विजातीये-
भ्योऽप्युपाधिभ्यो व्यावर्त्यते । यथा द्रष्टृदर्शनदृश्यादित्रिपुटीव्यवहाराद्व्यावृत्य भूमप-
दार्थो लक्ष्यते तद्वत् । तथा च च्छन्दोगा आमनन्ति—“यत्र नान्यत्पश्यति नान्य-
च्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा” इति । अन्योऽन्यत्पश्यतीत्येवमादिका त्रिपुटी
यस्मिन्पदार्थे नास्ति स पदार्थो भूमेत्यतद्व्यावृत्त्या सर्वव्यवहाररहितं वस्तु लक्ष्यते ।
एवमत्रापि सत्यादिपदैर्मिथ्यात्वादिव्यावृत्त्या तद्रहितं ब्रह्म लक्ष्यताम् । अत्र केवल-
विशेषणत्वपक्षे सत्यादिपदानि त्रीण्यपि परस्परनियामकत्वेन मिलित्वा ब्रह्मस्वरूपं प्रति-
पादयन्ति । तथा हि—बाधराहित्यवाची सत्यशब्दस्त्रिविधं सत्यमाचष्टे । प्रातिभासिकं
व्यावहारिकं पारमार्थिकं चेति त्रैविध्यम् । शुक्तिरजतादीनां यावत्प्रतिभासं बाधराहि-
त्यात्प्रातिभासिकं सत्यत्वम् । पृथिव्यादिभूतानां शरीरादिभौतिकानां च तत्त्वज्ञानो-
त्यात्पूर्वं लोकव्यवहारे बाधाभावाद्व्यावहारिकं सत्यत्वम् । वेदान्तोत्पादितज्ञानादूर्ध्व-
* व्यावर्तयत इत्यर्थः ।
१ घ. ˚स्ताद्ब्रह्म पश्चा˚ । २ घ. ˚वाक्यव˚ । ३ क. ङ. ˚णां स˚ । ४ ग. ˚र्विशिष्य˚ ।
५ ग. घ. ˚हारैर्बाधा˚ ।

५५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०८अनु०

मपि बाधाभावाद्ब्रह्मणः पारमार्थिकं सत्यत्वम् । तत्राविशेषेण त्रिष्वपि प्र¹वर्त्तमानः सत्य-
शब्दो ज्ञानानन्तशब्दाभ्यां नियमितः सन्ब्रह्मण्येव पर्यवस्यति । न हि व्यावहारिकप्रा-
तिभासिकयोश्चिद्रूपत्वमपरिच्छिन्नत्वं वाऽस्ति । ज्ञानशब्दोऽपि चिद्वस्तुनि बुद्धिरूपे
ज्ञाने च प्र²वर्त्तमानः सत्यानन्तशब्दाभ्यां नियमितश्चिद्रूपे ब्रह्मण्येवावतिष्ठते³ । न सा
बुद्धिवृत्तिर्ब्रह्मवदत्यन्तमबाध्या त्रिविधपरिच्छेदरहिता वा । अनन्तशब्दश्च देशप-
च्छेदरहित आकाशे सर्वपरिच्छेदरहिते ब्रह्मणि च प्र⁴वर्त्तमानः सत्यज्ञानशब्दाभ्यां नि-
मितो ब्रह्मण्येवावतिष्ठते । न ह्याकाशस्य पारमार्थिकं सत्यत्वं स्फुरणत्वं वाऽस्ति
तदेवं परस्परं नियमितानि त्रीणि सत्यादिपदानि कूटस्थं चिद्रूपमद्वितीयं ब्रह्म प्रति-
दयन्ति । तदुक्तं पूर्वाचार्यैः—
“कौटस्थ्यमेव सत्यत्वं स्फुरणं ज्ञानमुच्यते ।
आनन्त्यमेकता चैवं बोध्यते ब्रह्म तैस्त्रिभिः” ॥ इति ।
तेष्वनन्तशब्द इतरव्यावृत्तिमुखेनैव ब्रह्म विशिनष्टि । सत्यज्ञानशब्दौ तु स्वार्थ-
कूटस्थत्वं स्फुरणं च *समर्पयन्तौ तद्विपरीतं मिथ्यात्वं जाड्यं चार्थान्निवारय-
विशेषणत्वं प्राप्नुतः । तदुक्तं वार्तिककृद्भिः—
“तत्रानन्तोऽन्तवद्वस्तुव्यावृत्त्यैव विशेषणम् ।
स्वार्थार्पणप्रणाड्या च परिशिष्टौ विशेषणम् ॥
शब्दात्प्रतीयते तावत्संग+

[प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५५७

प्रसज्येतेति शङ्कनीयम् । मिथ्यात्वस्याऽसद्भावेव निवर्तितत्वात् । न हि कतकरजसो
निवृत्तौ पूर्वकालुष्यं पुनरागच्छति । नाप्यौषधे जीर्णे पुनरन्नमजीर्णं भवति । सत्यत्वमि-
थ्यात्वयोरुभयोरापि व्यावृत्तौ निर्धर्मकं ब्रह्मेति लक्षितं भवति । न च तादृशं नास्त्ये-
वेति शङ्कनीयं सदात्मरूपत्वानुपपत्तेः । सद्रूपत्वमात्मरूपत्वं च च्छन्दोगा आमनन्ति
“सदेव सोम्येदमग्र आसीत्” इति सद्वस्तु प्रक्रम्य—“तत् सत्यं स आत्मा” इति
श्रवणात् । अतो यदत्र सत्यशब्देन विवक्षितं तदेव सद्रूपमात्मरूपं चेत्यवगम्यते । न
हि तेजसस्तमस्त्वमिव सतोऽसत्ता संभवति । आत्मनोऽसत्त्वं भाष्यकारवचनमुदाहृत्य
पूर्वमेव निराकृतम् । किंच सत्यत्वमिथ्यात्वादिकल्पनाया अधिष्ठानत्वादपि ब्रह्मणो नास-
त्त्वम् । न हि निरधिष्ठानो भ्रमः संभवति । एतदेवाभिप्रेत्य च्छान्दोग्ये “तद्धैक आहुर-
सदेवेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तस्मादसतः सज्जायत” इति परकीयमतत्वेनासत्पक्ष-
मुपन्यस्य “कुतस्तु खलु सौम्यैवं स्यादिति होवाच कथमसतः सज्जायेत” इति तं पक्षं
दूषयित्वा “सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्” इति सत्पक्षं स्वकीयमतत्वे-
नोपसंहरति । युक्तश्चायमेव पक्षः । असतो जगदुपादानत्वे तु पृथिवी नास्त्यापो न
सन्तीति सर्वं जगदसदनुविद्धं प्रतीयेत न त्वेवं प्रतीयते । किं त्वस्ति पृथिवी सन्त्याप
इत्येवं सदनुविद्धमेव सर्वं प्रतीयते । तस्माज्जगत्कारणं ब्रह्म सद्रूपमेव । यथा छान्दोग्ये
ब्रह्मणः कारणत्वमुपजीव्य सत्त्वासत्त्वपक्षयोर्गुणदोषावपन्यस्तावेवमत्रापि ब्रह्मणः प्रत्य-
गात्मरूपत्वमुपजीव्य सत्त्वासत्त्वपक्षयोस्तावुपन्थासिष्येते—“असन्नेव स भवति । अस-
द्व्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुः” इति । कठाश्चाऽऽ-
मनन्ति—“अस्तीत्येवोपलब्धव्यः” इति तस्माद्वस्तुतः सत्यत्वधर्मरहितमपि ब्रह्म
तत्कल्पनाधिष्ठानत्वात्सद्रूपमेव । “परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः” इतिन्या-
येन सत्यत्वमिथ्यात्वोभयराहित्यमयुक्तमिति चेत् । मैवम् । नपुंसकंव्यक्तिवत्तदुपपत्तेः ।
यथा परस्परविरुद्धस्त्रीत्वपुरुषत्वोभयरहिता सा व्यक्तिस्तद्वत् । प्रत्यक्षेण प्रमिताऽसौ
व्यक्तिरिति चेत्तर्हि ब्रह्मापि श्रुत्या प्रमीयताम् । श्रुतिस्तु सत्यं ब्रह्मेति सत्यशब्दवा-
च्यत्वं ब्रुवती सत्यत्वधर्ममङ्गी करोतीति चेन्न । “यतो वाचो निवर्तन्ते” इति वाच्य-
त्वप्रतिषेधश्रुतेः । सत्यशब्दस्तु * व्यावहारिकसत्यत्वधर्मवाचकत्या लोके व्युत्पन्नः
सन्ब्रह्मण्यरोपितं व्यावहारिकसत्यत्वधर्ममुपजीव्य तद्विरुद्धं मिथ्यात्वं निराकुर्वन्धर्मद्वय-
रहितं सन्मात्रं ब्रह्मतत्त्वं +लक्षयति । यथा पादतले लग्नकण्टकमन्येन कण्टकेनोद्धृत्य
कण्टकद्वयं परित्यज्य केवलं पादमवशेषयति तद्वत् । तस्मात्सत्यं ब्रह्मेत्येतल्लक्षणं निर्दो-

* व्यावहारिकश्चासौ सत्यत्वधर्मश्चेति समासः । + बोधयतीत्यर्थः ।
१ ग. ॰वृत्तः पू । २ ख. नास्तीति । ३ क. ख. घ. छ. ॰त्मत्वं छन्दो॰ । ४ ख. 'त्मा” इत्युपसंहारात् । ५ ग. घ. ॰ति तत्पक्षं । ६ क. ख. छ. ॰क्तत्वञ्च ।

षम् । ननु ज्ञानं ब्रह्मणि क्रिया प्रसज्येत । तथा हि । ज्ञायतेऽनेनेति व्युत्पत्तौ ब्रह्मणो
ज्ञानक्रियाकरणत्वं भावार्थव्युत्पत्तौ तु क्रियारूपत्वम् । न चोभयं युज्यते । “निष्कलं
निष्क्रियं शान्तम्” इति क्रिया प्रतिषिध्यते । तस्मादेतल्लक्षणं दुष्टमिति चेत् । मैवम्
सत्यशब्दवज्ज्ञानशब्दस्यापि लक्षणत्वात् । धात्वर्थस्तु बुद्धेर्वृत्तिः । तथा चोपदेशसाह-
स्त्र्यामभिहितम्—
“ आत्माभासस्तु तिङ्वाच्यो धात्वर्थश्च धियः क्रिया ।
उभयं त्वविवेकेन जानातीत्युच्यते मृषा ॥
चैतन्यप्रतिबिम्बेन व्यासो बोधोऽभिजायते ।
बुद्धेः शब्दादिनिर्भासस्तेन मोमुह्यते जगत् ” ॥ इति ।
चैतन्यप्रतिबिम्बयुक्तायां शब्दस्पर्शादिविषयावभासिकायां बुद्धौ व्युत्पन्नो ज्ञानशब्दो
ब्रह्मण्यरोपितेसर्वदृश्यभासकत्वधर्मे जडत्वनिवारणायोपजीव्य ततस्तेनापि धर्मेण विरहितं
नित्यचैतन्यं प्रत्यगात्मरूपं ब्रह्मतत्त्वमुपलक्षयति । तदेतत्सर्वं वार्तिककारैर्विस्पष्ट-
मभिहितम्—
“ बुद्धेः प्रत्ययकारित्वं तत्साक्षिण्युपचर्यते ।
आत्मचैतन्यसंदीप्तां वृत्तिं धीः कुरुते यतः ॥
चैतन्यालिङ्गिताः सर्वास्तप्तायोविस्फुलिङ्गवत् ।
धीवृत्तयो हि जायन्ते न क्वचिच्चिद्विवर्जिताः ॥
चैतन्यखचितान्दृष्ट्वा प्रत्ययान्बुद्धिकर्तृकान् ।
ज्ञानं क्रियत इत्यज्ञाः कूटस्थमिति मन्वते ॥
बुद्धयभावादवच्छिन्नं न ह्यन्यं यथा पुरा ।
बुद्ध्युत्पत्तावपि तथा निष्क्रियं ह्यनुभूयताम् ”॥ इति ।
“ न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते । यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृ-
त्स्रघन एवं वा अरेऽयमात्माऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव ” इत्यादिश्रुते-
त्यचैतन्यैकरसस्वभावावगमात्तादृशस्यैव निष्क्रियस्याऽऽत्मनो ज्ञानशब्देन लक्ष्यमाण-
ञ्ज्ञानं ब्रह्मेत्येतल्लक्षणमपि निर्दोषमेव । नन्वनन्तं ब्रह्मेतिलक्षणे त्रिविधपरिच्छेदानिं-
तद्भावविशिष्टं ब्रह्मेति प्राप्नुयात् । इह भूतले घटो नास्तीति निषेधेन यथा घटा-
वैशिष्ट्यं भूतळस्य प्रतीयते तद्वत् । तथा च नाखण्डैकरसत्वसिद्धिरिति चेन्मैवम् ।
परिच्छेदनिषेधेन ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य * वास्तवस्याभावस्यापि निषेधान्मायाकार्यमेव

• व्यावहारिकस्येत्यर्थः ।
  १ ग. ॰याकारं । २ ग. ॰प्तिंतं सं । ३ ख. इत्यज्ञः । ४ ख. मन्यते ।

[प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५५९

वमुपजीव्य परिच्छेदं व्यावर्त्य कतकरजोन्यायेनैनमप्यभावं व्यावृत्य सदेकरसमेव लक्ष्यते ।
तथा सति श्रुत्यन्तरे “ सदेव सोम्य ” इत्यवधारणमुपपद्यते । तस्मादनन्तं ब्रह्मेत्येतदपि
लक्षणमदुष्टमेव । तदेतदभिप्रेत्य वार्तिककार आह—
“कालाकाशादियोनित्वात्सर्वात्मत्वात्तथाऽऽत्मनः ।
वस्त्वन्तरस्य चाभावान्मुख्यानन्त्यं परात्मनः ॥
कल्पितेन परिच्छेदो न ह्यकल्पितवस्तुनः ।
कल्पितश्चेह कालादिर्वाचाऽऽरम्भणशास्त्रतः ”॥ इति ।
अनेनैव सत्यादिन्यायेन “विज्ञानमानन्दं ब्रह्म” “अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति”
“ पूर्णमदः पूर्णमिदम् ” इत्यादिश्रुतिषूक्ता आनन्दस्वयंज्योतिःपूर्णादिशब्दाः प्रत्येकं
लक्षणत्वेन योजनीयाः । तदर्थमानन्दादयो गुणा अत्रोपसंहर्तव्याः । ब्रह्मणि निवर्तनी-
यानां पुरुषभ्रान्तीनां बहुत्वेन लक्षणबाहुल्यम् । न त्वेतावता ब्रह्मणो बहुविधत्वमस्ति ।
निर्विशेषमेव सर्वैरपि लक्षणैः प्रतिपाद्यते । आनन्दाद्युपसंहारस्तृतीयाध्यायस्य तृती-
यपादे* चिन्तितः—
“अनाहार्या उताऽऽहार्या आनन्दाद्यास्तु नाऽऽहृतिः ।
वामनीसत्यकामादेरिवैतेषां व्यवस्थितेः ॥
विधीयमानधर्माणां व्यवस्था स्याद्यथाविधि ।
प्रतिपत्तिफलानां तु सर्वशाखासु संहतिः ॥
“आनन्दो ब्रह्म” “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म” इत्यानन्दसत्यत्वादयस्तैत्तिरीयके पर-
ब्रह्मविद्यायां पठ्यन्ते । ते “प्रज्ञानं ब्रह्म” इत्याद्यैतरेयकादिप्रोक्तासु परविद्यासु नोप-
संहर्तव्याः । वामनीत्वादिवद्व्यवस्थोपपत्तेः । “एष उ एव वामनीरेष उ एव
भामनीः” इति कामनेतृत्वभासकत्वादयो गुणा उपकोसलविद्यायाम म्नाताः । “सत्य-
कामः सत्यसंकल्पः” इति सत्यकामत्वादयो दहरविद्यायामाम्नाताः । तत्र यथा पर-
स्परं गुणानुपसंहार एवमानन्दादीनां व्यवस्थाऽस्त्विति प्राप्ते ब्रूमः— विषमो दृष्टान्तः ।
वामनीत्वादीनां ध्येयत्वेन विधीयमानत्वाद्यथाविधि व्यवस्था युक्ता । आनन्दादयस्तु
प्रतिपत्तिफला इति न विधीयन्ते । अतो व्यवस्थापकविध्यभावान्प्रतिपत्तिफलस्य सर्वत्र
समत्वाच्चाऽऽनन्दादय उपसंहर्तव्याः” ।

• आनन्दादयः प्रधानस्य । ब्र० सू० अ० ३ पा० ३ अ० ६ सू० १२ ।
  १ घ. ॰न्ते । ॰प्र° । २ क. ख. ङ. ॰भीत्यदि° । ३ ग. ॰ध ए° । ४ क. ग. घ.
  ॰कामान्दो° । ५ क. ख. ङ. ॰नीत्यादी° ।

ब्रह्मणो निर्विशेषत्वं तत्रैव द्वितीयेपादे * चिन्तितम्—
“ब्रह्म किं रूपि वाऽरूपि भवेन्नीरूपमेव वा।
द्विविधश्रुतिसद्भावाद्ब्रह्म स्यादुभयात्मकम्॥
नीरूपमेव वेदान्तैः प्रतिपाद्यमपूर्ववत्।
रूपं त्वनूद्यते ध्यातुमुभयत्वं विरुध्यते॥
“तदेतच्चतुष्पाद्ब्रह्म” इत्यादिश्रुतयो रूपवद्ब्रह्म प्रतिपादयन्ति। “अस्थूलमनण्
इत्यादिश्रुतयो नीरूपम्। तस्माद्वस्तुत उभयात्मकं ब्रह्मेति प्राप्ते ब्रूमः—नीरूपं
शास्त्रप्रतिपाद्यं मानान्तरासिद्धत्वात्। जगत्कर्तृत्वादिरूपयुक्तं तु ब्रह्म क्षित्यादिकं १
र्तृकं कार्यत्वादित्यनुमानेनावगन्तुं शक्यमत एवोपासनायामनूद्यते न तु तात्पर्येण २
पाद्यते। न चानुमानशास्त्रसिद्धयोरुभयोर्वास्तवत्वमेकस्मिन्वस्तुनि सरूपत्वनीरूपत्व-
विरुद्धत्वात्। तस्माद