तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०६ अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४२५
को(कौ)ष्ठं¹ धनमर्हतीति कौष्ठ्यः, तादृशो यो यम एक इदेक एव पार्थिवस्य
पृथिव्यां भवस्यास्य सर्वस्य जगतो वशी वशेन युक्तः सर्वं जगत्तदधीनमित्यर्थः ।
यश्च यमो राजाऽनपरोध्यः केनाप्यपरोद्धुमशक्यः । तं यमं प्रति भङ्ग्यश्रव एत-
न्नामकं गीतं हे पुरुष गाय । भङ्गी रीतिः । संगीतशास्त्रोक्तां भङ्गीमर्हतीति भङ्ग्यम् ।
श्रवणीयं श्रवः । भङ्ग्यं च तच्छ्रवश्चेति भङ्ग्यश्रवः । शास्त्रीयलक्षणोपेतत्वाच्छ्रोत्रसु-
खकरमित्यर्थः³ ।
अथ द्वितीयामाह—
यमं गाय॑ भ॒ङ्ग्य॑श्रवो॒ यो राजा॑ऽनपरो॒ध्यः॑ । येना॒ऽऽपो
न॒द्यो॑ धन्वा॑नि॒ येन॒ द्यौः पृ॑थि॒वी दृ॒ढा, इति ।
यो यमो राजा केनाप्यपरोद्धुमशक्यः । येन यमेनाऽऽपो धृता इति शेषः । तथा
नद्यो येन धृताः । धन्वानि मरुस्थलानि येन धृतानि । द्यौर्येन धृता । दृढा पृथिवी
च येन धृता । तादृशं यमं प्रति पूर्वोक्तं भङ्ग्यश्रवो गाय ।
अथ तृतीयामाह—
हिर॒ण्य॒क॒क्ष्यान्त्सु॒धुरा॒न्हिर॑ण्या॒क्षानय॑ःशफान् ।
अश्वां॒न॑नःश॒तो⁴ दा॒नं यमो राजा॒ऽभिति॑ष्ठति, इति ।
अनसां शकटानां रथानां शतं यस्य यमस्य सोऽयमनःशतः । तादृशो यमो राजा
दानं फलप्रदानमुद्दिश्यात्र समागच्छतु । * अश्वानभितिष्ठति रथेषु योजयति । कीदृ-
शानश्वान् । हिरण्यकक्ष्यान्सौवर्णाभरणैर्युक्ताः कक्ष्याप्रदेशा येषां ते हिरण्यकक्ष्या-
स्तान् । + शोभनं धुरं रथवहनस्थानं येषां ते सुधुरास्तान् । शृङ्गारार्थं हिरण्यनिर्मिते
अक्षिणी येषां ते हिरण्याक्षास्तान् । पाषाणयुक्तमार्गेषु रक्षार्थं निर्मितैरयोमयैर्वलयै-
र्युक्ताः शफा येषां तेऽयःशफास्तान् । अनश(श्य)त इति पाठे नाशरहितानश्वानिति
व्याख्येयम् ।
कल्पः— "यमो दाधारेत्यनुवाकशेषेण हविरुद्धरन्ति" इति । तत्र प्रथमामाह—
यमो दा॑धार पृथि॒वीं यमो विश्व॑मि॒दं जग॑त् ।
यमाय॒ सर्व॑मित्तस्थे॒⁷ यत्प्राणद्वा॒युरा॑क्षितम् , इति ।

• अत्र यो यम इत्यनुषञ्जनीयम् । + शोभना धूरिति पठितु युक्तम् ।
  १ ग ॰ष्ठं संपूर्णं ध॰ । २ क. ख. ग. 'ङ्गीरिति सं॰ । ३ क. ख. ग. करोऽयमि' । ४ क. ख.
  °ननश्यतो । ५ क. ख. 'न्द् । अयोयुक्ताः खुरा ये° । ६ क ख. 'न्द् । यममाहात्म्यसूचकाः सप्त
  मन्त्राः, तत्र । ७ क. ख. 'मित्रस्थे ।
  ५४