तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५४९
भ्यते । न त्विहैव वा जन्मान्तरे वेति कालविकल्पः । कुतः । श्रवणादिषु प्रवर्त्तमा-
नस्य पुरुषस्येच्छाया ऐहिकज्ञानोत्पत्तिविषयत्वात् । इहैव मे विद्या जायतामित्यभि-
प्राय पुरुषः प्रवर्त्तते । न चादृष्टफलानां यज्ञादीनां * तत्साधनत्वेन स्वर्गवज्जन्मान्तरे
ानोत्पत्तिः शङ्कनीया । श्रवणादिप्रवृत्तेः प्रागेव विविदिषामुत्पाद्य यज्ञादीनां चरिता-
र्थत्वात् । तस्मादैहिकत्वेन ज्ञानोत्पत्तिर्नियम्यत इति प्राप्ते बूमः—असति प्रतिबन्धे
ानमिहैव संभवति । सति तु प्रतिबन्धेऽत्रानुष्ठितैः श्रवणादिभिर्जन्मान्तरे विज्ञानमुत्प-
द्यते । प्रतिबन्धश्च बहुविधः श्रूयते—
श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।
आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ इति ।
न च पूर्वजन्मानुष्ठितैः श्रवणादिभिर्जन्मान्तरे ज्ञानोत्पत्तिर्न दृष्टचरेति वाच्यम् ।
ामदेवस्य गर्भ एवावस्थितस्य ज्ञानोत्पत्तिश्रवणात् । “गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव
एवमुवाच” इति श्रुतेः । तस्मादिह वा जन्मान्तरे वा ज्ञानोत्पत्तिः ।
परमाप्नोतीत्यत्र परशब्दोऽन्यवस्तुवाची न भवति । ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य वस्तुनोऽ-
भावादिति यदुक्तं सोऽयमन्याभावस्तस्यैवाध्यायस्य द्वितीयपादे +चिन्तितः—
“अस्त्यन्यद्ब्रह्मणो नो वा विद्यते ब्रह्मणोऽधिकम् ।
सेतुत्वोन्मानवत्त्वाच्च संबन्धाद्भेदवत्त्वतः ॥
धारणात्सेतुतोन्मानमुपास्त्यै भेदसंगती ।
उपाध्युद्भवनाशाभ्यां नान्यदन्यनिषेधतः” ॥ इति ।
यदेतद्ब्रह्म नेति नेतीति दृश्यप्रतिषेधेन व्यवस्थापितम्, तस्मादपि ब्रह्मणोऽन्यद-
स्तीत्यभ्युपगन्तव्यम् । कुतः । सेतुत्वादिव्यपदेशेभ्यः । “अथ य आत्मा स सेतुर्वि-
तेः” इति सेतुत्वं चोपदिश्यते । तत्र यथा लोके पारावारवाञ्जलस्य विधारकः सेतुस्तं
सेतुं तीर्त्वा जाङ्गलं प्रतिपद्यते, तथा ब्रह्मणोऽपि सेतुत्वेन जगद्विधारकत्वाद्ब्रह्म
र्त्वा गन्तव्येनान्येन केनचिद्भावितव्यम् । तथोन्मानव्यपदेशोऽपि ब्रह्मणः श्रूयते—
चतुष्पाद्ब्रह्म” “षोडशकलं ब्रह्म” इति । तच्चोन्मानं साद्वितीय एव गवाढौ दृष्टच-
, न त्वद्वितीये कुत्राचित् । तथा संबन्धव्यपदेशः श्रूयते—“ सता सौम्य तदा
न्नो भवति ” इति । स च संबन्धः सद्भूपादसतोऽन्यस्य विद्यमानतायामवकल्पते ।
ा “ आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ” इति द्रष्टृद्रष्टव्यभेदव्यपदेशोऽपि भवति । तस्मान्ना-
तीयं ब्रह्मेति प्राप्ते बूमः— न तावद्ब्रह्मणः सेतुत्वं मुख्यं संभवति मृद्दारुममत्वप्रस-

• ज्ञानसाधनत्वेन । + परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः । ब्र० सू० अ० ३ पा०
  म० ७ सू० ३१ ।
  १ क. ख. 'नतयाऽव° । २ ख. °यामेव क° ।