तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५६१

बुभुत्सोर्बुद्धिर्बाह्यान्रूपरसादिविषयानपेक्ष्यान्नमयादिक्रमेणाव्याकृतपर्यन्तं प्रविश्य निष्प्र-
पञ्चब्रह्मतत्त्वं साक्षात्करोति । तस्माद्बुभुत्सुदृष्टिमपेक्ष्य परमे व्योमन्नवस्थितमित्युपचर्यते ।
यद्वा गुहायां परमे व्योमन्निति सामानाधिकरण्यादव्याकृतमेव गुहाशब्देनाप्यभिधीयते ।
सर्वस्य जगतस्तत्र निगूढत्वात् । अथवा हृदयपुण्डरीकस्य मध्ये स्वाङ्गुष्ठपरिमितो यः
प्रसिद्ध आकाशः स एवात्र परमं व्योमेत्युच्यते । जागरणव्यवहारहेतुं स्वप्नव्यवहारहेतुं
देहमध्यवर्त्याकाशं बाह्याकाशं चापेक्ष्य सर्वदुःखरहितयोः सुषुप्तिसमाध्योः स्थानत्वेन
हृदयाकाशस्योत्कृष्टत्वं युक्तम् । तस्मिन्नाकाशेऽवस्थिता बुद्धिर्गुहा तस्यां ज्ञातृज्ञेयज्ञानरूप-
त्रिपुटीव्यवहारस्य भ्रान्तिविवेकाभ्यां संपादितयोर्भोगमोक्षयोश्च निगूढत्वात्तया बुद्धयोप-
लभ्यत्वेन ब्रह्म तत्र निहितम् । तत्र हि प्रत्यग्ब्रह्मास्ति ।
एतच्च वार्तिके स्पष्टमुक्तम्—
“ज्ञातुर्हार्दगुहान्तःस्थं प्रतीचोऽन्यन्न लभ्यते ।
सत्यादिमदतो ब्रह्म प्रत्यगात्मैव तद्विदः ” ॥ इति ।
स्वरूपत्वेऽपि कामाविद्यादिभिरावृतत्वाद्वहिर्मुखैर्नोपलभ्यते । अन्तर्मुखैस्तु तदावरण-
बाधादुपलभ्यते । तदप्युक्तम्—
“बुद्धौ निगूढं तद्ब्रह्म कामाविद्याद्युपप्लवात् ।
प्रत्यग्धियोऽनुपश्यन्ति न तु बाह्यधियोऽपरे ॥
सत्याद्यर्थविरुद्धेभ्यः सम्यग्व्यावृत्तधीर्यतिः ।
धियः प्रत्यक्प्रविश्याथ सत्यात्मानं प्रपश्यति ” ॥ इति ।
ब्रह्मप्रतीचोरेकत्वे सति वेद्यवेदितृवेदनाभावेन वेदनमयुक्तमिति चेन्न । वेदनसर्वकाम-
प्राप्तिमुक्त्यादिव्यवहाराणामौपचारिकत्वात् । तदप्युक्तम् —
“ज्ञात्रेभेदात्तु तद्ब्रह्म ह्यनीप्सिततमं परम् ।
ज्ञातुरन्यस्य चाभावाद्यो वेदेत्युच्यते कथम् ॥
सत्यादिलक्ष्याऽज्ञानोत्थासत्याद्यर्थनिषेधधीः ।
एवं चाऽऽप्तमवाप्नोति केवलाज्ञानहानतः ॥
तद्ब्रह्मा॑तं विजानाति विमुक्तश्च विमुच्यते ।
निवर्तते निवृत्तं च त्रिवैः शपथयाम्यहम् ” ॥ इति ।
यथा ज्ञातृज्ञानज्ञेयभेदाभावेऽपि दशमस्त्वमसीतिवाक्येन स्वकीयं दशमत्वं बुध्यते
तथा स्वकीयं ब्रह्मत्वमवबुध्यताम् । अबुद्धे तु स्वकीये ब्रह्मत्वे ब्रह्मबोधमात्रेण स्वकीयो
१ ग. व. तत्त्व । २ क. ग. ङ. ॰नास्थे प्र° । ३ क. ख. ङ ॰र्थतः । धि° । ४ ग. घ. बीः । वर्तनमैवाऽऽप्तम॰प्रो° । ५ घ. एवं ज्ञानं । ६ ग. ॰ञ्ज्ञानं वि° । ७ ग. ॰कैर्यद्° ।
७१

loop: wait, that's not 'च्छि', that's:
'च्छा' with something?
Wait, "अभीष्टविषयेच्छया" -> in Sanskrit, it's "अभीष्टविषयेच्छया".
Why does it look like "च्छिच्छया"?
Wait, look at "च्छ": it's 'च' + 'छ'.
There is 'ये', then 'च्छि', then 'च्छ' with 'ा':
Wait, is it a typo in the original book? "अभीष्टविषयेच्छिच्छया" or is it "अभीष्टविषयेच्छया"?
Wait, look at the letters:

1. अ
2. भी
3. ष्ट
4. वि
5. ष
6. ये
7. च्छ (with top stroke)
8. च्छ
9. या
   Wait, let's look closer. Is the 7th letter 'च्छि'?
   Wait, no! It's: 'च्छ' with an 'इ' matra? No, look at the top curve: it goes to the left, like a short 'ि'.
   Wait, could it be "विषयेच्छया"? Let's look at another word with 'च्छ':
   Line 25: "चित्तवृत्त्या परिच्छिद्यमानो" - look at "च्छि" in "परिच्छिद्यमानो": it has the 'ि' matra coming from the left!
   In Line 26: "विषये" then "

[प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५६३

भूतानि मात्रामुपजीवन्ति” इति । ब्रह्मादिस्तम्बान्तेषु प्राणिषु वर्तमानाः सात्त्विकवृत्ति-
भिरवच्छिन्ना ब्रह्मानन्दस्य लेशरूपा ये विषयानन्दाः सन्ति तेऽत्र सर्वान्कामानित्यनया
श्रुत्या विवक्षिताः । काम्यन्त इति कामाः । सुखान्येव प्राणिभिः काम्यन्ते न दुःखानि
तेष्वानन्देषु वृत्तिकृतमवच्छेदं विद्यया बाधित्व तदवच्छेदराहितमानन्दैकरसं वस्तु ब्रह्म-
रूपेणावगत्य कृतं कृत्यं प्राप्तं प्रापणीयमित्येवं ब्रह्मवित्सर्वदा परितुष्यति । सोऽयं परि-
तोषो मूढाद्विशिष्यते । तदेवं सूत्रव्याख्यानरूपायां सत्यं ज्ञानमित्यादिकायामृचि ब्रह्मत-
द्वेदनप्राप्तयः कीदृश्य इत्याकाङ्क्षानिवृत्त्यर्थं त्रयमप्येतन्निरूपितम् । श्रौत इतिशब्द
ऋक्समाप्त्यर्थः । वेदो हि मन्त्रब्राह्मणभेदेन द्विविधः । तत्रेयं ब्रह्मवल्ली ब्राह्मणरूपा ।
ब्राह्मणं चाष्टधा भिन्नम् । तद्भेदास्तु वाजसनेयिभिराम्नायन्ते—“इतिहासः पुराणं
विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि” इति । १—भृगुर्वै
वारुणिरित्यादिरितिहासः। २–यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादिकं सर्गप्रतिसर्गादि-
प्रतिपादकं पुराणम् । ३—य एवमेता महासꣳहिता व्याख्याता वेदेत्यादय उपा-
स्तयो विद्याः । ४—रहस्यार्थोपदेशा उपनिषदः, अत एवानुशासनानूवाके पूर्वमेषा
वेदोपनिषदित्युक्तम् । ५--श्लोकास्तु तत्र तत्रोदाहरिष्यन्ते । ६--ब्रह्मविदित्या-
दिकं सूत्रम् । ७--सत्यं ज्ञानमित्यादिकमनुव्याख्यानम् । अनुक्रमेण सूत्रगतानां
पदानां तात्पर्यकथनात् । ८--तस्मिन्ननुव्याख्याने यो बुभुत्सितोऽर्थविशेषस्तस्य विस्पष्ट-
मा समन्तात्कथनं व्याख्यानम् । तदिदमत्र तावत्तस्माद्वा एतस्मादित्यारभ्यान्नात्पुरुष
इत्यन्तेन ग्रन्थेनाभिधीयते । अनुव्याख्यानगतमनन्तत्वमुपपादयितुं तस्मिन्ग्रन्थे सृष्टेः
प्रतिपाद्यमानत्वात् ।
तथा च वाक्यवृत्तिकारैरुक्तम्—
“ यदानन्त्यं प्रतिज्ञाय श्रुतिस्तत्सिद्धये जगौ ।
तत्कार्यत्वं प्रपञ्चस्य तद्ब्रह्मेत्यवधारय” ॥ इति ।
तामेतामानन्त्योपपादनोपयुक्तां सृष्टिं दर्शयति—
तस्मा॒द्वा ए॒तस्मा॑दा॒त्मन॑ आका॒शः संभू॑तः । आ॒का॒शाद्वा॒युः ।
वा॒योर॒ग्निः । अ॒ग्नेराप॑: । अ॒द्भ्यः पृ॑थि॒वी । पृ॒थि॒व्या
ओष॑धयः । ओष॑धी॒भ्योऽन्न॑म् । अन्ना॑त्पुरु॑षः, इति ।
तस्माद्वा इत्यादिना । व्यवहिते सूत्रवाक्ये ब्रह्मशब्देन परशब्देन चोपात्तं यद्वस्तु

१ ग. ॰तस्यावच्छेदस्य वि॰ । २ ग. घ. ॰धितत्वाद्॰ । ३ म. ॰दनयुं॰ । ४ ग. ॰नाद्वैतः । रेतसः पुरु॰ ।

तदत्र व्यवहितार्थवाचिना तस्मादित्यनेन तच्छब्देन परामृश्यते । संनिहितायां सू-
त्रव्याख्यानरूपायामृचि सत्यादिशब्देन निहितशब्देन च व्यवहृतं वस्तु संनिहितवाचि-
नैतस्मादित्येतच्छब्देन परामृश्यते । वैशब्दोऽवधारणार्थः । तस्मादेवैतस्मादित्यु-
क्त्यृचा सूत्रेण च प्रतिपादितमेकमेव वस्त्वित्युक्तं भवति । अथवा परोक्षवाचि-
तच्छब्देन शास्त्रगम्यो ब्रह्मत्वाकारोऽभिधीयते । वैशब्दस्तस्मिन्ब्रह्मणि सर्ववेदान्त-
सिद्धिप्रदर्शनार्थः । प्रत्यक्षवाचिनैतच्छब्देनापरोक्षानुभवगम्यः प्रत्यगात्मत्वाकारोऽ-
'धीयते तदेव विशेष्टयितुमात्मन इत्युच्यते । तस्मादेतस्मादितिपदद्वयसामानाधिक-
ण्येन प्रत्यग्ब्रह्मणोस्तादात्म्यमुच्यते । एतदेव पूर्वस्यामप्यूचि ब्रह्मणा विपश्चितेतिसा-
नाधिकरण्येनोदाहृतम् । सर्वप्राणिनां प्रत्यगात्म

[प्रपा०८ अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५६५

कारेण विवर्तते । तत्र नैयायिकादयो मृद्घटन्यायेन सर्वै परमाणुभिः पृथिव्यादिकं
जगदारभ्यत इत्याहुः । सांख्यास्तु क्षीरदधिन्यायेन सत्त्वरजस्तमोगुणात्मकं प्रधानमेव
महदहंकारादिजगदाकारेण परिणमत इति वर्णयन्ति । वेदान्तास्तु रज्जुसर्पन्यायेनं
सर्वजगतकल्पनाधिष्ठानभूतमखण्डैकरसं ब्रह्मैव स्वमायावशादाकाशादिजगदाकारेण
विवर्तत इत्याभिप्रायेण सृष्टिं प्रतिपादयन्ति । तेषु त्रिषु मतेष्वारम्भपरिणामवादौ शारी-
रकमीमांसायां निराकृतौ । का तर्हि महर्षिप्रणीतयोर्वाद्योर्गतिरिति चेन्मन्दबुद्ध्यनुग्र-
हार्थमवान्तरसृष्टिविषयौ तौ वादाविति ब्रूमः । यः पुमाल्लोकायतमतानुसारेण देहमात्मत्वे-
नाभिमन्यमानः स्वर्गनरकयोर्गन्तारं देहव्यतिरिक्तमात्मानमज्ञात्वा कर्माणि ज्योतिष्टोमा-
दीनि चाननुतिष्ठन्नुपास्यमीश्वरमज्ञात्वा तदुपासनेऽपि ब्रह्मलोकहेतौ न प्रवर्तते । तादृ-
शस्य जीवेश्वराविवेकाय प्रयतमानो गौतमादिर्महर्षिः परमाणुभ्यः पृथिव्याद्युत्पत्तिमुवाच ।
मूलकारणात्परब्रह्मण उत्पन्ना आकाशकालदिशः परमाणवश्च यदा व्यवस्थितास्तदा तत
आरभ्योत्तरकालीना सृष्टिर्गौतमाद्युक्तप्रकारेण व्यवतिष्ठताम् । किं नश्छिन्नं वेदान्ति-
नाम् । न चैतावता मायावादस्य हानिः शङ्कनीया । ब्रह्मादिस्तम्बान्तानां सर्वेषां
प्राणिनां विचित्रसंसारभ्रममुत्पादयन्त्या माययैव दृश्यस्य गौतमादिमतभ्रमस्योत्पादित-
त्वात् । अनेनैव न्यायेन वेदान्तैर्या सृष्टिरभिहिता सा भ्रान्तिर्भवेदिति चेत् । भवत्वेवं
³कृत्प्रायाः सृष्टेर्भ्रान्तित्वं बोधयितुमेव वेदान्तैः प्रवृत्तत्वात् । यथा मन्दाधिकारिणो
⁴देहव्यतिरिक्तं स्वर्गप्राप्तियोग्यं कर्त्रात्मानं बोधयितुं गौतमस्योद्योगस्तथा मध्यमाधि-
कारिणो ब्रह्मबोधयोग्यत्वाय कर्तृत्वरहितं साक्षिणं चिदात्मानमसङ्गं बोधयितुं कपिलम-
हर्षिः सांख्यशास्त्रं निर्ममे । तत्र परमाणुभ्यः प्राचीना चिदचिद्विवेकहेतुरवान्तरसृष्टिः
कियत्यपि वर्णिता । अखण्डैकरसे ब्रह्मणि मायया चिज्जडभेदाश्चिदात्मनां परस्परभेद-
सत्त्वादिगुणाश्चेत्येते पदार्थाः कल्पिताः । तत उत्तरकालीना सृष्टिः सांख्यैनाभिधीयताम् ।
एवमु

त्येवंविधा भावना" -> line 22 starts with "विधा भावना" so "त्येवं" was at end of 21: "...निष्पद्यतामि[त्येवं]विधा भावना"!
Line 22: "...मनोवृत्तिरूपाया भाव-" -> Line 23: "नाया अभावेऽपि" -> line 23 starts with "अभावेऽप्यचिन्त्यशक्तिरूपमायैव", so "नाया" was at end of 22: "...भाव[नाया] अभावेऽपि"!
Line 23: "...विक्रियत ई-" -> Line 24: "श्वराख्यः? इन्द्रियरहितस्यापि" -> wait, line 24 starts with "इन्द्रियरहितस्याप्यचिन्त्यशक्तिबलात्", so "ई[श्वरः ।]" was at end of 23: "विक्रियत ई[श्वरः ।]"!
Line 24: "...श्रूयते--“ अपाणिपादो ज-" -> Line 25: "वनो ग्रहीता" -> line 25 starts with "ग्रहीता", so "वनो" (from जवनो) was at end of 24: "ज[वनो]"!
Line 25: "...सर्वप्राणिक-" -> Line 26: "र्माणि पूर्वमपक्कानि" -> line 26 starts with "पूर्वमपक्कानि", so "र्माणि"

[प्रपा०८/अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५६७

तदेतच्छैवागमसारसंग्रहरूपायां तत्त्वप्रकाशिकायामुक्तम्—
“ संसारे खिन्नानां निखिलानां प्राणिनां प्रभुः कृपया ।
कुरुते महार्थसंहतिमेतेषामेव विश्रान्त्यै ।
कर्मविपाचनहेतोः पशुदयया पुनरपीह परमेशः ।
सृष्टिं विधाय तेषां कर्म विपाचयति देहभृताम् ” ॥ इति ।
अतः प्राणिकर्मपरिपाकवशात्परमेश्वरस्य सिसृक्षा स्रष्टव्यपदार्थसृष्टिगोचरसंकल्प-
रूपोपजायते । तदीयेच्छासंकल्पावनुसृत्य स्रष्टव्यपदार्थोऽपि तथैवोत्पद्यते । अत एव पर-
मात्मप्रकरणे—‘ सत्यकामः सत्यसंकल्पः ' इत्याम्नातम् । एवं सत्युत्तरोत्तरपदार्था-
न्यथा यथाऽसौ संकल्पयति तथा तथा ते सर्वेऽप्युत्पद्यन्ते । प्रथमं सृष्टेनाऽऽकाशेनो-
पहितान्मायाविशिष्टब्रह्मणो वायुः संभूतः । मायाब्रह्मणोः सर्वसाधारणकारणत्वा-
त्तदुपाधिभूतस्याऽऽकाशस्य वायुं प्रत्यसाधारणलक्षणां प्रत्यासत्तिमपेक्ष्याऽऽकाशाद्वायु-
रित्याम्नातम् । तस्य यो वायोर्गुणः स्पर्शः स चानुष्णाशीतरूपः । आकाशस्यावकाश-
प्रदानवद्वहनं वायोः कृत्यम् । कारणधर्माश्च तस्मिन्वायावनुगच्छन्ति । अस्ति वायुरि-
त्यभिधीयमानं सत्त्वं ब्रह्मधर्मः । वस्त्वन्तरेष्वदृष्टत्वेनाऽऽश्चर्यरूपो यो वायौ स्वभावः
सोऽयं मायाधर्मः । समुद्रतीरादौ प्रसरतो वायोर्यो घोषः सोऽयं शब्द आकाशधर्मः ।
एवं वायोरग्निरित्यादौ योजनीयम् । भास्वररूपमग्नेर्गुणः । प्रकाशनमग्नेः कार्यम् ।
तत्राप्यग्नेः सत्त्वं ब्रह्मधर्मः । इतरसर्ववस्तुविलक्षणत्वेनाऽऽश्चर्यकरत्वं मायाधर्मः । ज्वल-
तोऽग्नेर्योऽयं भुगुभुगुवितिशब्दः सोऽयमाकाशधर्मः । यस्तूष्णः स्पर्शः सोऽयं वायुधर्मः ।
तत्र शब्दस्पर्शयोराकाशवायुनिष्ठशब्दादिवैलक्षण्यं भासमानं यदस्ति तदप्याश्चर्यहेतु-
त्वान्मायाप्रयुक्तमेव । यथोक्तादग्नेरापः संभूताः । अपां मधुररसो विशेषगुणः ।
कारणधर्माश्च तत्रानुगच्छन्ति । आपः सन्ति । ताश्चेतरविलक्षणेन द्रवत्वेनाऽऽश्चर्य-
रूपाः । पाषाणबहुलनदीप्रवाहादौ बुलुबुलित्येवं शब्दः श्रूयते । स्पर्शः शीतलः । रूपं
सितम् । तादृशीभ्योऽद्भ्यः पृथिवी संभूता । गन्धस्तस्या विशेषगुणः । अस्ति
पृथिवी । सा च काठिन्येनेतरविलक्षणेनाऽऽश्चर्यरूपा । तस्यां च मूर्तद्रव्यसंयोगेन कटकटे-
त्येवं शब्दः श्रूयते । स्पर्शः कठिनः । रूपं नीलपीताद्यनेकविधम् । रसो मधुरादिलक्षणः ।
तत्सर्वं पञ्चभूतविवेके संगृह्योक्तम्—
“ शब्दस्पर्शौ रूपरसौ गन्धो भूतगुणा इमे ।
एकद्वित्रिचतुष्पञ्च गुणा व्योमादिषु क्रमात् ॥
प्रतिध्वनिर्वियच्छब्दो वायौ बीसीति शब्दनम् ।
अनुष्णाशीतसंस्पर्शो वह्नौ भुगुभुगुध्वनिः ॥

१ क. ॰नुसृत्य ।

उष्णः स्पर्शः प्रभा रूपं जले बुलुबुलुध्वनिः ।
शीतः स्पर्शः शुक्लरूपं रसो माधुर्यमीरितम् ॥
भूमौ कटकटाशब्दः स्पर्शः कठिन ईर्यते ।
नीलादिकं च भूरूपं मधुराम्लादिको रसः ॥
सुरभीतरगन्धौ द्वौ गुणाः सम्यग्विवेचिताः ” ॥ इति ।
इत्थमाकाशादिपृथिव्यन्तानां पञ्चभूतानां सृष्टिरुक्ता । ओषध्यन्नपुरुषा भौतिकाः
सृष्टिकथनेन गिरिनदीसमुद्रादिकृत्स्नभौतिकसृष्टिरुपलक्ष्यते । यद्यपि मिथुनजन्याः ।
दिदेहाः सर्वेऽप्यन्नमयास्तथाऽपि मनुष्यदेहस्य ज्ञानकर्माधिकारित्वेन प्राधान्यमिति
तेषु पुरुषसृष्टिरत्राभिहिता । तच्च प्राधान्यमैतरेयके स्पष्टं प्रतीयते—“ पुरुषे त्वेव
विस्तरामात्मा स हि प्रज्ञानेन संपन्नतमो विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति वेद श्व-
स्तनं वेद लोकालोकौ मर्त्येनामृतमीप्सत्येवं संपन्नोऽथेतरेषां पशू

[प्रपा०८ अनु०२] ॰ ॰ ॰ कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५६९
तुच्छाऽनिर्वचनीया च वास्तवी चेत्यसौ त्रिधा ।
ज्ञेया माया त्रिभिर्बोधैः श्रौतयौक्तिकलौकिकैः ॥
अस्य सत्त्वमसत्त्वं च जगतो दर्शयत्यसौ ।
प्रसारणाच्च संकोचाद्यथा चित्रपटस्तथा ॥
अस्वतन्त्रा हि माया स्यादप्रतीतेर्विना चितिम् ।
स्वतन्त्राऽपि तथैव स्यादसङ्गस्यान्यथाकृतेः ॥
कूटस्थासङ्गमात्मानं जगत्त्वेन करोति सा ।
चिदाभासस्वरूपेण जीवेशावपि निर्ममे ॥
कूटस्थमनुपद्रुत्य करोति जगदादिकम् ।
दुर्घटैकविधायिन्यां मायायां का चमत्कृतिः ॥
द्रवत्वमुदके वह्नावौष्ण्यं काठिन्यमश्मनि ।
मायायां दुर्घटत्वं च स्वतः सिध्यति नान्यतः ॥
न वेत्ति मायिनं लोको यावत्तावच्चमत्कृतिम् ।
धत्ते मनसि पश्चात्तु मायैषेत्युपशाम्यति ॥
प्रसरन्ति हि चोद्यानि जगद्वस्तुत्ववादिषु ।
न चोदनीयं मायायां तस्यां चोद्यैकरूपतः ॥
चोद्येऽपि यदि चोद्यं स्यात्त्वच्चोद्ये चोद्यते मया ।
परिहार्यं ततश्चोद्यं न पुनः प्रतिचोद्यताम् ॥
विस्मयैकशरीराया मायायाश्चोद्यरूपतः ।
अन्वेष्यः परिहारोऽस्या बुद्धिमद्भिः प्रयत्नतः ॥
मायात्वमेव निश्चयमिति चेत्तर्हि निश्चिनु ।
लोकप्रसिद्धमायाया लक्षणं यत्तदीक्ष्यताम् ॥
न निरूपयितुं शक्या विस्पष्टं भासते च या ।
सा मायेतीन्द्रजालादौ लोकाः संप्रतिपेदिरे ॥
स्पष्टं भाति जगच्चेदमशक्यं तन्निरूपणम् ।
मायामयं जगत्तस्मादीक्षस्वापक्षपातः ॥
निरूपयितुमारब्धे निखिलैरपि पण्डितैः ।
अज्ञानं पुरतस्तेषां भाति कक्ष्यासु कासुचित् ॥
देहेन्द्रियादयो भावा वीर्येणोत्पादिताः कथम् ।
कथं वा तत्र चैतन्यमित्युक्ते ते किमुत्तरम् ॥
१ क ङ 'यैवेत्यु' । २ ख. तस्याश्चोद्यै' ।
७२

स्मिंश्चान्यो मायया संनिरुद्धः ” इति
Wait, look at line 18 after संनिरुद्धः ”:
There is a mark before or over इति:
It looks like ३ superscript followed by इति!
Wait, footnote 3 says: ३ क. ख. ङ. तदन्तं ।
"तदन्तम्" means "ending with that" (i.e., in manuscripts क, ख, ङ, the text ends at 'तस्य', and has 'तदन्तं', or the quotation ends there).

Line 19:
सृष्टिप्रयोजने मतभेदा माण्डूक्यशाखायामाम्नायन्ते—

Line 20:
“ विभूतिप्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।

Line 21:
स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥

Line 22:
इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टिर्विनिश्चिता ।

Line 23:
कालात्प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥

Line 24:
भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।

Line 25:
देवस्यैष स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा ” ॥ इति ।

Line 26:
यः प्रसव

[प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५७१
नानि तद्वदिति पञ्चमं मतम् । यथा कृषिवाणिज्यादिकं स्वभोगार्थं क्रियते तद्वदिति
षष्ठं मतम् । यथाऽक्षद्यूतादिकं क्रीडार्थं तद्वदिति सप्तमं मतम् । यथा ब्रह्मतत्त्वस्य
सच्चिदानन्दैकरसत्वं स्वभावस्तथा मायाविशिष्टस्य सृष्टिस्थितिसंहाराः स्वभावभूता अतो
निःस्पृहस्य प्रयोजनविशेषो न कल्पनीय इत्यष्टमं मतम् । एतदेव सिद्धान्तरहस्यम् ।
ननु कर्माण्येव स्वस्वफलदानाय प्राणिदेहानुत्पादयन्ति किमनेनेश्वरेणेति चेन्न । ईश्वर
एव फलदातेति तृतीयाध्यायस्य द्वितीयपादे* चिन्तितत्वात् ।
“ कर्मैव फलदं यद्वा कर्माराधित ईश्वरः ।
अपूर्वावान्तरद्वारा कर्मणः फलदातृता ॥
अचेतनात्फलासूतेः शास्त्रियात्पूजितेश्वरात् ।
कालान्तरे फलोत्पत्तेर्नापूर्वपरिकल्पना ॥
अंन्वक्षविनाशिनोऽपि कर्मणोऽपूर्वव्यवधानेन कालान्तरभाविफलप्रदत्वसंभवादीश्वरक-
ल्पने गौरवमिति प्राप्ते ब्रूमः—अचेतनस्य कर्मणोऽपूर्वस्य तारतम्येन प्रतिनियतफलं
दातुं न सामर्थ्यमस्ति । लोके सेवादिक्रियायामचेतनायां तद्दर्शनात्ततः सेवितराजव-
त्पूजितेश्वरात्फलसिद्धिरभ्युपेया । न च कल्पनागौरवं शास्त्रसिद्धत्वेनेश्वरस्याकल्पनी-
यत्वात् । “ एष ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते । एष उ
एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते ” इति श्रुतिरीश्वरस्यैव धर्माधर्मयोः फल-
दातृत्वं तत्कारयितृत्वं चाभिदधाति । सति चेश्वरस्य प्रामाणिकत्वे तत्रैव प्रत्युताश्रुत-
स्यापूर्वस्य कल्पने गौरवं भवेत् । तस्मात्कर्मभिराराधित ईश्वरः फलदाता ” ।
तस्येश्वरस्योभयविधकारणत्वं प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे + चिन्तितम्—
“ निमित्तमेव ब्रह्म स्यादुपादानं च वेक्षणात् ।
कुलालवन्निमित्तं तन्नोपादानं मृदादिवत् ॥
बहु स्यामित्युपादानभावोऽपि श्रुत ईक्षितुः ।
एकबुद्ध्या सर्वधीश्च तस्माद्ब्रह्मोभयात्मकम् ॥
जगत्कारणत्वप्रतिपादकानि सर्वाणि वाक्यानि विषयः । तत्र किं ब्रह्म निमित्त-
कारणमेवोतोपादानकारणमपीति संदेहे निमित्तकारणमेवेति तावत्प्राप्तम् । कुतः ।
तदैक्षतेति सृज्यकार्यविषयपर्यालोचनश्रवणात् । पर्यालोचनं च निमित्तकारणमेवेति प्राप्ते
ब्रूमः—“तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय” इतीक्षितुरेव प्रकर्षेणोत्पत्त्या बहुभावः श्रूयते । तत

• फलमत उपपत्तेः—ब्र० सू० अ० ३ पा० २ अ० ८ सू १८ । + प्रकृतिश्च प्रति-
  ज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्—ब्र० सू० अ० १ पा० ४ अ० ७ सू० २३ ।
  १ ल. अनुक्षणवि० ।

५७२ is on the left.
On the right: [प्र१०८अनु०२]?
Wait, look at १०८: १, ०, ८?
No, look at the characters:
[
प्र
५? No, १०? No, ८?
Wait, [प्र १०८अनु०२]? Could it be Prapathaka 8, Anuvaka 2, but what is before 8?
Wait! Prapathaka 8 is Taittiriya Upanishad, Brahmavalli.
Is Brahmavalli Prapathaka 8?
Yes, in Taittiriya Aranyaka:
Prapathaka 7 = Shikshavalli
Prapathaka 8 = Brahmavalli (Anandavalli)
Prapathaka 9 = Bhriguvalli
Prapathaka 10 = Narayaniyavalli (Mahanarayana Upanishad).
Now look at the characters inside the bracket:
[ प्र १० ८ अनु ०२ ]?
Wait, is that १० or ।?
Look at: प्र then a circle with a dot? Or १०?
Wait, it is [प्र१०।८।अनु०२]?
Wait, why १०।८? No, in some editions:
"प्रपाठक ८, अनुवाक २" -

[प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५७३

तत्रैव पुनरपि परमाण्वादिकारणानां श्रौतत्वनिराकरणेन स एव *समर्थितः—
“अण्वादेरपि हेतुत्वं श्रुतं ब्रह्मण एव वा ।
वटधानादिदृष्टान्तादण्वादेरपि तच्छ्रुतम् ॥
शून्यान्वादिष्वेकबुद्ध्या सर्वबुद्धिर्न युज्यते ।
स्युर्ब्रह्मण्यपि धानाद्यास्ततो ब्रह्मैव कारणम् ।
दृष्टान्तो विषयः । तत्र किं ब्रह्मण इव परमाणुशून्यादीनामपि कचिज्जगत्कारणत्वं
श्रुतमस्ति । अथवा सर्वत्र ब्रह्मण एव कारणत्वं प्रतिनियतमिति संशयः । अण्वादे-
रपि कारणत्वं श्रुतम् । कुतः । वटधानादिदृष्टान्तश्रवणात् । तथा हि—छान्दोग्ये
षष्ठाध्याये श्वेतकेतुं प्रत्युपदिशन्नुद्दालकः सूक्ष्मतत्त्वे स्थूलस्य जगतोऽन्तर्भावं प्रतिपा-
दयितुं महावृक्षगर्भितानि वटबीजानि दृष्टान्तत्वेनोदाजहार । अतस्तत्सदृशाः परमा-
णवो दार्ष्टान्तिकत्वेन श्रुता भवन्ति । शून्यस्य च—“असद्वा इदमग्र आसीत् ” इति
साक्षादेव कारणत्वं श्रुतम् । “स्वभावमेके कवयो वदन्ति कालं तथाऽन्ये” इति
स्वभावकालपक्षौ श्रुतौ । तस्मात्परमावादीनामपि श्रौतं कारणत्वमिति प्राप्ते
ब्रूमः—एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं शून्यादिमतेषु नोपपद्यते । शून्यादिभिरजन्यस्य ब्रह्मणः
शून्यादिज्ञानेनाज्ञातत्वात् । धानादिदृष्टान्तस्तु ब्रह्मणोऽपीन्द्रियागम्यतया सूक्ष्मत्वादुप-
पद्यते । असच्छब्दस्य नामरूपराहित्याभिप्रायश्चतुर्थाधिकरणे वर्णितः। स्वभावकालपक्षौ
पूर्वपक्षत्वेन श्रुत्योपन्यस्तौ । तस्माद्ब्रह्मैव श्रुत्यभिहितं जगत्कारणं न परमाण्वादीति
सिद्धम्” ।
तस्यैतस्य समन्वयस्य स्मृतिविरोधतर्कविरोधी द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे त्रयो-
दशाधिकरणैः परिहृतौ । तत्र संग्रहकारः +प्रथमाधिकरणमारचयति—
“सांख्यस्मृत्याऽस्ति संकोचो न वा वेदसमन्वये ।
धर्मे वेदः सावकाशः संकोच्योऽनवकाशया ॥
प्रत्यक्षश्रुतिमूलाभिर्मन्वादिस्मृतिभिः स्मृतिः ।
अमूला कापिली बाध्या न संकोचोऽनया ततः ॥
अस्मिन्पादे सर्वेष्वधिकरणेषु पूर्वाध्यायोक्तः समन्वयो विषयः । तत्रास्मिन्नधिकरणे
वेदैकस्य समन्वयस्य सांख्यस्मृत्याऽभिसंकोचोऽस्ति न वेति संशयः । संकोचोऽस्तीति
तावत्प्राप्तम् । कुतः सांङ्ख्यस्मृतेरनवकाशत्वेन प्रबलत्वात् । सांख्यस्मृतिर्हि वस्तु-

• एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याता - ब्र० सू अ० १ पा० ४ अ० ८ सू० २८ । + स्मृत्यन-
  वकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात्-ब्र०सू०अ० २ पा० १ अ० १ सू० १ ।
  १ क. ग. ङ. .'ति सिद्धान्तस्त्यै' ।

तत्त्वनिरूपणायैव प्रवृत्ता न त्वनुष्ठेयं धर्मं कंचिदपि प्रतिपादयितुम् । यदि तस्मिन्
वस्तुन्यसौ बाध्यत तदा निरवकाशा स्यात् । वेदस्तु धर्मब्रह्मणी प्रतिपादयन्ब्रह्मणी-
स्मिन्बाध्यमानोऽपि धर्मे सावकाशः । तस्मादनवकाशया स्मृत्या सावकाशस्य वे-
संकोचो युक्त इति प्राप्ते ब्रूमः—सांख्यस्मृत्या वेदस्य संकोचो न युक्तः । कु-
मन्वादिस्मृतिभिर्ब्रह्मकारणवादिनीभिर्बाधितत्वात् । प्रबला हि मन्वादिस्मृतयः । !
क्षवेदमूलत्वात् । नै तु तथा कापिली स्मृतिः । नहि प्रधानकारणवादिन्या
भूतं कंचन वेदमुपलभामहे । दृश्यमानवेदवाक्यानां ब्रह्मपरत्वस्य पूर्वमेव निर्णीतत्व-
तस्मान्न सांख्यस्मृत्या वेदस्य संकोचो युक्तः ” ।

• द्वितीयाधिकरणमारचयति—
  “ योगस्मृत्याऽस्ति संकोचो न वा योगो हि वैदिकः ।
  तत्त्वज्ञानोपयुक्तश्च ततः संकु

प्रपा०८अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५७५
मृद्धटादौ समत्वेऽपि दृष्टं वृश्चिककेशयोः ।
स्वकारणेन वैषम्यं तर्काभासो न बाधकः ॥
अचेतनं जगच्चेतनाद्ब्रह्मणो न जायते विलक्षणत्वात् । यद्येन विलक्षणं तत्तस्मान्न
जायते । यथा गोर्महिषीत्यनेन तर्केण समन्वयो बाध्यत इति प्राप्ते ब्रूमः—ये ये कार्य-
कारणे ते ते सलक्षणे इत्यस्या व्याप्तेर्वृश्चिककेशयोर्व्यभिचारो दृश्यते । अचेतनाद्गोमया-
द्वृश्चिकस्य चेतनस्योत्पत्तेश्चेतनाच्च पुरुषादचेतनानां केशानामुत्पद्यमानत्वात् । अतो
वेदनिरपेक्षः शुष्कतर्को न कुत्रापि प्रतितिष्ठति ।
यदुक्तमाचार्यैः—
“ यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः ।
अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते ” ॥ इति ।
तस्मादाभासत्वाद्वैलक्षण्यहेतुर्न बाधकः ” ।

• चतुर्थाधिकरणमारचयति—
  “ बाधोऽस्ति परमाण्वादिमतैर्नो वा यतः पटः ।
  न्यूनतन्तुभिरारब्धो दृष्टोऽतो बाध्यते मतैः ॥
  शिष्टेष्टाऽपि स्मृतिस्त्यक्ता शिष्टत्यक्तं मतं किमु ।
  न तैर्बाधो विवर्ते तु न्यूनत्वनियमो नहि ॥
  सांख्ययोगस्मृतिभ्यां तदीयतर्केण च बाधो माऽस्तु नाम । कणादबुद्धादिस्मृ-
  तिभिस्तदीयतर्केण च समन्वयो बाध्यताम् । कणादो हि परमर्षिः परमाणूनां जग-
  त्कारणत्वं स्मरति स्म, तर्कं च तस्मिन्नर्थे प्रोवाच । विमतं द्व्यणुकादिकं स्वन्यूनपरिमा-
  णाऽऽरब्धम् । कार्यद्रव्यत्वात् । यथा तन्तुभिः पट इति । बुद्धश्च भगवतो विष्णो-
  ऽवतारः , स चाभावं जगद्धेतुं स्मरति स्म, तर्कं च तदनुकूलमाह । विमतं भावरूपं
  जगदभावपुरःसरं भावरूपत्वाद्यथा सुषुप्तिपुरःसरः स्वप्नप्रपञ्च इति । तस्मात्तैः प्रबलैः
  कणादादिमतैर्बाध इति प्राप्ते ब्रूमः—यदा वैदिकशिरोमणिभिः पुराणकर्तृभिस्तत्र तत्र
  प्रसङ्गादुदाहृता प्रकृतिपुरुषादिप्रतिपादिका सांख्ययोगस्मृतिर्जगत्कारणविषये दौर्ब-
  ल्येन परित्यक्ता तदा निखिलैः शिष्टैरुपेक्षितानां कणादादिमतानां दौर्बल्यमिति किमु
  वक्तव्यम् । न खलु ब्राह्मपाद्मादिषु पुराणेषु कचिदपि प्रसङ्गाद्व्यणुकादिप्रक्रियोदाहृता ।
  प्रत्युत “ हैतुकाम्बँकवृत्तींश्च वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत् ” इति बहुशो निन्दोपलभ्यते ।
  यस्तु न्यूनारभ्यत्वनियम उक्तो नासौ विवर्तवादेऽस्ति । दूरस्थपर्वताग्रस्थितैर्महद्भिर्वृक्षै-

• एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः—ब्र०सू०अ० २ पा० १ अ० ४ सू० १२ ।
  १ ख. ॰त्पत्तिः । अचेत० । २ ख. ॰ते स तैः । ३ व. ॰न्बलदृष्टं । ४ ख. ॰म्यानि॰ ।

रेत्यल्पदूर्वाभ्रमस्य जन्यमानत्वात् । यदप्यभावपुरःसरत्वानुमानं तत्रापि साध्यवि-
दृष्टान्तः । सुषुप्तेरवस्थात्वेनावस्थावत आत्मनः सद्रूपस्याङ्गीकरणीयत्वे सति स्वा-
भावपुरःसरत्वात् । तस्मादेतैर्मतैर्नास्ति बाधः ” ।
*पञ्चमाधिकरणमारचयति —
“ अद्वैतं बाध्यते नो वा भोक्तृभोग्यविभेदतः ।
प्रत्यक्षादिप्रमासिद्धो भेदोऽसावन्यबाधकः ॥
तरङ्गफेनभेदेऽपि समुद्राभेद इष्यते ।
भोक्तृभोग्यविभेदेऽपि ब्रह्माद्वैतं न बाध्यते ” ॥ इति ।
समन्वयेनावगम्यमानमद्वैतं प्रत्यक्षादिप्रसिद्धेन भोक्तृभोग्यविभेदेन बाध्यत इति चे-
न । तरङ्गादिरूपेण भेदस्य समुद्ररूपेणाभेदस्य च दृष्टत्वेन भेदाभेदयोर्विरोधाभाव-
भेदाभेदविरोधव्यवहारस्याऽऽकारभेदेनापि रहितेऽत्यन्तमेकस्मिन्नपि वस्तुनि सावद्य-
त्वात् । तस्माद्ब्रह्माकारेणाद्वैतं भोक्तृभोग्याकारेण द्वैतमित्याकारभेदान्द्व्यवस्थासिद्धौ
कोऽपि बाधः ” ।
+षष्ठाधिकरणमारचयति—
“ भेदाभेदौ तात्त्विकौ स्तो यदि वा व्यावहारिकौ ।
समुद्रादाविव तयोर्बाधाभावेन तात्त्विकौ ॥
बाधितौ श्रुतियुक्तिभ्यां तावतो व्यावहारिकौ ।
कार्यस्य कारणाभेदादद्वैतं ब्रह्म तात्त्विकम् ॥
स्पष्टौ संशयपूर्वपक्षौ । “नेह नानाऽस्ति किंचन” इति श्रुतिर्भेदं बाधते । यु-
परस्परोपमर्दात्मकयोर्भेदाभेदयोरेकत्रासंभवादेकस्मिंश्चन्द्रमसि द्वित्वासंभवात् । २-
पूर्वाधिकरण आकारभेदाद्भेद इति तदप्यसत् । अद्वैते वस्तुन्याकारभेदस्यासं प्रतिप-
समुद्रादौ तु दृष्टत्वादभ्युपगम्यते । नहि दृष्टेऽनुपपन्नं नामेति न्यायात् । अ-
ब्रह्माकारजगदाकारौ दृष्टाविति चेन्न । ब्रह्मणः शास्त्रैकसमधिगम्यत्वात् । तस्माच्छ-
युक्तिभ्यां बाधितत्वान्व्यावहारिकौ भेदाभेदौ । किं तर्हि वस्त्विति चेदद्वैतमेवेति ब्रू-
कार्यस्य कारणान्यतिरेकेण कारणमात्रस्य वस्तुत्वात् । तथा च श्रुतिर्मृत्तिकादिदृष्टा-
कारणस्यैव सत्यत्वं प्रतिपादयति—“ यथा ³सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं वि-
स्याद्वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमेवं ⁴सौम्य स आदेशो भवति” ।

• भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत्—ब्र० सू० अ० २ पा० १ अ० ५ सू० १३
  तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः—ब्र० सू० अ० २ पा० १ अ० ६ सू० १४ ।
  : १ ख. 'रत्नत्वद्व' । २ ख. 'दू ङ्किकुराव म' । ३ क. ग. ङ. सौम्ये॑ । ४ ग. सो-

[प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५७७
अस्यायमर्थः । प्रौढो मृत्पिण्डः कारणं तद्विकारा घटशरावादयः । तत्र मृद्वस्त्वन्यद्घ-
टादीनि चान्यानि वस्तूनीति तार्किका मन्यन्ते । तत्र घटादीनां पृथग्वस्तुत्वनिरासाय
विकारशब्देन श्रुतिस्तान्वव्यवहरति । मृद्वस्तुनो विकाराः संस्थानविशेषा घटादयो न
पृथग्वस्तुभूताः । यथा देवदत्तस्य बाल्ययौवनस्थाविराद्यस्तद्वत् । एवं च सति घटोद्या²-
कारप्रतिभासदशायामपि मृन्मात्रमेव स्वतन्त्रं वस्तु । ततो मृद्यवगतायां घटादीनां यत्ता-
त्त्विकं स्वरूपं तत्सर्वमव¹तम् । आकारविशेषो न ज्ञायत इति चेन्मा ज्ञायतां नाम ।
तेषामवस्तुभूतानामजिज्ञासार्हत्वात् । चक्षुषा प्रतिभासमाना अपि विकारा निरूपिताः
सन्तो मृद्व्यतिरेकेण न स्वरूपं किंचिल्लभन्ते । घटोऽयं शरावोऽयमिति वाङ्निष्पाद्यना-
मधेयमात्रं लभन्ते । अतो निर्वस्तुक्तत्वे सत्युपलभ्यमानत्वरूपेण मिथ्यात्वलक्षणेनोपे-
तत्वात्सत्या विकाराः । मृत्तिका तु विकारव्यतिरेकेणापि स्वरूपं लभत इति सत्या ।
तथा ब्रह्मोपदेशोऽवगन्तव्यः । ब्रह्मणि मृत्तिकान्यायस्य जगति घटादिन्यायस्य च योज-
यितुं शक्यत्वादिति । तस्माज्जगतो ब्रह्माभेदादद्वैतं ब्रह्म तात्त्विकम् । एवंविधविचारशू-
न्यानां पुरुषा³णामापातदृष्ट्या वेदेनाभ्युपेताद्वितीयब्रह्मप्रतिपत्तेः प्रत्यक्षादिभिर्भेदप्रतिपत्तेश्च
सद्भावात्समुद्रतरङ्गन्यायेन भेदाभेदौ भासमानौ व्यावहारिकावेवेति स्थितम् ” ।
∗</t>सप्तमाधिकरणमारचयति—
“हिताहितक्रियादिः स्यान्नो वाऽभेदं प्रपश्यतः ।
जीवाहितक्रिया स्वार्था स्यादेषा नहि युज्यते ॥
अवस्तुजीवसंसारस्तेन नास्ति मम क्षतिः ।
इति पश्यत ईशस्य न हिताहितभागिता ॥
परमेश्वरो हि केषांचिज्जीवानां संसारासक्तानां वैराग्यादिकं हितं निर्मिमीते । अहितं
च नरकहेतुमधर्मं निर्मिमीते । निर्मिमाणश्च स्वस्य जीवैर्भेदं सर्वज्ञतया पश्यति । तस्मा-
त्स्वस्यैव हिताकरणमहितकरणं च प्रसज्येयाताम् । एतच्च न युक्तम् । नहि लोके
प्रेक्षावान्कश्चिदपि स्वस्य हितं न करोत्यहितं वा करोति तस्माद्धिताकरणादिदोष इति
प्राप्ते ब्रूमः—सर्वज्ञत्वादीश्वरो जीवसंसारस्य मिथ्यात्वं स्वस्य निर्लेपत्वं च पश्यत्यंतो
न हिताहितभाक्त्वदोषः ” ।

• इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः—ब्र० सू० अ० २ पा० १ अ० ७ सू० २१ ।
  १ ग. ॰वगतं॰ २ ग. ॰टाद्या॰ । ३ क. ग. ङ. ॰षाणां मापातात्तद्बुद्ध्या ।

, ्र, त, र्, कि, र्, नि -> प्रतर्किर्निरवयवत्व...!
Wait, why would it say प्रतर्कि?
Wait, could it be प्रतर्कि? Wait, let's look at त and र्क:
Is it सक्ति? A broken स where the left leg is missing looks like त. Then क्ति: क + त + ि? In ligature क्ति, क is on top, त below. With repha, र्क्ति.
So प्रसक्तिर् without the left stroke of स becomes प्र + त? No, wait, look at the letter: it has a loop at the top? No, it's त!
Wait, let's look at line 20: कात्स्न्र्यान्नापि -> त्स्न्र्या.
Let's transcribe what's there faithfully.

Now let's check line 31 (the very bottom footnote):
१ क. घ. ङ. °कवि° । २ ख. °तीत्यब्रह्म° ।
Wait! १ क. घ. ङ. °कवि° ।
Wait, what is °कवि°?
Look at line 16 again:
`षाणां व्यवस्थापकत्वात् । तस्मादद्व

[प्रपा०८ अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५७९

• दशमाधिकरणमारचयति--
  “नाशरीरस्य मायाऽस्ति यदि वाऽस्ति न विद्यते ।
  ये हि मायाविनो लोके ते सर्वेऽपि शरीरिणः ॥
  बाह्यहेतुमृते यद्वन्मायाया कार्यकारिता ।
  ऋतेऽपि देहं मायैवं ब्रह्मण्यस्तु प्रमाणतः ॥
  लोके मायाविनामैन्द्रजालिकानां सशरीरत्वदर्शनादशरीरस्य ब्रह्मणो न माया संभव-
  तीति प्राप्ते ब्रूमः—गृहादिनिर्मातृणां स्वव्यतिरिक्तमृद्दारुत्वादिबाह्यसाधनसापेक्षत्वदर्शनेऽ-
  प्यैन्द्रजालिकस्य बाह्यसाधननैरपेक्ष्येण यथा गृहादिनिर्मातृत्वं तथा लौकिकमायाविनः
  शरीरसापेक्षत्वदर्शनेऽपि ब्रह्मणो मायासिद्ध्यर्थं तदपेक्षा मा भूत् । अथोच्येत । ऐन्द्र-
  जालिकस्य बाह्यसाधननैरपेक्ष्येण निर्मातृत्वे प्रत्यक्षप्रमाणमस्तीति । तर्हि ब्रह्मणोऽपि श-
  रीरनैरपेक्ष्येण मायासद्भावे “ मायिनं तु महेश्वरम् ” इति श्रुतिः प्रमाणमस्तु” ।
  +एकादशाधिकरणमारचयति—
  “तृप्तोऽस्रष्टाऽथ वा स्रष्टा न स्रष्टा फलवाञ्छने ।
  अतृप्तिः स्यादवाञ्छायामुन्मत्तनरतुल्यता ॥
  लीलाश्वासवृथाचेष्टा अनुद्दिश्य फलं यतः ।
  अनुन्मत्तैर्विंरच्यन्ते तस्मात्तृप्तस्तथा सृजेत्” ॥ इति ।
  “आनन्दो ब्रह्म ” इति शास्त्रान्नित्यतृप्तः परमेश्वरः । तादृशस्य सृष्टिविषयायामि-
  च्छायामभ्युपगम्यमानायां नित्यतृप्तिर्व्याहन्येत । अनभ्युपगम्यमानायामबुद्धिपूर्विकां सृष्टिं
  विरचयत उन्मत्तनरतुल्यता प्रसज्येतेति प्राप्ते ब्रूमः—बुद्धिमद्भिरेव राजादिभिरन्तरेण
  प्रयोजनं लीलया मृगयादिप्रवृत्तिः क्रियते । श्वासोच्छ्वासव्यवहारस्तु सार्वजनीनः ।
  व्यर्थचेष्टाश्च बालकैः क्रियमाणा बहुशो दृश्यन्ते । तद्वन्नित्यतृप्तोऽपीश्वरः प्रयोजनमन्त-
  रेणाप्यनुन्मत्तः सन्नशेषं जगत्सृजतु ” ।
  ×द्वादशाधिकरणमारचयति—
  “वैषम्याद्यापतेन्नो वा सुखदुःखे नृभेदतः ।
  सृजन्विषम ईशः स्यान्निर्घृणश्चोपसंहरन् ॥
• सर्वोपेता च तद्दर्शनात्—ब्र० सू० अ० २ पा० १ अ० १० सू० ३० । + न प्रयोजनव-
  त्त्वात्—ब्र०सू०अ० २ पा० १ अ० ११ सू० ३२ । × वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति—
  ब्र० सू० अ० २ पा० १ अ० १२ सू० ३४ ।
  १ क. ख. ग. ङ ॰त्वां तन्तीति — — — ०... — — ० . — — — —

५८० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ८ अनु०२
प्राण्‍यनुष्ठितकर्मादिमपेक्ष्येशः प्रवर्तते ।
नातो वैषम्यनैर्घृण्ये संसारस्तु न चाऽऽदिमान् ” ॥ इति ।
ईश्वरो देवादीनत्यन्तसुखिनः सृजति पश्वादीनत्यन्तदुःखिनो मनुष्यांश्च मध्यमान्
तारतम्येन पुरुषविशेषेषु सुखदुःखे सृजन्नीश्वरः कथं विषमो न स्यात् । कथं च नीचैरप्य
त्यन्तजुगुप्सितं देवतिर्यङ्मनुष्याद्यशेषजगदुपसंहारं कुर्वन्निर्घृणो न भवेत् । तस्माद्वैषम्य
नैर्घृण्ये प्रसज्येयातामिति प्राप्ते ब्रूमः— न तावदीश्वरस्य वैषम्यप्रसङ्गोऽस्ति । प्राणिना-
न्तममध्यमाधमलक्षणवैषम्ये तत्तत्कर्मणामेव प्रयोजकत्वात् । न चैतावतेश्वर
स्वातन्त्र्यहानिः । अन्तर्यामितया कर्माध्यक्षत्वात् । न त्वेवं सति *घट्टकुटीप्रभा
न्याय आपद्यते । ईश्वरे वैषम्यं परिहर्तुं कर्मणां वैषम्ये हेतुत्वमुक्त्वा पुनरपीश्वर
स्वातन्त्र्यसिद्धये तत्कर्मनियामकतोऽभ्युपगम्यमाने सत्यन्ततो गत्वा चेश्वरस्यैव वैषम्य
मुत्वप्रसङ्गात् । नायं दोषः । नियामकत्वं नाम तत्तददृष्टशक्तीनामव्यवस्थापरिहारमात्रप्र
शक्तयस्तु मायाशरीरभूताः । न तु तासामुत्पादक ईश्वरः । ततः स्वशक्तिवशात्तत्तत्व
णां वैषम् हेतुत्वेऽपि न व्यवस्थापकस्येश्वरस्य वैषम्यप्रसङ्गः । संहारस्य सुषुप्तिवददुःख
नकत्वात्प्रत्युत सर्वक्लेशनिवर्तकत्वाच्च । ततः सघृणत्वमेव । नन्ववान्तरसृष्टिषु पूर्वपूर्व
मपेक्ष्या सृजत ईश्वरस्य वैषम्याभावेऽपि प्रथमसृष्टौ पूर्वकर्मासंभवाद्वैषम्यदोषस्तद्व
इति चेन्न । सृष्टिपरम्पराया अनादित्वात् । नान्तो न चाऽऽदिरित्यादिशास्त्रा
तस्मान्न कोऽपि दोषः ।
× त्रयोदशाधिकरणमारचयति—
“नास्ति प्रकृतिता यद्वा निर्गुणस्यास्ति नास्ति सा ।
मृदादेः सगुणस्यैव प्रकृतित्वोपलम्भनात् ॥
भ्रमाधिष्ठानताऽस्माभिः प्रकृतित्वमुपेयते ।
निर्गुणेऽप्यस्ति जात्यादौ सा ब्रह्म प्रकृतिस्ततः ॥
प्रकृतित्वं नाम कार्यकारणेन विक्रियमाणत्वम् । तच्च लोके सगुण एव मृदा
पलब्धम् । अतो निर्गुणस्य ब्रह्मणः कथं प्रकृतितोते प्राप्ते ब्रूमः— यद्यपि प्रक्रिय
नयेतिव्युत्पत्त्या विक्रियमाणत्वं प्रतीयते तथाऽपि तद्विक्रियमाणत्वं द्वेधाऽपि संभव
क्षीरादिवत्परिणामित्वेन वा रज्ज्वादिवद्भ्रमाधिष्ठानत्वेन वा । तत्र निर्गुणस्य पर्‍ि

• यथा कश्चित्सार्यं पान्थो द्रव्यलिप्सुर्घट्टपालभिया ( घट्टः पर्वतीयविषममार्गः ) तान्नप्रता
  पलायनमार्गेभ्रंशात्पुनरपि प्रातर्घट्टकुट्यामेवाऽऽयातीति । × सर्वधर्मोपपत्तेश्च—ब्र० सू० अ० १
  १ अ० १३ सू० ३५ ।
  १ क. घ ङ. गत्वेश्वरस्यैव ।