तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

र्गे" or "मर्गो"?
Wait, look at the very first character of L28:
There is a clipped curve, then "मर्गो" or "मार्गो"?
Wait, the 'आ' matra might be clipped or it's "मार्गो":
"मार्गो निष्पादको योऽग्निस्तस्मै कर्मकृते स्वाहुतमिदमस्तु ।"
Yes, "मार्गो निष्पादको"!
And before "मार्गो" at the end of L27:
"पूर्वानुष्ठितकर्मणामेतस्य च"
L28: "मार्गो निष्पादको योऽग्निस्तस्मै कर्मकृते स्वाहुतमिदमस्तु । यं वाऽन्यदेवमत्रोपयुक्तं"
L29: "यं नाधीमो न स्मरामस्तस्मै स्वाहुतमिदमस्तु ।"
Wait, at the start of L29:
"यं" - yes, "यं नाधीमो न स्मरामस्तस्मै स्वाहुतमिदमस्तु ।"

Let's double-check the header:
[प्रपा० ६ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४१३
Note the page number: ४१३.

Let's check L2:
कल्पः—"अथान्यां जुहोति—अ॒यं वै त्वम॒स्माद॑धि॒ त्वमे॒तद॑यं वै तद॒स्य योनि॑-
Wait, is there a

४१४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०६अनु०३]
अनन्तरभाविनोर्मन्त्रयोर्विनियोगो भरद्वाजबौधायनाभ्यामनुक्तत्वादद्र्व्यान्तरे
द्रष्टव्यः । प्रकरणबलात्तु होमार्थता प्रतीयते । तत्र प्रथमं मन्त्रमाह—
यस्त॑ इ॒ध्मं ज॑भ॒रत्सिष्विदा॒नो मूर्धानं॑ वा तत॒पते॑
त्वा॒या । दि॒वो विश्व॑स्मात्सी॑मघाय॒त उ॑रुष्यः, इति ।
हेऽग्ने यो राक्षसादिस्ते तवेध्मं जभरदपहरति । अथवा त्वाया त्वदीयस्य दग्ध-
व्यस्य प्रेतस्य मूर्धानं स्वयं सिष्विदानः स्वेदं प्राप्तः संस्ततपतेऽतिशयेन तापं करोति।
शास्त्रीयदहनसाधनस्येध्मस्यापहारेण वा स्वकीयस्वेदेन मूर्धानं द्रवीकुर्वन्वा शास्त्रीयदहं
विनाश्य स्वर्गं १विहन्ति । दिवः स्वर्गस्याघायातोऽयं पापं विघ्नं य इच्छति तस्माद्वि-
श्वस्मात्सीं सर्वस्मादपि राक्षसादेरुरुष्योऽयं प्रेतो रक्षणीयः ।
अथ द्वितीयं मन्त्रमाह—
अ॒स्मात्त्वमधि॑ जा॒तोऽसि॒ त्वद॒यं जा॑यतां॒ पुनः॑ । अ॒ग्नये॑
वैश्वान॒राय॑ सु॒वर्गाय॑ लो॒काय॒ स्वाहा॑ ( १ ), इति ॥
य ए॒तस्य॑ त्वत्प॒ञ्च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके षष्ठप्रपाठके
द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥
हेऽग्नेऽस्माद्यजमानात्प्रेतात्त्वमधिजातोऽसि । अयं हि कर्मानुष्ठानेन त्वां स्वामिनं
संपादितवान् । अतः फलदशायामयं पुनस्त्वत्तोऽधिजायतां त्वमेव स्वर्गलोके यजमा-
नमुत्पादय । तत्सिद्धयर्थं

[प्रपा० ६ अनु० ३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४१५

अयमग्निर्बृहता प्रौढेन केतुना ध्वजस्थानीयेन ज्वालाविशेषेण प्रभाति प्रकर्षेण
भासते । स चाऽऽविर्भूतो वृषभः कामानां वर्षकः सन्विश्वानि फलान्युद्दिश्य रोर-
वीति अतिशयेन ध्वनिं करोति । दिवोऽन्ताच्चित्स्वर्गावसानदेशादप्युपेत्य म-
दीयं यजमानं प्रेतमुदानट्, उत्कर्षेण व्याप्तवान् । स्वर्गस्योपरि स्वयं पूर्वमवस्थितोऽपि
मदीयं प्रेतमनुग्रहीतुमेवात्राऽऽगतवानित्यर्थः । स चाभिरपां प्राप्तव्यानां फलानामुपस्थे
समीपे महिषो वर्वर्धात्यधिको यथा भवति तथा वृद्धिं प्राप्तवान् ।
अथ द्वितीयामाह—
इ॒दं त॒ एकं॑ प॒र ऊ॒ त एकं॑ तृतीयेन॒ ज्योति॑षा॒ संवि॑शस्व । संवे॒-
शन॑स्त॒नुवै॒ चारु॑रेधि प्रि॒यो दे॒वानां॑ प॒रमे स॒धस्थे॑ , इति ।
हेऽग्ने ते तव स्वाभाविकमिदमेकं ज्योतिः । ऊ अपि च परः परस्तात्प्रेतशरीरे
स्थितं ते त्वदीयमेकं ज्योतिः । तदुभयमपि तृतीयेन ज्योतिषा परमात्मरूपेण संवि-
शस्व संयोजयस्व । तनुवै स्वकीयस्य शरीरस्य संवेशनः परमात्मज्योतिषा संयो-
जयिता देवानां प्रियस्त्वं चारुरेधि रमणीयो भव । कुत्रेति तदुच्यते—परम उत्कृष्टे
सधस्थे सहोपवेशनस्थाने ।
अथ तृतीयामाह—
नाके॑ सुप॒र्णमुप॑ यत्पत॑न्त॒ꣳ हृ॒दा वेन॑न्तो अ॒भ्यच॑क्षत त्वा । हिर॑-
ण्यप॒क्षं वरु॑णस्य दू॒तं य॒मस्य॒ योनौ॑ शकु॒नं भु॑र॒ण्युम् , इति ।
हेऽग्ने त्वामृत्विजो हृदा स्वकीयेन मनसा वेनन्तः कामयमाना यद्यदाऽभ्यचक्ष-
ताभितः ख्यापितवन्तः, तदा त्वं तुष्टो भवेति शेषः । कीदृशं त्वाम्—नाके

केचिद्यजमाना घृतमुपासते घृतद्रव्योपलक्षितं हविर्यज्ञमनुतिष्ठन्ति । येभ्यो
Wait, line 23: "एकेऽन्ये केचिद्यजमाना..." - just "एकेऽन्ये केचिद्यजमाना".

Line 24:
येषामर्थे मधु प्रधावति 'असौ वा आदित्यो देवमधु' इत्यादिका मधुविद्या प्रवर्तते

Line 25:
यदथर्वाङ्गिरसो मधोः कूल्या इत्यादिमधुप्राप्तिफलको ४ ब्रह्मयज्ञो येषामर्थे प्रवर्तते
Wait, let's check footnote 4: "४ ख. ग. ब्राह्मणश्व ।" (referring to ब्रह्मयज्ञो)

Line 26:
ताꣳश्चित्सर्वानप्ययं प्रेतोऽपिगच्छतादेव सर्वथा प्राप्नोत्वेव । सोमयाजिनां दर्शपूर्ण-
Wait, "प्रेतोऽपिगच्छतादेव" -> प्रेतोऽपि गच्छतादेव (written joined as प्रेतोऽपिगच्छतादेव).

Line 27:
मासादिद्याजिनां ब्रह्मयज्ञमधुविद्याद्यनुष्ठातृणां यः पुण्यलोकः सोऽयमस्य भवत्वित्यर्थः
Wait, "दर्शपूर्णमासादिद्याजिनां" or "

[प्रपा० ६ अनु० ३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४१७
अथाष्टमीमाह—
ये युध्य॑न्ते प्रध॑नेषु शूरा॑सो॒ ये त॑नु॒त्यज॑ः । ये वा॑
स॒हस्र॑दक्षिणा॒स्ताꣳश्चि॑दे॒वापि॑ गच्छतात् , इति ।
ये क्षत्रियाः प्रधनेषु प्रकृष्टधननिमित्तेषु संग्रामेषु युध्यन्ते युद्धं कुर्वन्ति । तत्रापि
ये शूरासः शूरा भटास्तनुत्यजो युद्धाभिमुख्येन शरीरं त्यजन्ति । अथवा ये पुरुषाः
सहस्रदक्षिणा विश्वजिदादिक्रतुषु सहस्रदक्षिणायुक्ताः । तांश्चिदित्यादि पूर्ववत् । युद्धा-
भिमुख्येन मृतस्योत्तमलोकः स्मर्यते—
“ द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ ।
परिव्राड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखे हतः ” इति ।
“ धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ” इति च ।
अथ नवमीमाह

४१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् [प्रपा०६अनु०३]
र्वाञ्जहाम परित्यजाम । शिवान्सुखहेतून्वाजानातिविशेषान्नविशेषान्वाऽभिलक्ष्य
वयमुत्तरेमोत्तीर्णा भवाम ।
यद्द्वै दे॒वस्य॑ सवि॒तुः प॒वित्र॑ग्ं स॒हस्र॑धारं॒ वित॑तमन्तरि॑क्षे ।
येना॑पु॒नादिन्द्र॑म॒नार्त॒मार्त्यै॒ तेना॒हं माग्ं सर्व॑त॒नुं पु॑नामि ।
कल्पः—"जघनेन कर्षूः पर्णशाखे निहत्याबलेन शुल्बेन बद्ध्वा विनिःसर्पन्ति—
यद्वै देवस्य सवितुः पवित्रग्ं सहस्रधारं विततमन्तरिक्षे । येनापुनादिन्द्रमनार्तमार्त्यै
तेनाहं माग्ं सर्वतनुं पुनामि” इति । सवितुः प्रेरकस्य सूर्यस्य देवस्य संबन्धि पवित्रं
शुद्धिकारणं यद्वै यदेव शुल्बं सहस्रधारं बहुसंधिकमन्तरिक्षे विततं प्रसृतं येन सूर्य-
रूपेण शुल्बेन पुराऽऽर्त्या आर्तेः सकाशादिन्द्रमनार्तमपुनादार्तो यथा न भवति तथा शोधि-
तवान् । तेन शुल्बेनाहं प्रेतस्य ज्ञातिं मां मद्रूपं सर्वतनुं कृत्स्नशरीरं पुनामि
शोधयामि ।
या रा॒ष्ट्रात्प॒न्नाद॒पय॑न्ति॒ शाखा॑ अ॒भिमृ॑ता नृ॒पतिं॑-
मिच्छ॑मानाः । धातु॒स्ताः सर्वाः॒ पव॑नेन पू॒ताः
प्र॒जया॒ऽस्मान्र॒य्या वर्च॑सा सग्ंसृ॑जाथ ।
कल्पः—"जघन्यो व्युदस्यति— या राष्ट्रात्पन्नादपयन्ति शाखा अभिमृता नृपतिमि-
च्छमानाः । धातुस्ताः सर्वाः पवनेन पूताः प्रजयाऽस्मान्रय्या वर्चसा सग्ंसृजाथ” इति।
शुल्बस्याधस्ताद्ये ज्ञातयो निर्गच्छन्ति तेषां मध्ये पश्चान्निर्गच्छन्दहनकर्ता पुरुषः शाखा-
द्वयमनेन मन्त्रेण व्युदस्येत् । अभिमृता अनुक्रमेण पूर्वे मृताः पुरुषा नृपतिमिच्छमाना
मनुष्याणां पालकं स्वामिनमिच्छन्तः पन्नात्प्राप्ताद्राष्ट्राद्याः शाखा अपयन्त्यपसारयन्ति
ताः सर्वाः शाखा धातुः संबन्धिना पवनेन शुद्धिहेतुना पूताः शोधिताः । तादृश्यो
हे शाखा अस्मान्प्रजादिभिः सग्ंसृजाथ संयोजयत ।
कल्पः—"उद्वयं तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थाय” इति । पाठस्तु—
उद्व॒यं तम॑स॒स्परि॒पश्य॑न्तो॒ ज्योति॒रुत्त॑रम् । दे॒वं
दे॒व॒त्रा सूर्य॒मग्न्म॒ ज्योति॑रुत्त॒मम् , इति ।
वयं तमस उत्तरं ज्योतिस्तमसो विनाशकत्वेनोत्कृष्टं सूर्यसंबद्धं ज्योतिरूपं
पश्यन्त उत्कर्षेण सर्वतोऽवलोकयन्तो देवत्रा देवेषु मध्ये सूर्ये देवमुत्तमं ज्योतिरूपं
गन्म प्राप्ताः स्मः ।

[प्रपा०६अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४१९
धा॒ता पु॑नातु सवि॒ता पु॑नातु , । अ॒ग्नेस्ते-
ज॑सा॒ सूर्य॑स्य॒ वर्च॑सा ( ३ ) ॥
घे॒द्युत्त॑रे॒माष्टौ च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके षष्ठप्रपाठके
तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
कल्पः—“ अन्वेक्षमाणा अपोऽवगाहन्ते—धाता पुनातु सविता पुनातु ” इति ।
अग्नेस्तेजसा सूर्यस्य वर्चसेति मन्त्रशेषः । धाता जगतः स्रष्टा प्रजापतिरग्निसंबन्धेन
तेजसा पुनातु शोधयतु । सविता प्रेरको देवः सूर्यसंबन्धिना तेजसा पुनातु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये षष्ठप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
अथ षष्ठे चतुर्थोऽनुवाकः ।
कल्पः—“ अपरेद्य

४२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०६ अनु०४]
अथ तृतीयामाह-
शीतिके॑ शीतिकावति ह्लादु॑के ह्लादुकावति
म॒ण्डूक्या॑सु॒ संग॑मये॒मꣳ स्व॑ग्निꣳ श॑म॒य॑, इति ।
शीतेन जलेन युक्ता भूमिः शीतिका, ह्लादकारिणा क्षीरेण युक्ता भूमिर्ह्लादुका । हे
शीतिके भूमे शीतिकावति शीतिकाभूमियुक्ते स्थानें, हे ह्लादुके ह्लादुकावति ह्लादु-
कायक्ते स्थानविशेषे मण्डूक्यासु मण्डूकप्लवनयोग्यास्वप्सु संगमयेमं प्रेतदेहं प्रापय ।
अग्निं च सुष्ठु शमय ।
अथ चतुर्थीमाह-
शं ते॑ धन्व॒न्या॒ आपः॒ शमु॑ ते सन्त्वनू॒क्या॑ः । शं
ते॑ समु॒द्रिया॒ आपः॒ शमु॑ ते सन्तु॒ वर्ष्या॑ः, इति ।
धन्वनि मरुदेशे भवा धन्वन्त्यास्तादृश्य आपो हे प्रेतदेह ते तव शं सन्तु सुख-
हेतवो भवन्तु । अनूपदेशे भवा अनूक्यया आपः [ते] शं (शमु) सन्तु सुखहेतव एव
भवन्तु । तथा समुद्रे भवाः समुद्रिया वर्षे भवा वर्ष्यास्ताः सर्वा अपि ते सुखहेतवो
भवन्तु ।
अथ पञ्चमीमाह-
शं ते॒ स्रव॑न्तीस्त॒नुवे॒ शमु॑ ते सन्तु॒ कूप्या॑ः । शं ते॑
नी॒हारो॑ वर्षतु॒ शमु॒ पृ॑ष्वाऽव॑शीयताम् (१), इति ।
स्रवन्तीर्नदीगता आपो हे प्रेत ते तनुवे शं सुखहेतवो भवन्तु । कूपे भवाः कूप्याः
ताश्च ते सुखहेतवो भवन्तु । नीहारो हिमरूपस्ते सुखार्थं वर्षतु वृष्टिवत्स्रवतु ।
पृष्वा जलबिन्दुः शमु सुखार्थमेवावशीयतामधः पततु ।
कल्पः-“ अत एवाङ्गारान्दक्षिणां निर्वर्त्य तिस्रः स्रुवाहुतीर्जुहोति--अवसृजेति
प्रतिमन्त्रम् ” इति । तत्र प्रथमामाह-
अव॑सृज॒ पुन॑रग्ने पि॒तृभ्यो॒ यस्त आहु॑त॒श्चर॑ति स्व॒धाभि॑ः ।
आयु॒र्वसा॑न॒ उप॑यातु॒ शेषꣳ॒ संग॑च्छतां त॒नुवा॑ जातवेदः, इति ।
हेऽग्ने यः प्रेतः पुमानाहुतश्चितौ मन्त्रेण समर्पितः सन्स्वधाभिः स्वधाकारसमाप्ति-
तैरूदकादिभिः सह चरति । तं प्रेतं पितृभ्यः पितृप्राप्त्यर्थं पुनरवसृज भूयः प्रेरय ।
१ ख. ग. 'ने मण्डूक्यासु मण्डूकप्लवनयोग्यास्वप्सु संगमय प्रापय । हे । २ क. ख. देहं ।
३ ग. पृष्ठाऽव° । ४ म. पृष्ठा । ५ ख. ग. °णान्निर्व° ।

).
तृ॒ has anudātta (horizontal underbar).
भिः॒ - wait, under भि or भिः? Under तृ and under भिः?
In पि॒तृभिः॒: underbar under पि, and underbar under तृ. Is there one under भि? No, wait, look at line 4:
पि॒तृभिः॒ - there is an underbar under पि, and an underbar under भिः!
Wait, in Vedic accentuation of Taittiriya:
पि॒तृभिः॑ : पि॒ is anudātta, तृ is svarita? No, in Taittiriya, sarvanudatta preceding an udatta:
पि॒तृभिः॑: in RV it is पि॒तृभिः॑. But in TA:
Look at the mark: under पि is an underbar पि॒.
Under तृ? There is NO underbar under तृ, wait, or is there?
Wait! Look at पि॒तृभिः॒:
The underbar is under पि: पि॒.
Then under तृ: nothing!
Then under भिः: there is an underbar: भिः॒? Wait, or an udātta above भिः?
Look at स्व॒धाभिः॑:
Under स्व is an underbar स्व॒.
Above भिः is a vertical bar: भिः॑.
Now look at `पि॒तृभि

४२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०६अनु०४]
इ॒दं त॒ एकं॑ प॒र ऊ॒ त एकं॑ तृतीये॑न॒ ज्योति॑षा॒ संवि॑शस्व ।
संवे॑शनस्त॒नुवै॒ चारु॑रेधि प्रि॒यो दे॒वानां॑ परमे स॒धस्थे॑, इति ।
हे प्रेत ते तव संबन्धीदमेकमस्थि ऊ अपि च परः परस्तात्ते तव संबन्ध्येकपास्थि
हे प्रेतैतदस्थिरूपेण पूर्वद्वयापेक्षया तृतीयेन ज्योतिषा प्रकाशेन संविशस्व संयुक्तो¹
भव। तनुवै शरीरसिद्धयर्थं संवेशनः सर्वेषामस्थ्नां योजयिता चारुरेधि रमणीयो भव।
परमे सधस्थ उत्कृष्टे सहोपवेशनस्थाने देवानां प्रियो भव।
उत्ति॑ष्ठ॒ प्रेहि॑ प्रद्र॒वौक॑ः कृणुष्व प॒रमे व्यो॑मन् ।
य॒मेन॒ त्वं य॒म्या सं॑विदानोत्त॒मं नाक॒मधिरो॑हे॒मम् ।
कल्पः- "अथैतान्य

प्रपा०६अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४२३
· द्वितीयानुवाके व्याख्यातो मन्त्रः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये षष्ठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
अथ षष्ठे पञ्चमोऽनुवाकः ।
आया॑तु दे॒वः सु॒मना॑भिरू॒तिभि॑र्य॒मो ह॑ वे॒ह प्रय॑ताभिर॒क्ता ।
आसी॑दताꣳ सु॒प्रय॑ते ह ब॒र्हिष्यूर्जाय॑ जा॒त्यै मम॑ शत्रुह॒त्यै ।
पञ्चमेऽनुवाके यमयज्ञोऽभिधीयते । स च कल्पसूत्र एवमुपक्रान्तः—
“ यज्ञमयं स्वयं प्रोक्तं प्रवक्ष्ये बलिमुत्तमम् ।
मासि मासि तु कर्तव्योऽन्तकाय तु बलिस्तथा ” इति ।
तत्र मन्त्रविनियोग एवमभिहितः—“आयातु देवः सुमनाभिरूतिभिर्यमो ह वेह प्रय-
ताभिरक्ता । आसीदताꣳसुप्रयते ह बर्हिष्यूर्जाय जात्यै मम शत्रुहत्योमिति यममावा-
हयति” [इति]। तत्राऽऽवाहनार्थः प्रणवोऽध्याहृतः । मन्त्रे हशब्दः प्रसिद्धयर्थः, वाशब्दः
समुच्चये । प्रसिद्धो यमो देवः सुमनाभिः सौमनस्ययुक्तै(क्ताभि)रूतिभिरस्मदीय-
रक्षणैः सहित इह यमयज्ञाख्ये कर्मण्यायातु । तथा प्रयताभिर्नियताभिरूतिभिरक्ता
प्रसिद्धा यमी चाऽऽयातु । मम यजमानस्योर्जाय्यान्नसिद्धये जात्या उत्तमजातिसिद्धये
शत्रुहत्यै शत्रुवधाय च सुप्रयते सुष्ठुनियते बर्हिषि । ह प्रसिद्धौ । एतौ दंपती आसी-
दतामुपविशताम् ।
कल्पः—“ यमे इव यतमाने यदैतमिति च ” इति । आवाहयतीत्यनुवर्तते ।
ऋक्तु—
य॒मे इ॑व॒ यत॑माने॒ यदैतं॒ प्र वां॑ भरन्मानु॒षा दे॒वयन्तः॑ । आसी॑-
दतं॒ꣳ स्वम॑ लो॒कं वि॑दा॒ने स्वास॒स्थे भ॑वतम॒िन्दवे॑ नः , इति ।
इवशब्द् एवकारार्थः । यद्यदा यतमाने प्रयत्नं कुर्वाणे यमे इव यमो यमी चेत्येते
युवामैतस्मिन्कर्मण्यागच्छतम् । तदानीं देवयन्तो देवानात्मन इच्छन्तो मानुषा
मानवा वां युवां प्रभरन्प्रकर्षेण भरन्तु पोषयन्तु । स्वमु लोकं स्वोचितमेव स्थानं
विन्दाने जानत्यौ युवामासीदतमुपविशतम् । नोऽस्माकमिन्दव आह्लादाय स्वासस्थे
सुखनस्थाने भवतं तिष्ठतम् ।
१ क. ख. ॰हत्या इति । २ क. ख. ॰मस्मात्कर्म॑ ।

४२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ६ अनु० ५]
य॒माय॒ सोम॑ꣳ सु॒नुत य॒माय॑ जुहुता ह॒विः ।
य॒मꣳ ह॑ य॒ज्ञो ग॑च्छत्य॒ग्निदू॑तो॒ अरं॑कृतः ।
कल्पः—“मध्यमस्या(माया)मुत्तरवेद्यां यमाय हविर्निवेदयन्ते—यमाय सोम॑ꣳ सुनुत
यमाय जुहुता हविः । यमꣳह यज्ञो गच्छत्यग्निदूतो अरंकृतः” इति । हे ऋत्विजो
यमदेवार्थं सोमं सुनुत लतात्मकं सोममभिषुणुतः । तथा यमार्थं हविर्जुहुत । अग्निदूतो
यस्मिन्यज्ञे सोऽयमग्निदूतः । अग्नेर्दूतत्वमन्यत्राऽऽम्नातम्—“अग्निर्देवानां दूत आसीत्”
इति । अरंकृतो बहुभिर्द्रव्यैरलंकाररूपैर्युक्तः, तादृशो यज्ञो यमं ह यममेव [गच्छति]
गच्छतु । ( *ओंकारस्त्वध्याहृतः ) ।
य॒माय॑ घृ॒तव॑द्ध॒विर्जु॒होत॒ प्र च॑ तिष्ठत ।
स नो॑ दे॒वेष्वाय॑मद्दी॒र्घमायुः॒ प्रजी॑वसे ।
कल्पः—“ प्रतीच्यामुत्तरवेद्याम्—यमाय घृतवद्धविर्जुहोत प्र च तिष्ठत । स नो
देवेष्वायमद्दीर्घमायुः प्रजीवसे” इति । हे ऋत्विजो यमार्थं घृतयुक्तं हविर्जुहोत । यूयं
च प्रकर्षेण तिष्ठत । देवेषु मध्ये यो यमो देवः स प्रजीवसे प्रकृष्टजीवनार्थं नोऽ-
स्माकं दीर्घमायुरायमत्प्रयच्छतु ।
य॒माय॒ मधु॑मत्तमꣳ राज्ञे॑ ह॒व्यं जु॑होतन । इ॒दं नम॑
ऋष॑िभ्यः पूर्व॒जेभ्यः॒ पूर्वे॑भ्यः पथिकृद्भ्य॑ः (१) ।
कल्पः—“प्राच्यामुत्तरवेद्याम्—यमाय मधुमत्तमꣳ राज्ञे हव्यं जुहोतन । इदं नम॑
ऋषिभ्यः पूर्वजेभ्यः पूर्वेभ्यः पथिकृद्भ्यः” इति । हे ऋत्विजो यमाय राज्ञे मधुमत्त-
ममतिशयेन मधुरं हव्यं जुहोतन जुहुत । पूर्वजेभ्यः सृष्ट्यादावुत्पन्नेभ्योऽत एव पूर्वे-
भ्योऽस्मत्तः पूर्वभाविभ्यः पथिकृद्भ्यः शोभनमार्गकारिभ्य ऋषिभ्य इदं प्रत्यक्षं यद्
भवति तथा नमोऽस्तु ।
कल्पः—“योऽस्य कौष्ठ्येति तिसृभिर्यमगाथाभिस्त्रिः प्रदक्षिणं परिगायन्ति” इति
तत्र प्रथमामाह—
योऽस्य॑ कौ॒ष्ठ्य॑ जग॑तः पा॒र्थिव॑स्यै॒के इदृशी॑ । य॒मं
भ॑ङ्ग्य॒श्रवो॒ गां य॑ यो राजा॑ऽनपरो॒ध्य॑ः , इति ।

• एतच्चिह्नान्तर्गतमधिकमिव भाति ।
  १ ग. ॰च्छत्वग्नि॰ । २ ग ॰च्छत्वग्नि॰ । ३ ख. ग. ॰वसे ओमिति । ४ ख. ग. ॰रोध्य
  ओमिति ।

[प्रपा०६ अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४२५
को(कौ)ष्ठं¹ धनमर्हतीति कौष्ठ्यः, तादृशो यो यम एक इदेक एव पार्थिवस्य
पृथिव्यां भवस्यास्य सर्वस्य जगतो वशी वशेन युक्तः सर्वं जगत्तदधीनमित्यर्थः ।
यश्च यमो राजाऽनपरोध्यः केनाप्यपरोद्धुमशक्यः । तं यमं प्रति भङ्ग्यश्रव एत-
न्नामकं गीतं हे पुरुष गाय । भङ्गी रीतिः । संगीतशास्त्रोक्तां भङ्गीमर्हतीति भङ्ग्यम् ।
श्रवणीयं श्रवः । भङ्ग्यं च तच्छ्रवश्चेति भङ्ग्यश्रवः । शास्त्रीयलक्षणोपेतत्वाच्छ्रोत्रसु-
खकरमित्यर्थः³ ।
अथ द्वितीयामाह—
यमं गाय॑ भ॒ङ्ग्य॑श्रवो॒ यो राजा॑ऽनपरो॒ध्यः॑ । येना॒ऽऽपो
न॒द्यो॑ धन्वा॑नि॒ येन॒ द्यौः पृ॑थि॒वी दृ॒ढा, इति ।
यो यमो राजा केनाप्यपरोद्धुमशक्यः । येन यमेनाऽऽपो धृता इति शेषः । तथा
नद्यो येन धृताः । धन्वानि मरुस्थलानि येन धृतानि । द्यौर्येन धृता । दृढा पृथिवी
च येन धृता । तादृशं यमं प्रति पूर्वोक्तं भङ्ग्यश्रवो गाय ।
अथ तृतीयामाह—
हिर॒ण्य॒क॒क्ष्यान्त्सु॒धुरा॒न्हिर॑ण्या॒क्षानय॑ःशफान् ।
अश्वां॒न॑नःश॒तो⁴ दा॒नं यमो राजा॒ऽभिति॑ष्ठति, इति ।
अनसां शकटानां रथानां शतं यस्य यमस्य सोऽयमनःशतः । तादृशो यमो राजा
दानं फलप्रदानमुद्दिश्यात्र समागच्छतु । * अश्वानभितिष्ठति रथेषु योजयति । कीदृ-
शानश्वान् । हिरण्यकक्ष्यान्सौवर्णाभरणैर्युक्ताः कक्ष्याप्रदेशा येषां ते हिरण्यकक्ष्या-
स्तान् । + शोभनं धुरं रथवहनस्थानं येषां ते सुधुरास्तान् । शृङ्गारार्थं हिरण्यनिर्मिते
अक्षिणी येषां ते हिरण्याक्षास्तान् । पाषाणयुक्तमार्गेषु रक्षार्थं निर्मितैरयोमयैर्वलयै-
र्युक्ताः शफा येषां तेऽयःशफास्तान् । अनश(श्य)त इति पाठे नाशरहितानश्वानिति
व्याख्येयम् ।
कल्पः— "यमो दाधारेत्यनुवाकशेषेण हविरुद्धरन्ति" इति । तत्र प्रथमामाह—
यमो दा॑धार पृथि॒वीं यमो विश्व॑मि॒दं जग॑त् ।
यमाय॒ सर्व॑मित्तस्थे॒⁷ यत्प्राणद्वा॒युरा॑क्षितम् , इति ।

• अत्र यो यम इत्यनुषञ्जनीयम् । + शोभना धूरिति पठितु युक्तम् ।
  १ ग ॰ष्ठं संपूर्णं ध॰ । २ क. ख. ग. 'ङ्गीरिति सं॰ । ३ क. ख. ग. करोऽयमि' । ४ क. ख.
  °ननश्यतो । ५ क. ख. 'न्द् । अयोयुक्ताः खुरा ये° । ६ क ख. 'न्द् । यममाहात्म्यसूचकाः सप्त
  मन्त्राः, तत्र । ७ क. ख. 'मित्रस्थे ।
  ५४

पृथिवीं सर्वां यमो दाधार धृतवान् । तथा विश्वं सर्वमिदं जगद्यमो धृतवान् ।
यत्प्राणदस्मिञ्जगति श्वासयुक्तं यदस्ति यदप्यन्यद्वायुना रक्षितं वस्त्वस्ति सर्वमि-
त्सर्वमेव यमाय यमार्थं तस्थे तस्थाववस्थितम् ।
अथ द्वितीयामाह—
यथा॒ पञ्च॑ यथा ष॒ड्यथा॑ पञ्चद॒शर्ष॑यः । य॒मं यो
वि॒द्यात्स ब्रू॒याद्यथै॑क॒ ऋषि॑र्विजान॒ते ( २ ), इति ।
पञ्च भूतानि यथा वर्तन्ते, षडृतवो यथा वर्तन्ते, पञ्चदश तिथयो यथा वर्तन्ते,
ऋषयश्च वसिष्ठादयो यथा वर्तन्ते, तं प्रकारं सर्वं स पुमान्ब्रूयाद्वक्तुं शक्तः। कः
पुमानिति स उ(तदु)च्यते—यो यमं वेद स पुमान्ब्रूयादित्यन्वयः। यमो हि नियन्तृत्वेन
भूतर्तुतिथ्यादिकं सर्वं जगद्यथायथं प्रवर्तयति । अ

[प्रपा० ६ अनु० ५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४२७
अथ पञ्चमीमाह—
वैव॑स्व॒ते विवि॑च्यन्ते य॒मे राज॑नि॒ ते जना॑: ।
ये चे॒ह स॒त्येनेच्छ॑न्ते॒ य उ॑ चा॒नृत॑वा॒दिन॑:, इति ।
इह लोके ये च पुरुषाः सत्येन वर्तितुमिच्छन्ति येऽपि चान्ये पुरुषा अनृतवा-
दिनस्ते द्विविधा अपि जना वैवस्वते सूर्यस्य पुत्रे यमे राजनि स्थिते सति तद्दृष्ट्यै-
विविच्यन्ते । तत्र सत्यवादिन स्वर्गं नयन्ति, अनृतवादिनो नरकं नयन्तीत्येवं तद्विवेकः ।
अथ षष्ठीमाह—
ते राज॑न्नि॒ह विवि॑च्यन्ते॒ऽथा य॑न्ति॒ त्वामुप॑ । दे॒वाꣳश्च॒
ये॒ नम॑स्यन्ति ब्रा॒ह्म॒णाꣳश्चाप॑चित्या॒॑ति, इति ।
ये च पुरुषा इह लोके देवाम्नमस्यन्त्युपासते येऽपि चान्ये ब्राह्मणानपचित्यति
सुवर्णदानान्नदानादिना पूजयन्ति ते द्विविधा अपि हे राजन्निह त्वदीये लोके विवि-
च्यन्ते । तत्रोपासका ब्रह्मलोके नीयन्ते दानादिकर्मनिष्ठास्तु स्वर्गलोके नीयन्त इति
तद्विवेकः । अथ यस्मादेवं तस्मात्सर्वेऽपि हे यम त्वामुपयन्ति ।
अथ सप्तमीमाह—
यस्मि॑न्वृ॒क्षे सु॑पला॒शे दे॒वैः सं॒पिब॑ते य॒मः । अत्रा॑ नो
वि॒श्पति॑: पि॒ता पु॑रा॒णा अनु॑वेनति ( ३ ), इति ॥
प॒थि॒कृद्भ्यो॑ विजान॒तेऽनु॑वेनति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके षष्ठप्रपाठके
पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥
यमो राजा देवैरन्यैः सह सुपलाशे शोभ

४२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०६अनु०१]
अथ षष्ठे षष्ठोऽनुवाकः ।
पूर्वानुवाके पितृमेधगतयमविशेषमन्त्रप्रसङ्गाद्बुद्धिस्थो यमयज्ञोऽभिहितः । स च
स्वतन्त्रः पुरुषार्थो नतु पितृमेधाङ्गभूतः । अथ प्रासङ्गिकं परिसमाप्य प्रकृतः पितृमे-
धशेष एवोच्यते । चयनान्तमाग्निचित इति सूत्रेऽभिहितत्वादग्निचिद्विषयं लोष्टचयनमु-
च्यते । कल्पः--“ अग्निमुपसमाधाय जघनेनाग्निं तिस्रः पालाशयो मेध्यो¹ निहत्य² तासा-
मन्तरेणास्थिकुम्भं निधाय तदुपरिष्टाच्छे³दातृण्णामध्युद्यम्य दध्ना मधुमिश्रेण पूरयति—
वैश्वानरे हविरिदं जुहोमि ” इति । पाठस्तु—
वै॒श्वा॒न॒रे ह॒विरि॒दं जु॑होमि सा॒ह॒स्रमू॒त्सं ५ श॒तधा॑रमे॒तम् । तस्मि

[प्रपा० ६ अनु० ६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४२९
सप्त दिशो याः सन्ति तास्वनुक्रमेण जुहोमि । यथाऽयं द्रप्सो हुत आदित्यादिस्थान-
त्रयेषु सं(ये सं)चरन्नु१करोति तथा भावयामीत्यर्थः ।
अथ द्वितीयामाह—
इमꣳ॑ समु॒द्रꣳ श॒तधा॑र॒मुत्सं॒ व्यच्य॑मानं॒ भुव॑नस्य॒ मध्ये॑ । घृ॒तं
दुहा॑नामदि॑तिं जनाया॒ग्ने मा हि॑ꣳसीः प॒र॒मे व्यो॑मन्, इति ।
हेऽग्न इमं कुम्भं जनाय प्रेतपुरुषार्थे मा हिꣳसीर्हिंसितं मा कुरु । किंतु परमे
व्योम्न्युत्तमे विधिरक्षणे स्थितं कुरु । कीदृशमिमम् । समुद्रं समुद्रवत्प्रभूतम् । शत-
धारं शतसंख्याकधारोपेतम् । उत्सं प्रस्त्रवणयुक्तम् । भुवनस्य मध्ये व्यच्यमानं
सेव्यमानमभिव्यज्यमानं वा घृतं दु

४३० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ६ अनु० १०]
कल्पः—"शुनं वाहा इति द्वाभ्यां प्रसव्यववृत्ताः षट्पराचीः सीताः कृषति" इति ।
तत्र प्रथमामाह—
शुनं॒ वाहाः॑ शुनं॒ नाराः॑ शुनं कृ॑षतु॒ लाङ्ग॑लम् । शुनं॒ वर॑त्रा बध्य-
न्ता॒५ शुनम॑ष्ट्रामु॒दिङ्‌ग॑य शुनासी॑रा॒ शुनम॒स्मासु॑ धत्तम् , इति ।
लाङ्गलं वहन्तीति वाहा बलीवर्दाः, ते शुनं सुखं यथा भवति तथा वहन्त्विति
शेषः । न(ना)रा बलीवर्दानां प्रेरका मनुष्याः शुनं सुखं यथा भवति तथा प्रेरयन्त्विति
शेषः । लाङ्गलं च शुनं सुखं यथा भवति तथा कृषतु । वरत्राश्चर्ममय्यो रज्जवोऽपि
शुनं सुखं यथा भवति तथा बध्यन्ताम् । अष्ट्रामारां तीक्ष्णाग्रलोहयुक्तं बलीवर्दप्रेरकं
दण्डं चोदिङ्गय हे कीनाश बलीवर्द

[प्रपा०६अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४३१

सवितेत्यादिः पूर्ववत् । तेभिरस्थिभिर्निमित्तभूतैर्हेऽदिते भूमे शं सुखहेतुर्भव ।
कल्पः—"विमुच्यध्वमघ्निया देवयाना इति दक्षिणेऽसे बलीवर्दौन्विमुच्य" इति ।
पाठस्तु—
विमु॑च्यध्वम॒घ्निया॑ दे॒वया॑ना॒ अता॑रिष्म॒ तम॑सस्पा॒-
रम॒स्य । ज्योति॑रापाम॒ सुव॑रगन्म ( *२ ), इति ।
हेऽघ्निया बलीवर्दा विमुच्यध्वं विमुक्ता भवत । देवयाना देवान्प्रति गमनवन्तो
यमस्य मनुष्यजन्मरूपस्य तमसोऽन्धकारस्य पारं परभागं प्रत्यतारिष्म तारित-
न्तः । ज्योतिः स्वर्गमार्गप्रकाशकं सुकृतरूप साधनमापाम प्राप्नवाम । सुवः स्वर्ग-
गन्म वयं प्राप्तवन्तः ।
कल्पः--"उदपात्रेणोदुम्बरशाखया वोक्षति प्र वाता वान्ति” इति । पाठस्तु-
प्र वाता॑ वान्ति॒ पत॑र्यन्ति वि॒द्युत॒ उदोष॑धीर्जि-
हते॒ पिन्व॑ते॒ सुव॑ः । इरा॒ विश्व॑स्मै॒ भुव॑नाय जायते॒
यत्प॒र्जन्य॑ः पृथि॒वीꣳ रेत॑साऽव॑ति , इति ।
वाताः पुरोवायवः प्रवान्ति प्रकर्षेण गच्छन्ति । तेन वायवो विद्युत पतयन्ति
िताः कुर्वन्ति । ओषधीरोषधयश्चोज्जिहत उद्गच्छन्ति । सुवस्तन्निमित्तं सुखं पिन्वते
ते । विश्वस्मै भुवनाय सर्वप्राण्युपकारार्थमिराऽन्नं जायते । यद्यस्मात्कारणात्प-
यो मेघः पृथिवीं रेतसा स्वकीयेनोदकेनावति रक्षति । तस्मात्पूर्वोक्तमन्नादिकमु-
न्नम् ।
कल्पः--"पात्र्यां सर्वौषधीः संयुत्याऽऽवपति- यथा यमाय” इति । पाठस्तु--
यथा॑ य॒माय॑ ह॒ार्म्यम॑वप॒न्पञ्च॑ मान॒वाः । ए॒वं
व॑पा॒मि ह॒ार्म्यं यथा॒ऽसा॑म जी॒वलो॒के भूर॑यः, इति।
यथा यमलोके पञ्च मानवाः पञ्चसंख्याका मनुष्यरूपा मुख्या यमदूता हाम्र्य
स्य योग्यं गृहोपकरणजातमवपन्सम्पादितवन्तः । एवमहमपि हार्म्यं हर्म्यस्य
य योग्यं गृहोपकरणभूतमोषधिजातं वपामि प्रक्षिपामि । यथा येन प्रकारेण
लोके जनसमूहे भूरयः प्रभूता वयमस्याम भवाम तथा कुर्म इति शेषः ।

• अत्र ग. पुस्तकेऽङ्करहितः पाठः ।
  १ क. ख. गच्छन्तो । २ क. ˚तमौष॑ । ख. ˚तमौषधजा˚ ।

४३२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०६अनु०
कल्पः—"चितः स्थ परिचित इत्यपरिमिताभिः शर्कराभिः परिश्रित्य" इति
पाठस्तु—
चित॑ः स्थ॒ परि॑चित ऊ॒र्ध्वचि॑तः श्रयध्वं पि॒तरो॑
दे॒वता॑ । प्र॒जाप॑तिर्वः सादयतु॒ तया॑ दे॒वत॑या, इति ।
हे शर्करा यूयं चितैः स्थ संपादिता भवत । परिचितः स्थ परितः स्थापिता
भवत । ऊर्ध्वचितः सर्वाभ्य इष्टकाभ्य ऊर्ध्वं संपादिताः स्थ* । तादृशीनां युष्माकं
पितरो देवता पितृदेवत्या यूयम् । प्रजापतिर्देवस्तादृशीर्वो युष्मान्सादयतु आ-
स्थापयतु । तया प्रजापतिरूपया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवाः सीदतेति शेषः । अङ्गिरोभिः
स्थापिता यथा ध्रुवास्तथाऽत्रापि ध्रुवाः सत्यास्तिष्ठत ।
कल्पः—"आप्यायस्व समेतु त इति सिकता व्यूहति, उत्तरया त्रिष्टुभा राज-
न्यस्य" इति । उभयोः प्रतीके दर्शयति—
आप्या॑यस्व, सं ते ( ३⁴ ), इति ॥
अ॒ग्नि॒या अग॑न्म॒ सम॑ च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके षष्ठप्रपाठके
षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
आप्यायस्व समेतु ते सं ते पयाꣳसि समु यन्तु वाजा इति मन्त्रद्वयं मा नो हिꣳ-
सीर्जनितेत्यनुवाके व्याख्यातम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये षष्ठप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
अथ षष्ठे सप्तमोऽनुवाकः ।
कल्पः—"लोष्टान्प्रतिदिशमैन्वन्वीक्षमाण उपदधाति—उत्ते स्तभ्नोमीत्येतैः ऽ
न्त्रम्" इति । तत्र प्रथमामाह—
उत्ते॑ स्तभ्नोमि पृथि॒वीं त्वत्परी॒मं लो॒कं नि॒दधन्मो
अ॒हꣳ रि॑षम् । ए॒ताꣳ स्थूणां॑ पि॒तरो॑ धार-

• श्रयध्वमित्यस्य व्याख्यानमेतत् ।
  १ ख. ग. ॰तः सं° । २ क. ख. ॰दृशो वो यु° । ३ क. ख. ॰ता ध्रुवा यथा तथाऽ
  ४ ग. ( २ ) । ५ ग. ॰मन्वी° ।